Ֆրանսիայում սոցիալական լարվածությունը և Մակրոնի պարտությունը

Ֆրանսիայում զանգվածային ցույցերը վերաճեցին սոցիալական և քաղաքական խորացող ճգնաժամի՝ բացահայտելով հասարակության դժգոհության իրական մասշտաբները։ Փարիզում, Մարսելում, Լիոնում և տասնյակ այլ քաղաքներում փողոց դուրս եկավ 550–800 հազար մարդ։ Մի շարք քաղաքներում բողոքն ուղեկցվեց բռնություններով ու ավերածություններով։

Հրկիզվեցին մեքենաներ, վնասվեցին խանութներ, Լիմոժում հրդեհվեց քաղաքապետարանը, իսկ Մարսելում ցուցարարները ներխուժեցին քաղաքապետարանի շենք։ Հոկտեմբերի 18-ի դրությամբ ձերբակալվածների թիվը գերազանցել էր 2400-ը։ Նախագահ Էմանուել Մակրոնը դիմել է ժողովրդին՝ դատապարտելով բռնությունները և ընդունելով խաղաղ ցուցարարների բարձրացրած սոցիալական խնդիրների հիմնավորվածությունը։

Ֆրանսիայում սոցիալական լարվածությունը տարիներով կուտակված տնտեսական ու քաղաքական խնդիրների հետևանք է։

Պետական պարտքի աճը, կրթության ու առողջապահության վատթարացող վիճակը, բնակչության գնողունակության նվազումն ու իշխանության նկատմամբ խորացող անվստահությունը երկիրը հասցրել են սոցիալական և քաղաքական լուրջ ճգնաժամի։

Խորացող ճգնաժամը սպառնում է Ֆրանսիայի հետպատերազմյան սոցիալական համակարգին, որը տասնամյակներ շարունակ երկրի կայունության կարևոր հենասյունն է եղել։ Մակրոնի իշխանությունն առայժմ չի ներկայացրել կուտակված խնդիրների հաղթահարման և հանրային վստահության վերականգնման համոզիչ ծրագիր։

Դպրոցական բողոքից՝ համազգային ընդվզում

Սեպտեմբերին բողոքի ալիքը սկիզբ առավ Փարիզի աղքատ արվարձանների դպրոցներում։ Աշակերտները պահանջում էին լրացնել ուսուցիչների թափուր հաստիքները, բարելավել ուսումնական պայմանները և բարձրագույն կրթությունն ավելի հասանելի դարձնել։ Le Monde-ի ուսումնասիրության համաձայն՝ 2008 թվականի համեմատ Ֆրանսիայի պետական միջնակարգ դպրոցներում ուսուցիչների թիվը նվազել է, իսկ աշակերտներինն ավելացել շուրջ 250 հազարով։ Ընդհանուր և տեխնոլոգիական ուղղությունների դասարանների ավելի քան 70 տոկոսում սովորում է առնվազն 30 աշակերտ։

Դպրոցականներին արագ միացան ուսանողները, ուսուցիչները, արհմիությունները, աշխատավորներն ու «Դեղին ժիլետների» շարժման նախկին մասնակիցները։ Կրթական խնդիրներից ծնված բողոքը վերաճեց համազգային սոցիալական ընդվզման՝ ի հայտ բերելով Ֆրանսիայի սոցիալական համակարգում տարիներով կուտակված հակասությունները։

Դրանց հետևանքներն առավել ծանր են զգում աղքատ արվարձանների բնակիչները, փոքր քաղաքների աշխատող ընտանիքներն ու երիտասարդները։ Կրթության և աշխատանքի միջոցով բարեկեցության հասնելու հնարավորությունները գնալով սահմանափակվում են։ Հարցականի տակ է հայտնվում ֆրանսիական հանրապետության հիմնարար խոստումը՝ յուրաքանչյուր քաղաքացու համար ապահովել հավասար հնարավորություններ, արժանապատիվ կյանք և սոցիալական առաջընթաց։

Պետության ֆինանսական փակուղին

Ֆրանսիայի տնտեսական ճգնաժամի խորությունը բացահայտում են պետական պարտքի և բյուջեի պակասուրդի ցուցանիշները։ 2026 թվականին պետական պարտքը կհասնի ՀՆԱ-ի 119,3 տոկոսին, 2027-ին՝ 121,7 տոկոսին։ Հաջորդ տարվա բյուջետային պակասուրդը կանխատեսվում է 5 տոկոս, իսկ պարտքի տոկոսավճարները կհասնեն 91,2 միլիարդ եվրոյի։

Պարտքի աճը կառավարությանը ստիպում է կրճատել ծախսերը, ինչի հետևանքով նվազում են նաև կրթության, առողջապահության և հանրային ծառայությունների ֆինանսավորման հնարավորությունները։

Իրավիճակը ծանրացնում է միջազգային էներգետիկ ճգնաժամը։ Վառելիքի թանկացումից հատկապես տուժում են փոքր քաղաքների և գյուղական համայնքների աշխատող ընտանիքները, որոնց համար ավտոմեքենան ամենօրյա անհրաժեշտություն է։ Այս նույն սոցիալական դժգոհությունը 2018 թվականին ծնեց «Դեղին ժիլետների» շարժումը։

Մակրոնի իշխանությունը հայտնվել է ֆինանսական և քաղաքական փակուղում։ Պարտքի աճը սահմանափակում է պետության հնարավորությունները, ծախսերի կրճատումը՝ խորացնում հանրային դժգոհությունը։ Խնայողությունների անհրաժեշտության մասին կառավարության փաստարկները գնալով կորցնում են իրենց համոզչությունը՝ հատկապես հանրային ծառայությունների վատթարացման և բնակչության գնողունակության նվազման պայմաններում։

