ԵՄ-ն հայտնվում է կատարյալ քաղաքական փոթորկի կենտրոնում

Անցած շաբաթ կայացած գագաթնաժողովը Բրյուսելին ցույց տվեց, թե որքան դժվար է լինելու համաձայնության գալ բյուջեի — կամ որևէ այլ հարցի — շուրջ։

ԵՄ-ն արդեն իսկ լուրջ դժվարությունների է բախվում՝ փորձելով համաձայնեցնել իր պատմության մեջ ամենամեծ բյուջեն, լրացնել Ուկրաինայի համար նախատեսված ֆինանսական հսկայական բացը և դիմակայել ԱՄՆ-ի ու Չինաստանի կողմից գործադրվող աշխարհաքաղաքական ճնշումներին։ Այժմ միությունը կանգնած է նաև լիակատար անգործության մատնվելու վտանգի առջև՝ պայմանավորված ներքաղաքական հակասություններով այն երկրներում, որոնք միասին կազմում են ԵՄ-ի ՀՆԱ-ի և բնակչության մոտ 60%-ը։

«Բոլորը հասկանում էին, որ մինչև տարեվերջ պետք է ավարտին հասցնենք… քաղաքական համաձայնության ձեռքբերումը», — ասել է Կիպրոսի նախագահ Նիկոս Քրիստոդուլիդիսը՝ անդրադառնալով միության բյուջետային բարդ բանակցություններին (զրույցը տեղի է ունեցել անցած շաբաթ կայացած Եվրոպական խորհրդի նիստի շրջանակներում)։

Սակայն Իսպանիայում սպասվող ընտրությունների պատճառով դա այլևս հնարավոր չի լինի, նշել է նա։ Քրիստոդուլիդիսը հավելել է, որ հաջորդ տարի ընտրություններ են սպասվում նաև Ֆրանսիայում, Իտալիայում և այլ երկրներում՝ կանխատեսելով, որ դա էլ ավելի կբարդացնի միության վիճակը։

ԵՄ-ն կանգնած է աննախադեպ երկընտրանքի առջև. նրա չորս խոշորագույն տնտեսություններում սպասվում են ընտրություններ կամ քաղաքական ցնցումներ, ինչը կարող է կաթվածահար անել միության՝ որևէ հարց լուծելու ունակությունը։

Հաջորդ ամիս Իսպանիայում ընտրություններ են, որոնց արդյունքում իշխանության կարող են գալ կենտրոնամետ աջ և ծայրահեղ աջ ուժերը։ Ապրիլին Ֆրանսիայում նախագահ է փոխվելու, իսկ հարցումները վկայում են ծայրահեղ աջ գործիչ Մարին Լը Պենի օգտին։ Գերմանիայում «Այլընտրանք Գերմանիայի համար» (AfD) կուսակցության դիրքերն ամրապնդվում են՝ կասկածի տակ դնելով Ֆրիդրիխ Մերցի՝ կանցլեր դառնալու հեռանկարը։ Իսկ Իտալիայի վարչապետ Ջորջիա Մելոնիի կառավարությունը, որն անսովոր երկար է պահպանել իշխանությունը, նույնպես ընթանում է դեպի 2027 թվականին կայանալիք ընտրություններ։

Հետևանքներն արդեն իսկ ուրվագծվում են

Միության վերջին գագաթնաժողովը ցույց տվեց, թե ինչ է սպասվում ապագայում. երկօրյա բանակցություններից հետո առաջնորդներին չհաջողվեց առաջընթաց գրանցել 2 տրիլիոն եվրո կազմող բյուջեի հարցում։ Փոխարենը՝ նրանք ներքաշվեցին էներգետիկ քաղաքականության շուրջ անսպասելիորեն սուր վեճի մեջ։ Գագաթնաժողովի ամփոփիչ փաստաթղթում որևէ հիշատակում չկար մինչև տարեվերջ բյուջեի շուրջ կոնսենսուսի հասնելու մասին։ Անդամ երկրները դեմ արտահայտվեցին Եվրոպական խորհրդի նախագահ Անտոնիու Կոշտայի առաջարկին՝ որպես վերջնաժամկետ սահմանել 2026 թվականի ավարտը, թեև նոյեմբերին և դեկտեմբերին նախատեսված են այլ գագաթնաժողովներ։

