Պայքարի պատմություն, որը երբեք չի ավարտվում

Ֆրանսիայում փողոց դուրս գալը պարզապես դժգոհություն արտահայտելու միջոց չէ․ այն երկրի պատմության, քաղաքական մշակույթի և հասարակական կյանքի անբաժանելի մասն է։ Դարերի ընթացքում ֆրանսիացիները բազմիցս ապացուցել են, որ երբ իշխանությունների որոշումները հակասում են իրենց պատկերացումներին արդարության, ազատության կամ սոցիալական իրավունքների մասին, իրենք պատրաստ են պայքարել՝ պահանջելով լսել իրենց ձայնը։

Ֆրանսիական պատմությունը հեղափոխությունների, զանգվածային ցույցերի և գործադուլների պատմություն է, որտեղ հասարակական ընդվզումը երբեմն փոխել է ոչ միայն իշխանությունների քաղաքականությունը, այլև ամբողջ երկրի պատմական ընթացքը։

Ֆրանսիացիների պայքարի ավանդույթը ձևավորվել է դարերի ընթացքում։ Այն իր արմատներն ունի այն ժամանակաշրջանում, երբ հասարակական անհավասարությունը, տնտեսական դժվարությունները և քաղաքական սահմանափակումները մարդկանց ստիպում էին կասկածի տակ դնել գործող կարգը։ Այսօր Ֆրանսիայում տեղի ունեցող ցույցերը ևս այդ պատմական ավանդույթի շարունակությունն են՝ նոր պահանջներով, նոր մասնակիցներով, բայց նույն հիմնարար հարցով․ ո՞ր պահին է հասարակությունը որոշում, որ այլևս չի ցանկանում լռել։

1789 թվական․ երբ ժողովուրդը մարտահրավեր նետեց միապետությանը

Ֆրանսիացիների ընդվզման պատմության ամենանշանակալի էջերից մեկը 1789 թվականի Ֆրանսիական մեծ հեղափոխությունն է։ Երկիրը հայտնվել էր ծանր ֆինանսական ճգնաժամի մեջ, բնակչությունը տառապում էր թանկացումներից, իսկ հասարակական անհավասարությունը խորացնում էր դժգոհությունը։ Հասարակ ժողովրդի վրա ընկած հարկային բեռը, արտոնյալ խավերի առանձնաշնորհումները և քաղաքական մասնակցության սահմանափակումները հանգեցրել էին լարվածության, որն այլևս հնարավոր չէր անտեսել։

1789 թվականի հուլիսի 14-ին փարիզեցիները գրավեցին Բաստիլի ամրոցը՝ միապետական իշխանության խորհրդանիշներից մեկը։ Այդ իրադարձությունը դարձավ Ֆրանսիական հեղափոխության խորհրդանիշը, իսկ հուլիսի 14-ը հետագայում հռչակվեց Ֆրանսիայի ազգային տոն։

Նույն տարվա հոկտեմբերին հազարավոր կանայք Փարիզից շարժվեցին դեպի Վերսալ՝ պահանջելով հաց և թագավորական իշխանությունից պատասխանատվություն։ Նրանց բողոքը պայմանավորված էր նաև պարենային ճգնաժամով և ապրուստի ծանր պայմաններով։ Հեղափոխական շարժումը հետագայում վերափոխեց երկրի քաղաքական համակարգը՝ հանրային օրակարգ բերելով ազատության, իրավահավասարության և ժողովրդի քաղաքական մասնակցության գաղափարները։

1789 թվականը դարձավ պատմական շրջադարձ, որը ցույց տվեց, թե ինչ կարող է տեղի ունենալ, երբ հասարակական դժգոհությունը վերածվում է համաժողովրդական շարժման։

