Ressentiment-ի դերն ազգային ինքնության ձևավորման գործում

- in Վերլուծական
Exern

Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը միջազգային հանրության կողմից մեծ նշանակություն ունի հայերի համար: Դրան հասնելու համար էական նշանակություն ունի, թե ինչ հոգեկերտվածքով, ազգայինի ինչպիսի հատկանիշներով են ներկայանում հայերն և թուրքերը:

Անխոս, Մեծ եղեռնը հայոց պատմության ամենաարյունոտ ու ցավալի էջն է: Մի քանի տարվա ընթացքում Արևմտյան Հայաստանում միլիոնավոր հայեր գազանաբար ոչնչացվեցին. սա սոսկալի աղետ է, որը մեծ ազդեցություն ունի հայի մտածողության, ինքնության գիտակցման ու ընկալման վրա: Այսօր յուրաքանչյուր հայ գիտի ցեղասպանության մասին, և հաճախ կարելի է լսել նման արտահայտություն` «թուրքերը կոտորել են մեզ»: Սա վկայում է այն մասին, որ մեր մտածողության մեջ ձևավորվել է մեզ` որպես մեծ կոտորածների ենթարկված ազգի ընկալում: Սրան զուգահեռ` մինչ այս պահն ականատես ենք եղել Թուրքական պետության անընդհատ մերժողական քաղաքականությանը, ինչը, կարծեք, երկու կողմերին էլ ստիպում է մշտապես խոսել ցեղասպանությունից, իսկ խոսել այդ մասին նշանակում է միշտ մտածել դրա մասին: Սակայն ինչպե՞ս կարելի է անընդհատ մտածել այդպիսի դաժանության, սպանդի ու բռնության մասին: Թուրքիայի պահվածքը, այս առումով, մնում է անհասկանալի, և բազում հարցերի տեղիք է տալիս. միթե՞ նրանց ժխտողականությունը պայմանավորված է միայն քաղաքական կամ տնտեսական ինչ-ինչ պատճառներով, թե՞ կա որոշակի վախ ցեղասպանություն իրականացրածի հետնորդն զգալուց, որովհետև դա գուցե նրանց համար տրավմատիկ է և մեծ խոչընդոտներ կարող է առաջացնել ազգային ինքնության ձևավորման ճանապարհին:

Ներկայացվող հոդվածում քննարկվում են այն հարցերը, թե ինչպիսի հետևանքների կարող է հանգեցնել ցեղասպան եղածի աշխարհայացքը հայի համար` հայի հոգեկերտվածքում ինչպիսի փոխակերպումներ է առաջացնում այդ փաստը, և ինչ հետևանքներ է թողել ցեղասպանությունը թուրքական ազգային ես-ի ձևավորման գործում:

Այս առումով հայի խառնվածքում մի քանի հատկանիշներ են տեսանելի դառնում: Դրանցից առաջինը կապված է ազգային հպարտության հետ` ունենք արիական ծագում, ապրել ենք հազարամյակներ, մինչ մեզանից շատ հզորներն անհետացել են պատմության թատերաբեմից, աշխատասիրությամբ ու ստեղծագործական ներուժի շնորհիվ արարել ենք և այլն: Բայց սրա հետ մեկտեղ կա նաև թուրքի կողմից անարդարացի կերպով սպանդի ենթարկված լինելու գիտակցում, որի արդյունքում թուրքի կերպարն ընկալում ենք հավերժական թշնամու կերպար, որին պիտի պատժենք և վերականգնենք պատմական արդարությունը:

Այսպիսի բնութագրությունը հիշեցնում է փիլիսոփայության մեջ հայտնի “ressentiment” եզրույթը:

“Ressentiment” հասկացությունը կիրառության մեջ է դրել գերմանացի փիլիսոփա Ֆ. Նիցշեն, և զարգացրել է Մ. Շելլերը: Ressentiment-ը հոգեկան ինքնաթունավորում է, որը խիստ որոշակի պատճառներ և հետևանքներ ունի: Դա տևական հոգեկան տրամադրվածություն է, որը ծագում է որոշակի` ինքնին բնականոն և մարդկային բնության հիմնաշերտին պատկանող հույզերի և աֆեկտների լիցքաթափումը սիստեմատիկորեն արգելակելու շնորհիվ և պատրանքային արժեքներ ստեղծելու և դրանց համապատասխանող արժեքային դատողություններ անելու տևական հակվածություն է առաջացնում:

Ressentiment-ը կառուցված է անզորության զգացողության վրա: Դրա կազմավորման ելակետը վրեժն է: Վրեժը ռեակտիվ ազդակ է, որին պետք է նախորդած լինի որևէ հարձակում կամ վնաս, սակայն անմիջականորեն առաջացող հակազդելու ցանկությունը հետաձգվում է, քանի որ կա չկարողանալու, անզոր լինելու զգացողություն: Վրեժի զգացողությունն ավելի հեշտ է վերածվում ressentiment-ի, երբ այն վերածվում է տևական, շարունակաբար «զրկված» ընկալվելու և զրկողի իշխանությունը մեր “Ressentiment”-ը ֆրանսերեն բառ է, որը բառացի թարգմանվում է ինքնաթունավորում: Սակայն դա ամբողջությամբ չի արտահայտում հասկացության իմաստը: Հայերենում մասնագիտական գրականության մեջ հանդիպում են «ռեսսենտիմենտ» կամ «ռեսսենտիման» տարբերակները: Տարակարծություններից խուսափելու համար ավելի նպատակահարմար է օգտագործել հենց ressentiment տարբերակը:

Անհատի դեպքում դա առավել ակնհայտ է, երբ մարդն ունի ֆիզիկական թերություններ: Նիցշեն համարում էր որ կանայք, երեխաները, ծերերը, հոգևորականներն ամենաակնառու ressentiment-ն ունեն, քանի որ նրանք թույլ են: Խնդիրն ավելի բարդ է, երբ հասարակություններ, ազգեր ու ժողովուրդներ են ապրում այն իրենց մեջ կրելով:

Հայկական ressentiment-ի մասին խոսելը բավական դժվար է, քանի որ որպես հայ չենք կարող ամբողջությամբ ձերբազատվել ցեղասպանության և առհասարակ վերջին երկու հարյուր տարվա պատմության մասին ունեցած անձնական, որոշակի հույզեր պարունակող վերաբերմունքից: Բայց դրա մասին լռելն էլ սխալ է, որովհետև այդ կերպ կխուսափենք ինքներս մեզ առերեսվելուց, կվախենանք բարձրաձայնել և արդյունքում այն սկսում է գլուխ բարձրացնել ու արտահայտվել այլ տեղերում:

Հայտնի է որ, ressentiment-ն արտահայտվում է երկու կերպ` դեպի ներս ուղղված և դեպի դուրս ուղղված: Հայկական ressentiment-ը չի արտահայտվում միանշանակորեն դրանցից մեկով: Երբեմն մենք նմանվում ենք «բարոյականության մեջ ապստամբող ստրուկների», որոնք չեն կարողանում հաղթահարել իրենց անզորությունը և սկսում են այն տարալուծել այնպիսի արժեքների մեջ, ինչպիսիք են հավասարությունը, ազատությունը, մարդասիրությունը: Իհարկե, նշվածները բարոյագիտության տեսանկյունից բարձրագույն արժեքներ են, և առաքինի է դրանցով առաջնորդվելը, սակայն միջազգային քաղաքական տիրույթում դրանք դառնում են լոկ վերացական, ոչինչ չասող հասկացություններ, որոնք ամեն վայրկյան կարող են շահարկվել: Սա վտանգավոր է, քանի որ ժամանակի ընթացքում հնարավոր է արժեքների գերարժևորում, ինչը կհանգեցնի սեփական ինքնության մասին կեղծ պատկերացումների ձևավորման: Դա մոտավորապես կլինի այն իրավիճակը, ինչպիսին նկարագրում է Հակոբ Օշականի հերոս թուրք հազարապետը. «… նախ, մեզ ստոր գնահատելու թերութիւնը որդեգելէն յետոյ, վրան ավելցուցիք ձեզ ալ գերագնահատելու ուռուցիկութիւնը»:

Սրան զուգահեռ հանդիպում ենք նաև ressentiment-ի երկրորդ մոդելին` ուղղված դեպի ներս: Արտահայտման այս ձևի ակնհայտ օրինակներ են ժողովրդական ծիսակատարությունները, երգերը, գրական ստեղծագործությունները, որոնք Ա. Ոսկանյանի խոսքերով «եղելության էսթետիզացում են».

…Դու մի՛ երգե, սիրու՛ն ծիծեռ, վերքը սրտիս հողին տակ,
Ու պատվիրե՛ մանուկներուն, թո՛ղ չմոռնան հիշատակ…

Ressentiment-ի արտահայտման այս ձևում խոսքը դրա ներուժն ինքդ քո վրա շուռ տալու մասին է:

Օրինակ` հրեաների մոտ, որոնց Նիցշեն համարում էր անսահման ressentiment կրող ժողովուրդ, ծայրահեղության են հասցվել մի քանի հատկանիշներ, իրենք իրենց գերազանցելու և ազգային ինքնագնահատականին համապատասխանող ճանաչման հասնելու համար: Մեզ` հայերիս մոտ ավելի շատ արտահայտվում է տեսական գաղափարների մակարդակում, որոնք դեռևս գործնական կիրառության չեն հասնում: Գործնականորեն թուրքին ներելու պարտավորություն պիտի ստանձնենք, բայց ներենք ոչ թե նրա համար, որ ցեղասպանություն է իրականացրել, այլ լինենք այնքան ուժեղ, որ այլևս դադարենք զբաղվել ինքնաթունավորմամբ: Այս տեսանկյունից ressentiment հասկացությունն արդեն չի ներկայանում բացառապես սև գույնի ներքո, այլ դառնում է ներուժ սեփական թուլությունը հաղթահարելու համար և ինչպես նշում է Ա. Ոսկանյանը, ցույց տալ, որ հայերն աշխարհում ներկա են եղել ոչ միայն որպես սփռյալ բեկորներ, որպես հավերժական դիասպորա` հերթական ջարդից խույս տվող հավերժական զոհեր, այլ որ հայերը որոշակի կոլեկտիվ ներկայություն են ունեցել պատմության մեջ, կա՛ն, և շարունակելու են իրենց տեղն ունենալ ազգերի հանրության մեջ որպես հենց այդ ճակատագիրն ապրած անշփոթելի կոլեկտիվ ներկայություն: Այդ ճանապարհին մեծ նշանակություն ունի թուրքին ճանաչելը ևս:

Մենք թուրքին ճանաչում ենք միայն «հետևանքներով», այն ամենով, ինչ արել է հային: Սակայն դրանք լոկ էմպիրիկ եզակի փաստերի ճանաչում է: Նրան պետք է ճանաչել իր «պատճառականության» մեջ: Արդյո՞ք հայոց ցեղասպանություն իրականացնելը թուրքի համար միայն քաղաքական կոպիտ հաշվարկ էր, ինչպես պնդում են որոշ մասնագետներ, թե՞ այն թուրքական ressentiment-ի արտահայտում էր: Այստեղ սակայն ևս մեկ առանցքային հարց է մեջտեղ գալիս. հնարավոր է արդյո՞ք առհասա-
րակ խոսել թուրքական ressentiment-ի մասին:

Որոշ հայ, նաև թուրք մտածողների կարծիքով թուրքը ունի հստակ բարբարոսի կերպար և նրա բոլոր արարքները դրա հետևանք են, նա կարող է կոտորել, եթե դա ձեռնտու է իրեն, հետևաբար չի կարող խոսք լինել որևէ բարդույթի կամ ինքնաթունավորման մասին: Այս մոտեցումն, իհարկե, իրավացի է, բայց սրա հետ մեկտեղ կան հետաքրքրական որոշ փաստեր, որոնք թույլ են տալիս առաջ քաշել նաև թուրքական ressentiment-ի գաղափարը:

Թուրք պատմաբան Թաներ Աքչամն իր «Թուրքական ազգային ես-ը և հայկական հարցը» աշխատության մեջ քննարկում է թուրքական այն կոմպլեքսները, որոնք անմիջապես առնչվում են Հայոց ցեղասպանության հետ: Դրանցից ընդգծում է հատկապես այն, որ թուրք եզրույթը մինչև 20-րդ դարն Օսմանյան կայսրության մեջ համարվում էր վիրավորական: Դրանով բնութագրում էին կոպիտ, տգետ և նեղմիտ մարդկանց: Օսմաններին դուր չէր գալիս, երբ նրանց այդպես էին անվանում: Անգամ բրիտանացի Վամբերի հարցին, թե ինչ են մտածում նրանք իրենց, որպես թուրք էթնոսի մասին` որպես ասիական էթնոս, նրանք հարցը վիրավորական են համարել: Ըստ նրանց թուրքը գյուղացու ամենացածր ու հատուկ տեսակն է: Անգամ պանթուրքիստական շարժման հայտնի գործիչներից Էվլիյա Չեմբիլն արհամարհված էր այն բանի համար, որ փորձում էր լեզուն մաքրել օսմանական տարրերից և այն ավելի թուրքական դարձնել: Նույն կերպ է թուրքին նկարագրում Հակոբ Օշականն իր «Մնացորդաց» ստեղծագորության մեջ. «Այն ատեն թուրք բառը չունէր այսօրուան վարկը, ընդհակառակն, վիրաւոր ալ էր եւրոպական լեզուներո մէջ իր խորհրդանշած բարբարիկ իմաստով»:

Օսմանական դպրոցներում հիմնականում ուսուցանում էին արաբ հեղինակների և թուրք հեղինակները ներկայացված էին նսեմացված կերպով: Մուսուլմանական աշխարհում, հատկապես Ղուրանի մեկնաբանություններում թուրքը ներկայացված է որպես մարդկության թշնամի և գիշատիչ ռասսա, որն աղետ է մարդկության համար: Մի քանի բանաստեղծություններում, որոնք Մուհամեդի խոսքն են, ասվում է. «քանի դեռ մենք չենք պայքարի նեղաչք, կարմրամորթ և տափակ քիթ թուրքերի դեմ, արդար դատաստանի օրը չի գա»:

Միջնադարում ձևավորված թուրքի կերպարը պահպանվում է նաև Նոր ժամանակներում: Եվրոպան թուրքին ընկալում էր որպես բարբարոս: Անգամ Դանիլևսկին նրանց բնութագրում է պատմության ամենաբացասական ֆակտոր:

19-րդ դարը թուրքական պատմության մեջ հայտնի է պատերազմներով լի ժամանակաշրջան, որում բազմաթիվ պարտություններ են կրել: Ըստ թուրք պատմաբանի` 19-20-րդ դարերում թուրքերը ոչ միայն պարտություններ էին կրում, այլ նաև ստորացվում էր ազգային արժանապատվությունը հետևաբար թուրքական այդ կարծրատիպը 19-րդ դարում ավելի է սրվում և սկսում են փորձեր անել դրանից ազատվելու համար, քանի որ առաջ էր գալիս թուրքական ես-ի խնդիր: Այս համատեքստում մի շարք մտածողներ իրենց առաջ խնդիր են դնում հաղթահարել Եվրոպայի մոտ ձևավորված՝ թուրքի բարբարոս, ոչնչացնող կերպարը և ցույց տալ, որ նա բոլորովին էլ այնպիսին չէ, ինչպիսին մինչև հիմա ներկայացվել է: Այդ ժամանակների թերթերում շատ հաճախ հանդիպում էին գրություններ, որ Արևմուտքը ոչ մի կերպ չի ուզում թուրքին հասկանալ, նրանք անընդհատ չարիք են կամենում, չնայած նրան, որ թուրքն իր մշակույթով ու գիտությամբ մեծ հետք է թողել քաղաքակրթության պատմության մեջ, այդ բոլոր ծառայությունները մոռացության են մատնում և փորձում են նրանց ներկայացնել պատմական զարգացման ապօրինի զավակներ: Այսպես կարծես իրենց ընկալում են «զրկվածների», իսկ Եվրոպային «զրկողի»:

Նման կարծրատիպերից ազատվելու համար ազգն սկսում է ստեղծել արժեքներ, որոնցով պիտի դաստիարակի սերունդներին և որոնք պիտի ցույց տան իր գերազանցությունը: Նման արժեք է այն, որ թուրքերը եղել են բարձր ռասսա, ունեցել են հերոսական անցյալ և որ իրենք ծնվել են մյուսներին իշխելու համար: Իրենց բարբարոս լինելը փոխում են մնացածին իշխելու իրենց նախասահմանված լինելով: Սա ինչ որ առումով նմանվում է հրեական ressentiment-ին, և այնքանով, որ ստորացված ազգ լինելով` հաղթահարեցին այն` իրենց ընտրյալ ազգ կարծելով:

Փառավոր անցյալ ունեցող ժողովուրդները մշտապես ճնշվում են այդ անցյալից, հատկապես, երբ իրենք թույլ են, մշտապես ենթարկվում են ստորացումների և վախենում են մոտալուտ ավարտից:

Թուրքիան անընդհատ տանուլ տված պատերազմների արդյունքում կանգնած էր փլուզման եզրին:

Բացի այն, որ կորցրել էին հսկայական տարածքներ` եվրոպական երկրներն էլ իրենց հերթին խառնըվում էին կայսրության ներքին գործերին` որպես հենասյուն օգտագործելով քրիստոնյաններին:

Փառավոր անցյալի և ճղճիմ ներկայի հակասության խորացումը հանգեցնում է այդ անցյալը վերակենդանացնելու համազգային ցանկության:

Քանի որ Թուրքիան անզոր էր Արևմուտքի դեմ, իր վրեժի համար նրանք փնտրում էին իրենցից ավելի թույլերի, որոնք իր տարածքում ապրող քրիստոնյա ժողովուրդներն էին: Սա հիշեցնում է ressentiment-ի դեպի դուրս արտահայտված մոդելը, երբ զրկողին հակազդելու անկարողությունից այլ տեղեր են ելքեր փնտրում, ըմբոստանում են զրկողի իշխանության դեմ, բայց նրան չի կարող հարվածել: Ահա թե ինչու թուրքն իր ազգային անհաջողությունների համար որոշեց վրեժ լուծել ազգային փոքրամասնություններից, որոնք մեղադրվում էին դավաճանության և օսմանյան հարստությունը տապալել ցանկանալու մեջ: Թուրքիան այդ ժամանակ նմանեցվում էր հիվանդ մարդու, բայց. «Հիվանդ մա՞րդ….
ամեն հոգեվարք մահով չի փակուիր: Ու շատ են գերեզմանէն անգամ ետ դարձողները»:

Հայոց ցեղասպանությունը թուրքական ressentiment-ի արտահայտություն դիտարկելուց զատ, շատ ավելի կարևոր հարց է այսօրվա թուրքի ressentiment-ը, որն արտահայտվում է տարբեր կերպ: Օրինակ` այլ ազգերի մշակույթների, տարածքների յուրացումը, Անատոլիան թուրքական հող է, մշակույթը թուրքական է, և այլն: Դա այնքանով է ressentiment-ի արտահայտում, որ մշտապես վիրավորված լինելով Եվրոպայի կողմից, բայց ներքուստ իրենց փառավոր ժողովուրդ համարելով, որը ծնվել է բոլորին իշխելու համար, փորձում է հաղթահարել իր վատ, բարբարոս, վայրագ և պատմության ապօրինի որդիներ լինելու հանգամանքը: Այն երբեմն դրսևորվում է ինքնարդարացման ձևով: Կա տարածված մտածմունք, որ Առաջին համաշխարհայինի ժամանակ հայերն իրականացրել են թուրքերի կոտորած, բայց երբ իրենք սկսեցինք հակահարված տալ, մեծ աղմուկ բարձրացավ, ինչպես, որ միշտ է լինում. «երբ թուրքին են սպանում ոչ ոք չի արձագանքում»: Սակայն թուրքական ressentiment-ը ցեղասպանություն իրականացնելով չի հաղթահարվել, այսօրվա թուրքն այն ավելի շատ է կրում իր մեջ:

Գերմանացիներն, ի տարբերություն թուրքերի, կարողացել են իրենց ressentiment-ը հաղթահարել ներողություն հայցելով հրեաներից, և նրանց մոտ կա կոլեկտիվ պատասխանատվություն, նրանք ավելի շատ խուսափում են անհատական պատասխանատվությունից. միայն Հիտլերը չէ պատասխանատու հոլոքոստի համար: Թուրքերի դեպքում այդպես չէ. ինչու՞: Գուցե նրա համար, որ թուրքերն ունեն ազգային ինքնության խնդիր:

Մենք ականատես ենք լինում, որ 20-րդ դարում Թուրքիայում հստակ դրվում է այդ խնդիր: Աթաթուրքը կարծես թուրքական պատմությունն սկսեց բոլորովին նոր էջից: Ստեղծվեց ազգի համար մի մոդել, որում միաժամանակ պետք է լինել թուրք, մուսուլման և եվրոպացի: Դրա համար հարկավոր էին որոշակի լծակներ, մասնավորապես՝ լեզու և պատմություն: Առաջին հերթին լեզվի ռեֆորմ անցկացվեց, լեզուն թուրքացվեց, որն արվում է մի շարք քաղաքական մեխանիզմներով` լեզվում առկա մեծ քանակությամբ արաբական բառեր թուրքական դարձնելով: Իսկ եվրոպական դառնալու համար այբուբենը փոխվեց արաբականից լատինականի, որի արդյունքում ներկայիս սերունդն իր նախորդների փաստաթղթերն անգամ չի կարող կարդալ: Հաղորդակցումը սերունդների միջև գրեթե անհնար է:

Դրան զուգահեռ պատմությունից վերցնում են այն, ինչ համարում են ազգի կայացման համար արժեքավոր, որի հետևանքով բազմաթիվ իրողություններ այդ պատմությունից դուրս են մնում, որոնք իսկապես եղել են: Բացի այդ անընդհատ կա ձգտում ինտեգրվել Եվրոպային, որի համար վերցնում են եվրոպական արժեքներ:

Ժամանակակից աշխարհում, գլոբալիզացիայի պայմաններում քաղաքակիրթ համարվող երկրներին միանալու համար, իհարկե, այդ արժեքների ընդունումը մեծ դեր ունի, սակայն ասիական երկրներիհամար դրանք բազմաթիվ առավելություններից բացի ունեն իրենց բացասական կողմերը ևս, որոնք առնչվում են ազգային հիմքերին: Գաղտնիք չէ, որ թուրքերն իրենց բնույթով նվաճող են, և անընդհատ նոր տարածքներ նվաճելը նրանց մոտ համարվում է առաքինություն: Կան նաև նմանատիպ մի շարք այլ «առաքինություններ», որոնք հակասում են եվրոպական արժեքներին: Եվ ահա այս արժեքների բախման կետում երևում է թուրքի երկատվածությունը` իրենց եվրոպացի են համարում, բայց մյուս կողմից ազգային առաքինություններ կոչվող հատկանիշը գոռոզացնում է (վերևում նշված բոլորին իշխելու կոչված ազգի գաղափարը), որը թույլ չի տալիս եվրոպացի լինել: Այսինքն մակերեսին եվրոպացին է, խորքում` ասիացին: Այսօրվա թուրքի մեջ ինչքան էլ եվրոպականը փորձում է հսկողության տակ պահել ասիացուն, բավական է դրսից մի թույլ ազդակ և նա կրկին ասիացի է: Նա իրեն զրկողին այնքան է մոտեցրել իրեն, որ, կարծես, փորձում է մտնել նրա կաշվի մեջ, հագնել այդ զրկողի հագուստը, բայց և միաժամանակ փնտրել ազգայինի հիմքեր` մնալ այն «զրկվածը»: Այդ երկատվածության մեջ էլ հենց արտահայտվում են ressentiment-ի երանգները, որոնք հաղթահարելու փոխարեն ավելի են սրացնում:

Այսպիսով, ստացվում է, որ թուրքերը փորձելով գնալ սեփական ես-ի հետքերով, ամեն ինչում թուրքականը գտնելու ձգտումն իրականացնելու համար արդյունքում շղարշեցին իրենց պատմությունը` այդ պատմությունից վերցնելով միայն այն, ինչ անհրաժեշտ է այսօրվա թուրքին որպես ազգ: «Վարագույրից այս կողմ» այդ պատմությունը երևում է վեհության ու հզորության մեջ, բայց երբեմն էլ վարագույրը մի կողմ է գնում ու աչքի համար տեսանելի է դառնում դաժան ասիացին: Մի կողմից եվրոպա ենձգտում ընդգրկվել, դրա համար ընդունել են եվրոպական արժեքներ, հեռացել են իրենք իրենցից, ստեղծվել է մակերեսային պատկերը, բայց ներսում ասիացին է: Մյուս կողմից էլ հերոսացնում են իրենց անցյալը, բայց չեն ուզում այդ անցյալի մեջ տեղ գտած ցեղասպանության փաստի հետ առերեսվել:

Ցեղասպանությունը չճանաչելու պատճառներից մեկն էլ այն է, որ կա մտայնություն, թե «նրանց» ձեռքի գործն է դա, հետևաբար միայն «նրանք» են պատասխանատու ու կրկին հակասություն. ովքե՞ր են «նրանք», եթե ոչ քո նախնիները: Հարց է առաջանում` գործած մեղքի համար իրենց պատասխանատու չեն զգում, բայց մեծ ու հզոր հայրենիքի անցյալն իրե՞նցն են համարում, դրա ժառանգորդնե՞րն են, անցյալ որի ընթացքում են տեղի ունեցել տարածքային ու մշակութային յուրացումները:

Այսպիսով, խոսելով ազգային ressentiment-ի մասին, նկատում ենք, որ հայերի, թուրքերի, հրեաների դեպքում դրա աղբյուրները (մի կողմից ընտրյալ (հրեաներ), բոլորին իշխելու կոչված (թուրքեր), արարող և ինտելեկտուալ (հայեր) գաղափարը, մյուս կողմից ստորացված, անտեսված վիրավորված ինքնասիրության գաղափարը) նման են իրար, բայց կարևոր է այն, թե ինչպես է դա արտահայտվում:

Եթե այն միայն վրեժխնդրության դրսևորումներ է ստանում, իր բնույթով դառնում է ապակառուցողական և տեղում դոփելու հիմնական պատճառներից մեկը հանդիսանում: Սակայն եթե օգտագործվում է որպես ներուժ, որով հնարավոր է դառնում հաղթահարել խորքային հիմնահարցեր, ապա կարող է միանգամայն այլ ուղիով ընթանալ ազգային ինքնության կերտման գործընթացը և՛ հայերի, և՛ թուրքերի մոտ:

Մարիամ Ասատրյան; ysu.am

ԵՊՀ, Փիլիսոփայության և հոգեբանության ֆակուլտետ, մագիստրանտ

http://ysu.am/files/SSS_BookCollect_7_2016,%20pp.%2053-57.pdf

Spread the love