Եթե այդ հանդիպումները նույնպես արդյունք չտան, ապա առանց այն էլ լարված բանակցությունները կձգվեն մինչև 2027 թվականը։ Այդ ժամանակ ընտրական պայքարն, ամենայն հավանականությամբ, էլ ավելի մեծ ազդեցություն կունենա բանակցային գործընթացի վրա, իսկ կառավարությունները կարող են ավելի քիչ պատրաստակամություն ցուցաբերել՝ գնալու համաձայնության հասնելու համար անհրաժեշտ փոխզիջումների։

Եռակի հարձակում

Եվրոպայի ընտրական ցիկլի արագացմանը զուգընթաց Բրյուսելի վախի կաթվածահարությունն արդեն սկսում է արմատանալ, քանի որ անցյալ շաբաթվա գագաթնաժողովը բացահայտեց, թե որքան դժվար է դառնում դաշինքին անհրաժեշտ փոխզիջումների հասնելը։

Մեծ համաձայնագրեր կնքելու փոխարեն (մեքենաների վերաբերյալ ֆրանս-գերմանական համաձայնագիրը միակ բացառությունն էր), առաջնորդները հավաքն օգտագործեցին ամրապնդված դիրքորոշումները խորացնելու և մրցակից ճամբարների նկատմամբ մարտավարական առավելություններ փնտրելու համար։

Վեց դիվանագետների և պաշտոնյաների խոսքերով՝ հոռետեսությունը ակնհայտ էր, որոնցից մի քանիսը նախազգուշացնում էին, որ ԵՄ-ն առաջիկա ամիսներին լուրջ դժվարությունների է բախվելու։ Բոլորին թույլատրվել է անանուն մնալ՝ ազատ խոսելու համար։

«Հաջորդ տարի ավելի վատ կլինի», – ասել է ԵՄ բարձրաստիճան դիվանագետներից մեկը։

«Ճիշտ է, ընտրությունների այս օրացույցի պատճառով… հաջորդ տարի անդամ պետություններում և [Եվրոպական] խորհրդարանի ներսում շատ ավելի դժվար կլինի», – ասել է Կարլա Տավարեսը, սոցիալիստների և դեմոկրատների հետ Եվրախորհրդարանի ավագ անդամ և բյուջետային բանակցությունների համանախագահ։

Դաշինքի ներքին անկայունությունը դժվար թե կարող էր ավելի վատ ժամանակի գալ։

ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից տրանսատլանտյան դաշինքի խաթարումից մինչև Չինաստանի հետ առևտրային անհավասարակշռության աճը, ԵՄ-ն բախվում է աշխարհաքաղաքական և տնտեսական աճող ճնշումների բազմաթիվ ճակատներում։

«Նրանք ձգտում են մեր բաժանմանը։ Նրանք ուզում են մեր բաժանումը», – գագաթնաժողովի ընթացքում ուշ գիշերային ճեպազրույցի ժամանակ լրագրողներին ասաց Բելգիայի վարչապետ Բարտ դե Վևերը՝ անուններ չնշելով, այլ անդրադառնալով Բրյուսելից արևելք և արևմուտք գտնվող երկրներին։ «Եվ նրանք, իհարկե, ունեն կետեր, որտեղ կարող են վնասել մեզ»։

Լիտվայի նախկին արտգործնախարար Գաբրիելիուս Լանդսբերգիսը, որն այժմ Սթենֆորդի համալսարանի հրավիրված գիտաշխատող է, ավելի քիչ զգույշ էր։ «Այժմ մենք հարձակման ենք ենթարկվում երեք կողմից՝ ԱՄՆ-ից, Ռուսաստանից և Չինաստանից», – ասաց նա։