1830 և 1848 թվականներ․ ֆրանսիացիները կրկին դուրս եկան փողոց

Ֆրանսիական հեղափոխության ավարտը չնշանակեց հասարակական ընդվզումների ավարտ։ 1830 թվականին Փարիզում բռնկվեց նոր հեղափոխություն, երբ Կառլոս X թագավորը սահմանափակեց մամուլի ազատությունը և փոխեց ընտրական կարգը՝ նեղացնելով քաղաքական մասնակցության հնարավորությունները։ Հուլիսյան հեղափոխությունը հանգեցրեց թագավորի գահընկեցությանը։

Ընդամենը 18 տարի անց Ֆրանսիան կրկին հայտնվեց հեղափոխության կենտրոնում։ 1848 թվականի փետրվարյան իրադարձությունների ընթացքում զանգվածային բողոքի ցույցերն ու բարիկադային մարտերը տապալեցին Հուլիսյան միապետությունը։ Հռչակվեց Երկրորդ հանրապետությունը, իսկ տղամարդկանց համար ներդրվեց համընդհանուր ընտրական իրավունքը։

Այս իրադարձությունները ցույց տվեցին, որ ֆրանսիական հասարակության համար փողոցային պայքարը միայն տնտեսական դժգոհության արտահայտություն չէր։ Այն նաև քաղաքական իրավունքների, իշխանության հաշվետվողականության և պետական կառավարման փոփոխության պահանջ էր։

1871 թվական․ Փարիզի կոմունան՝ սոցիալական պայքարի խորհրդանիշ

Ֆրանսիայի պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի նաև 1871 թվականի Փարիզի կոմունան։ Ֆրանս-պրուսական պատերազմում կրած պարտությունից, Փարիզի պաշարումից և քաղաքական խոր ճգնաժամից հետո մայրաքաղաքում ապստամբություն սկսվեց, որի արդյունքում ձևավորվեց հեղափոխական ինքնակառավարման մարմին։

Կոմունայի կողմնակիցները հանդես էին գալիս սոցիալական փոփոխությունների, աշխատավորների իրավունքների և տեղական ինքնակառավարման օգտին։ Սակայն շարժումը դաժանորեն ճնշվեց։ 1871 թվականի մայիսին կառավարական զորքերը վերականգնեցին վերահսկողությունը Փարիզի նկատմամբ, իսկ դրան հաջորդեցին զանգվածային բռնություններ և մահապատիժներ։

Փարիզի կոմունան դարձավ աշխատավորական շարժումների և սոցիալական արդարության համար պայքարի միջազգային խորհրդանիշներից մեկը։ Այն նաև հիշեցում էր, որ հասարակական ընդվզումը կարող է ունենալ ոչ միայն քաղաքական փոփոխությունների, այլև ողբերգական հետևանքներ։

1936 թվական․ երբ գործադուլները փոխեցին աշխատավորների կյանքը

Ֆրանսիացիների պայքարը միայն հեղափոխություններով և բարիկադներով չի սահմանափակվել։ 1936 թվականին՝ Ժողովրդական ճակատի իշխանության գալուց հետո, երկրում ծավալվեց գործադուլների լայն ալիք։ Աշխատավորները զբաղեցնում էին գործարանները՝ պահանջելով աշխատավարձերի բարձրացում, ավելի լավ աշխատանքային պայմաններ և սոցիալական երաշխիքներ։

Աշխատավորների և գործատուների միջև կնքված Մատինյոնի համաձայնագրերը նպաստեցին աշխատավարձերի բարձրացմանը, արհմիութենական իրավունքների ամրապնդմանը և կոլեկտիվ բանակցությունների զարգացմանը։ Դրան հաջորդած բարեփոխումներով ներդրվեցին վճարովի արձակուրդը և աշխատանքային շաբաթվա 40-ժամյա սահմանաչափը։

Այս դեպքը ֆրանսիական պատմության կարևոր օրինակներից է, թե ինչպես կարող է հասարակական կազմակերպված ճնշումը հանգեցնել կոնկրետ սոցիալական ձեռքբերումների՝ առանց պետական իշխանության տապալման։