Մակրոնի քաղաքական ճգնաժամը

Տնտեսական դժվարությունները խորացրել են նաև քաղաքական ներկայացուցչության ճգնաժամը։ 2017 թվականին Մակրոնը իշխանության եկավ ավանդական կուսակցական համակարգը վերափոխելու և տնտեսությունն արդիականացնելու խոստումով։ Գրեթե տասնամյակ անց նրա քաղաքական կենտրոնը կորցրել է հասարակական աջակցության զգալի մասը։

Elabe-ի՝ հոկտեմբերին անցկացված հարցման համաձայն՝ Մակրոնին վստահում է հարցվածների ընդամենը 17 տոկոսը, վարչապետ Սեբաստիեն Լըկորնյուին՝ 19 տոկոսը։ Նախագահի նկատմամբ անվստահությունը հասնում է 79 տոկոսի։

Խորհրդարանում կայուն մեծամասնության բացակայությունը դժվարացնում է կառավարության աշխատանքը՝ բյուջետային յուրաքանչյուր որոշում վերածելով քաղաքական նոր դիմակայության։ Ձախերը պահանջում են ավելացնել սոցիալական ծախսերն ու ապահովել եկամուտների ավելի արդար բաշխում։ Ծայրահեղ աջերն օգտվում են հանրային դժգոհությունից՝ առաջնային դարձնելով անվտանգության, ներգաղթի և պետական կառավարման խնդիրները։

Հոկտեմբերի 17-ի անկարգությունները սրել են քաղաքական պայքարը։ Բռնության տարածումը նպաստավոր պայմաններ է ստեղծել Մարին Լը Պենի Ազգային միավորման համար։ Այրվող մեքենաների, վնասված խանութների և ոստիկանության հետ բախումների պատկերները հասարակական ուշադրությունը կենտրոնացրել են անվտանգության վրա։ Բռնությունների տարածումը դժվարացնում է նաև Ժան-Լյուկ Մելանշոնի գլխավորած ձախերի՝ սոցիալական բողոքը միասնական քաղաքական շարժման վերածելու ջանքերը։

Իրավիճակը սրել են նաև ոստիկանության գործողությունների շուրջ ծագած հակասությունները։ Անչափահաս ցուցարարների ծանր վնասվածքների և ուժի հնարավոր չարաշահման դեպքերը նոր հետաքննությունների առիթ են դարձել՝ խորացնելով երիտասարդության անվստահությունը իշխանության և իրավապահ մարմինների նկատմամբ։

Հանրապետության ապագան՝ հարցականի տակ

Ֆրանսիայի ներկայիս ճգնաժամն ունի ավելի երկար պատմություն։ 2018 թվականի «Դեղին ժիլետների» շարժումը, 2023 թվականի կենսաթոշակային բարեփոխման դեմ պայքարը և այսօրվա դպրոցական բողոքները վկայում են հասարակության մեջ խորացող հիասթափության մասին։ Քաղաքացիների աճող հատվածը կորցնում է վստահությունը սեփական կենսամակարդակը պահպանելու և երեխաների համար բարեկեցիկ ապագա ապահովելու հնարավորության նկատմամբ։

Մակրոնի իշխանությանը սպասվում են ծանր ամիսներ։ Բյուջետային սահմանափակումները, փողոցային ճնշումը և 2027 թվականի նախագահական ընտրություններին ընդառաջ սրվող մրցակցությունը գնալով նեղացնում են քաղաքական որոշումների հնարավորությունները։

Ցուցարարների զանգվածայնությունը դեռ չի վերածվել միասնական քաղաքական ծրագրի։ Շարժումը չունի ընդհանուր ղեկավարություն և բանակցային կենտրոն։ Այդ բացը կարող են օգտագործել արմատական ուժերը՝ սոցիալական դժգոհությունը ծառայեցնելով սեփական ընտրական նպատակներին։

Ֆրանսիայի ճգնաժամի առանցքում հետպատերազմյան սոցիալական համակարգի ապագան է։ Քաղաքացիները պահանջում են պահպանել տասնամյակներով ձևավորված սոցիալական երաշխիքները, իսկ աճող պարտքը գնալով ծանրացնում է դրանց ֆինանսավորումը։ Իշխանության նկատմամբ խորացող անվստահությունը խոչընդոտում է բարեփոխումներին՝ երկիրը կանգնեցնելով տնտեսական և քաղաքական երկարատև ճգնաժամի վտանգի առաջ։

Մակրոնի իշխանությունը կարող է վերականգնել հասարակական կարգը և հաղթահարել հերթական բյուջետային ճգնաժամը։ Հանրապետության երկարաժամկետ կայունությունը, սակայն, պահանջում է տնտեսական զարգացման համոզիչ ծրագիր, սոցիալական արդարության վերականգնում և քաղաքական լայն համաձայնություն։

2027 թվականի նախագահական ընտրությունները կարող են վճռորոշ դառնալ Ֆրանսիայի քաղաքական համակարգի համար։ Հոկտեմբերի 17-ի իրադարձություններն արդեն բացահայտել են հանրապետության ամենախոցելի կողմը՝ հասարակության զգալի հատվածը կորցրել է վստահությունը գործող իշխանության և երկրի զարգացման հեռանկարի նկատմամբ։