Վաշինգտոնը կասկածի տակ է դնում հին դաշինքները, որոնք սերունդներ շարունակ հիմք են հանդիսացել եվրոպական անվտանգության համար։ Մոսկվան ստվերային պատերազմ է մղում ամբողջ Եվրոպայում՝ կիբերհարձակումներից և դիվերսիաներից մինչև Լայպցիգի օդանավակայանում անօդաչու թռչող սարքերի հարձակման փորձ, որի համար Բեռլինը մեղադրում է Կրեմլին։ Պեկինը խստացնում է իր վերահսկողությունը կարևորագույն մատակարարման շղթաների վրա և եվրոպական շուկաները ողողում է էժան արտահանմամբ։

Ապա կա Ուկրաինայի խնդիրը։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի տվյալներով՝ հաջորդ տարի երկիրը բախվում է 30-35 միլիարդ դոլարի բյուջետային դեֆիցիտի, քանի որ Ռուսաստանը կխաթարի իր էներգետիկ ենթակառուցվածքները դաժան ձմռանից առաջ։ Սա չնայած այն 90 միլիարդ եվրոյին, որը ԵՄ-ն արդեն համաձայնել էր տրամադրել անցյալ տարի։

Լանդսբերգիսն ասել է, որ առաջիկա ամիսները «չափազանց ծանր» են թվում Կիևի համար։ «Ամեն ինչ ընկնում է եվրոպացիների ուսերին», – ասել է նա։

Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին անցյալ շաբաթվա գագաթնաժողովում մռայլ նոտա է հնչեցրել՝ լրագրողներին ասելով, որ եթե Ուկրաինան ընկնի, 20 միլիոն ուկրաինացիներ կհեղեղվեն դեպի ԵՄ։ «Ռուսաստանը սպանում է մեզ», – ասել է նա։ «Նրանք չեն ուզում կանգ առնել»։

Ուկրաինայի ֆինանսավորման խնդիրների լուծումներից մեկը կարող է լինել 200 միլիարդ եվրոյի ռուսական ակտիվները, որոնք անորոշ ժամանակով անշարժացված են Բրյուսելում գտնվող Euroclear ֆինանսական պահոցում: Սակայն այդ հարցում ԵՄ-ի կողմից ընդհանուր լեզու գտնելու որևէ նշան չկա, քանի որ Բելգիան, որը վետո էր դրել Ուկրաինային օգնելու համար ակտիվներն օգտագործելու նախկին ջանքերին, դեռևս հրաժարվում է տեղից շարժվել:

«Ոչինչ չի փոխվել», – անցյալ շաբաթվա գագաթնաժողովից վաղաժամ դուրս գալուց հետո ասաց Շվեդիայի վարչապետ Ուլֆ Քրիստերսոնը:

Այլ հնարավոր լուծումներ, ինչպիսիք են համատեղ պարտքի ավելի մեծ թողարկումը, կպահանջեն խառնաշփոթ փոխզիջումներ, ճիշտ այն դեպքում, երբ Բրյուսելը հայտնվում է մանևրելու ավելի քիչ տարածք ունենալու մեջ:

Ու՞մ եք զանգահարելու

ԵՄ-ի խնդիրները գերազանցում են նրա բյուջեն կամ անհատական քաղաքականության փաստաթղթերը: Եվրոպայի ամենաազդեցիկ առաջնորդներից մի քանիսի քաղաքական ապագան հարցականի տակ դնելով՝ Բրյուսելը ռիսկի է դիմում կորցնել կայուն դաշինքներն ու երկարամյա ազգային ծանրքաշայիններին, որոնք անհրաժեշտ են փոխզիջումների միջնորդության համար:

«Մենք այժմ ունենք Եվրոպա առանց ակնհայտ առաջնորդի», – պնդեց մեկ այլ ԵՄ դիվանագետ: Հանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլան «ֆոն դեր Լեյենը հզոր է: Բայց մենք չունենք Մերկել կամ Միտերան»:

Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնը սահմանադրորեն չի կարող պաշտոնավարել երրորդ անընդմեջ ժամկետով և ապրիլին Ելիսեյան պալատից հեռանալուց հետո ստիպված կլինի նոր վայրեր գտնել Փարիզում: Անցյալ շաբաթ գագաթնաժողովի փակ դռների ետևում կայացած քննարկման ժամանակ Մակրոնը խոստովանեց, որ իր իշխանության վերջին ամիսներին չի ունենա քաղաքական մանդատ բյուջեի վերաբերյալ համաձայնագիր ստորագրելու համար, ասացին չորս եվրոպացի դիվանագետներ:

Հարցումների համաձայն՝ Իսպանիայի վարչապետ Պեդրո Սանչեսը, ով իշխանության ղեկին է արդեն ութ տարի, կանգնած է պարտության վտանգի առջև։ Իսպանացիները քվեարկելու են նոյեմբերի 29-ին, ինչը նշանակում է, որ նոյեմբերի 13-ին և 26-ին կայանալիք ԵՄ առաջնորդների հանդիպումների ժամանակ Սանչեսն արդեն լիովին կենտրոնացած կլինի ընտրական գործընթացների վրա։

Կոշտան, ով ընդգծել է մինչև 2026 թվականի ավարտը ԵՄ բյուջեի շուրջ համաձայնության գալու անհրաժեշտությունը՝ ապահովելու դրա պատրաստ լինելը 2028 թվականին, անհիմն է համարել այն մտահոգությունները, թե միությունում սպասվող ընտրությունների շարքը կարող է խոչընդոտել գործընթացին։

«Մենք ապրում ենք 27 ժողովրդավարական երկրներում, — ասել է նա ուրբաթ օրը։ — Գրեթե ամեն ամիս մենք որևէ ընտրություն ենք ունենում։ Եթե առաջնորդվենք ընտրությունների գործոնով, ապա երբեք չենք կարողանա հաստատել նոր բյուջե»։

ԵՄ երկու դիվանագետների խոսքով՝ անկախ արդյունքներից, Մադրիդում կառավարության ձևավորումը, ամենայն հավանականությամբ, տեղի չի ունենա մինչև հունվար, ինչը կարող է խափանել բյուջետային բանակցությունները։

Դժվար է կանխատեսել, թե որքան կտևի Գերմանիայի կանցլեր Մերցի պաշտոնավարումը։ Թեև հաջորդ դաշնային ընտրությունները նախատեսված են միայն 2029 թվականին, «Գերմանիայի համար այլընտրանք» (AfD) կուսակցության աճող ազդեցությունը և Մերցի սեփական վարկանիշի կտրուկ անկումը բարդացնում են փոխզիջումների գնալու նրա հնարավոր պատրաստակամությունը։

Իտալիայում նույնպես ընտրություններ են սպասվում՝ 2027 թվականի հոկտեմբերին։ ԵՄ մեկ այլ դիվանագետ նշել է, որ Մելոնին, հավանաբար, չի սպասի մինչ այդ՝ ենթադրելով, որ նա կարող է արտահերթ ընտրություններ նշանակել շատ ավելի վաղ։

ԵՄ բարձրաստիճան պաշտոնյաներից մեկի կարծիքով՝ հունվարին կարող է ստեղծվել բարենպաստ պահ՝ բյուջեի հարցը վերջնականապես լուծելու համար։ Սա կարող է լինել համաձայնության գալու վերջին հնարավորությունը, նախքան Եվրոպայում սպասվող քաղաքական ցնցումները էլ ավելի կդժվարացնեն փոխզիջումների հասնելը։

Մինչ այժմ ԵՄ ղեկավարները պարզապես «չափազանց դանդաղ» են գործել, ասել է Եվրոպական ժողովրդական կուսակցության՝ բյուջեի հարցերով համաղեկավար Զիգֆրիդ Մուրեշանը։ «Ժամանակը սպառվում է»։