1968 թվականի մայիս․ երբ Ֆրանսիան կանգ առավ

Եթե կա մի իրադարձություն, որն առանձնահատուկ կերպով արտացոլում է ֆրանսիացիների՝ զանգվածային պայքարի միջոցով իրենց ձայնը լսելի դարձնելու կարողությունը, ապա դա 1968 թվականի մայիսյան շարժումն է։

Ամեն ինչ սկսվեց ուսանողական բողոքներից։ Երիտասարդները դժգոհ էին համալսարանների վիճակից, կրթական համակարգից և հասարակության պահպանողական կառույցներից։ Ոստիկանության միջամտությունն ու ցուցարարների հետ բախումները շարժմանը նոր թափ հաղորդեցին։ Շուտով ուսանողներին միացան աշխատավորները, և գործադուլների ալիքը տարածվեց ամբողջ երկրով։

Տարբեր գնահատականներով՝ գործադուլներին մասնակցեց շուրջ յոթ միլիոն աշխատող։ Արտադրական ձեռնարկությունների, համալսարանների և այլ հաստատությունների աշխատանքը խաթարվեց, իսկ երկիրը հայտնվեց լուրջ քաղաքական ու սոցիալական ճգնաժամի մեջ։

Մայիսյան շարժման մասնակիցները տարբեր պահանջներ ունեին՝ աշխատանքային իրավունքներից ու աշխատավարձերից մինչև անձնական ազատություններ և հասարակական հարաբերությունների փոփոխություն։ Թեև շարժումը չհանգեցրեց կառավարության տապալմանը, այն մեծ ազդեցություն ունեցավ Ֆրանսիայի հասարակական, մշակութային և քաղաքական կյանքի վրա։

1968 թվականի իրադարձությունները ևս մեկ անգամ ցույց տվեցին, որ ուսանողների, աշխատավորների և հասարակության տարբեր խմբերի դժգոհությունը կարող է միավորվել ու վերածվել համապետական շարժման։

1995 թվականից մինչև «դեղին բաճկոններ»․ պայքարը շարունակվում է

1995 թվականին Ֆրանսիայում զանգվածային գործադուլներ սկսվեցին սոցիալական ապահովության և կենսաթոշակային համակարգի բարեփոխումների դեմ։ Տրանսպորտային համակարգի աշխատանքի երկարատև խափանումները ցույց տվեցին, թե ինչ ազդեցություն կարող են ունենալ կազմակերպված աշխատավորների գործողությունները երկրի առօրյայի վրա։

2018 թվականին Ֆրանսիան կրկին հայտնվեց զանգվածային բողոքի շարժման կենտրոնում։ «Դեղին բաճկոնների» շարժումը սկզբում ձևավորվեց վառելիքի հարկերի և կյանքի թանկացման դեմ դժգոհության շուրջ, սակայն աստիճանաբար ընդլայնվեց՝ ընդգրկելով տնտեսական անհավասարության, ցածր եկամուտների և իշխանությունների քաղաքականության վերաբերյալ ավելի լայն պահանջներ։

Շարժման առանձնահատկությունն այն էր, որ դրա մասնակիցներից շատերը չէին ներկայացնում ավանդական արհմիություններ կամ քաղաքական կուսակցություններ։ Նրանք համախմբվում էին նաև սոցիալական ցանցերի միջոցով՝ բողոքի ցույցեր կազմակերպելով Փարիզում և երկրի բազմաթիվ այլ քաղաքներում։

2023 թվականին կենսաթոշակային տարիքի բարձրացման դեմ բողոքի ցույցերն ու գործադուլները կրկին ապացուցեցին, որ Ֆրանսիայում սոցիալական բարեփոխումների շուրջ վեճերը կարող են վերածվել լայնածավալ հասարակական դիմադրության։ Չնայած իշխանությունների՝ բարեփոխումներն իրականացնելու որոշմանը, փողոցային բողոքը դարձավ այդ քաղաքականության շուրջ հասարակական պառակտման ամենատեսանելի արտահայտություններից մեկը։

Այսօր Ֆրանսիայում․ նոր պահանջներ, պատմականորեն ծանոթ պայքար

Այսօր Ֆրանսիայում տեղի ունեցող ցույցերը պետք է դիտարկել այդ երկարատև պատմության համատեքստում։ Հասարակության տարբեր խմբերի դժգոհությունը կարող է կապված լինել աշխատավարձերի, կենսաթոշակների, հարկային քաղաքականության, կյանքի թանկացման, հանրային ծառայությունների կամ կառավարության որոշումների հետ։ Յուրաքանչյուր շարժում ունի իր առանձնահատկությունները, և ոչ բոլոր ցույցերն են հետապնդում նույն նպատակը։ Սակայն ֆրանսիական փորձը ցույց է տալիս, որ հասարակական բողոքը շարունակում է մնալ քաղաքականության վրա ազդելու կարևոր միջոց։

Ֆրանսիացիների պատմությունը միաժամանակ նաև հակասությունների պատմություն է։ Բոլոր շարժումները չեն հաղթել, բոլոր պահանջները չեն կատարվել, իսկ որոշ ընդվզումներ ուղեկցվել են բռնությամբ ու ծանր կորուստներով։ Այնուամենայնիվ, հեղափոխություններից մինչև ժամանակակից գործադուլներ՝ ֆրանսիական հասարակությունը բազմիցս ցույց է տվել, որ իշխանության որոշումները կարող են հանդիպել կազմակերպված ու զանգվածային դիմադրության։

Ֆրանսիացիների մասին ասել, թե նրանք երբեք ոչինչ չեն հանդուրժել, գուցե չափազանցություն կլինի։ Սակայն դժվար է անտեսել մի պատմական օրինաչափություն․ երբ դժգոհությունը հասնում է որոշակի մակարդակի, Ֆրանսիայում այն հաճախ արտահայտվում է ոչ միայն անհատական դժգոհությամբ կամ ընտրությունների միջոցով, այլև հրապարակներում, փողոցներում և գործադուլներով։

1789 թվականին ժողովուրդը մարտահրավեր նետեց միապետությանը, 1848-ին պայքարեց քաղաքական փոփոխությունների համար, 1936-ին հասավ աշխատավորական կարևոր ձեռքբերումների, իսկ 1968-ին ամբողջ երկիրը ներքաշվեց զանգվածային շարժման մեջ։ Ավելի ուշ՝ 1995, 2018 և 2023 թվականներին, փողոցը կրկին դարձավ սոցիալական դժգոհության գլխավոր հարթակներից մեկը։

Ֆրանսիական պատմության գլխավոր դասերից մեկն այն է, որ հասարակական խաղաղությունը չի նշանակում դժգոհության բացակայություն, իսկ լռությունը միշտ չէ, որ համաձայնության նշան է։ Երբ քաղաքացիները կարծում են, որ իրենց ձայնը չի լսվում, նրանք կարող են այն դարձնել լսելի՝ հավաքվելով հրապարակներում, դադարեցնելով աշխատանքը և ստիպելով իշխանություններին արձագանքել իրենց պահանջներին։

Ֆրանսիայում փողոցը պարզապես աշխարհագրական տարածք չէ։ Այն երկրի քաղաքական հիշողության, հասարակական պայքարի և իշխանության ու ժողովրդի միջև շարունակվող երկխոսության կարևոր մասն է։ Եվ այսօր տեղի ունեցող ցույցերն այդ պատմության հերթական էջն են՝ ապացույցը, որ ֆրանսիացիների համար իրենց իրավունքների ու պահանջների մասին բարձրաձայնելը շարունակում է մնալ հանրային կյանքի կարևոր բաղադրիչ։