Կենսաբազմազանությունը փրկելու պատմական գլոբալ համաձայնագրի մշակմանը նպաստելուց չորս տարի անց ԵՄ-ն պայքարում է պահպանելու իր ուղղությունը։
Եվրոպայի տնտեսական և անվտանգության խնդիրները համաշխարհային կենսաբազմազանությունը փրկելու նրա մի ժամանակ աղմկոտ կոչը վերածել են շշուկի։
2022 թվականին Եվրամիությունը Մոնրեալում կայացած կարևորագույն համաշխարհային բնության գագաթնաժողովից դուրս եկավ հաղթանակի փայլով՝ ճակատամարտից նոր դուրս եկած։ Այն հաջողությամբ պայքարել էր ՄԱԿ-ի համաձայնագրի համար, որը նախատեսում էր մինչև 2030 թվականը պաշտպանել Երկրի ցամաքի և ծովերի 30%-ը և հարյուրավոր միլիարդավոր դոլարներ ուղղորդել կենսաբազմազանության կորուստը կանխելու համար։
Չորս տարի անց՝ երբ եվրոպացի առաջնորդները ուղևորվում են ՄԱԿ-ի մեկ այլ բնության գագաթնաժողովի, այս անգամ՝ Երևանում, նրա շրջակա միջավայրի պաշտպանության ղեկավարությունը գտնվում է անկայուն հիմքերի վրա։
Թրամփի վարչակազմի և Չինաստանի հետ լարված առևտրային հարաբերությունները, ԵՄ-ի շեմին երկու պատերազմները, էներգակիրների գների աճը և բյուրոկրատիայի կրճատման վրա կենտրոնացած լինելը այժմ գրավում են Բրյուսելի ուշադրությունը։
Դա հանգեցրել է նրան, որ դաշինքի կանաչ օրակարգի մեծ մասը վերանայել է մտահոգությունների ցանկը, որը քննադատության է ենթարկվում պահպանողականների և ծայրահեղ աջ քաղաքական խմբերի կողմից՝ տնտեսական աճին չափազանց շատ խոչընդոտներ ստեղծելու համար: Դրանց թվում է նաև «Բնության վերականգնման մասին» օրենքը, որը Հանձնաժողովի՝ ՄԱԿ-ի կենսաբազմազանության համաձայնագրի նպատակներին հասնելու ծրագրի կենտրոնական հենասյունն է:
«Բնության վերականգնումը մնում է առաջնահերթություն, սակայն այն գաղափարական մոտեցումը, որին Բրյուսելը միացավ 2022 թվականին Կունմինգ-Մոնրեալում, ինչպես նաև բնության վերականգնման վերաբերյալ վիճահարույց կանոնակարգը, ակնհայտորեն չեն ծառայի այդ նպատակին», — նշել է Սանդեր Սմիթը՝ Եվրոպական խորհրդարանի «Եվրոպական պահպանողականներ և ռեֆորմիստներ» աջակողմյան խմբակցության հոլանդացի պատգամավորը։
ԵՄ-ն, որը ժամանակին բնության պահպանության շուրջ 2022 թ. ձեռք բերված համաձայնագրի հիմնական շարժիչ ուժերից մեկն էր, այժմ, շեղվելով իր ուղուց, ռիսկի է դիմում դանդաղեցնել բնության պահպանությանն ուղղված գլոբալ գործընթացները և դրա ֆինանսավորումը, հատկապես եթե, ինչպես զգուշացնում են հասարակական կազմակերպությունները, այն չկարողանա արդյունքներ ապահովել սեփական տարածքում։ Քաղաքական լարվածությունը դժվարացրել է Բրյուսելի համար բնապահպանական խնդիրներին առաջնահերթություն տալը, մինչդեռ ԵՄ-ի գետերը, լճերը, ջրաճահճային տարածքները, խութերն ու անտառները շարունակում են մնալ ծայրահեղ վատ վիճակում։
Որպես մոլորակի ամենաարագ տաքացող մայրցամաք՝ Եվրոպան ճնշման տակ է՝ արագացնելու բնության կորուստը մինչև 2050 թվականը կասեցնելուն ուղղված ջանքերը՝ կլիմայի փոփոխության հետևանքները մեղմելու և պարենային անվտանգությունն ապահովելու համար։ Բնական էկոհամակարգերը կենսական նշանակություն ունեն մոլորակը տաքացնող ածխածնային արտանետումների կլանման գործում, իսկ հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ գյուղատնտեսական համակարգերը մեծապես կախված են դրանցից։
«Բնությունը ներկայացվում է որպես խնդիր, այլ ոչ թե որպես լուծում», — ասում է Սաբիեն Լեմանսը՝ WWF-ի (Բնության համաշխարհային հիմնադրամ) կենսաբազմազանության քաղաքականության գծով ավագ փորձագետը, թեև «ֆերմերներն ու անտառային տնտեսության աշխատողներն առաջինն են տուժում փոփոխվող կլիմայից»։
Մինչ ԵՄ պաշտոնյաները մեկնում են Երևան՝ մասնակցելու կենսաբազմազանության հարցերին նվիրված ՄԱԿ-ի 17-րդ գագաթնաժողովին (COP17), որը տևելու է երկու շաբաթ, դժվար կլինի անտեսել առկա ներքին լարվածությունը։ Սակայն նույնքան անհնար կլինի անտեսել բնության կորուստը կասեցնելու հրատապ անհրաժեշտությունը՝ հատկապես եվրոպական մայրցամաքում տեղի ունեցած ուժգին անտառային հրդեհներով և երաշտով լի ամառվանից հետո։
Ծայրահեղ եղանակային երևույթները «կրկին օրակարգի կենտրոնում են դրել բնության վերականգնման և կենսաբազմազանության ոլորտում հավակնոտ նպատակների սահմանման հարցը», — հայտնել է Իռլանդիայի բնության հարցերով պետական նախարար Քրիստոֆեր Օ’Սալիվանը, ով գագաթնաժողովում ներկայացնելու է ԵՄ երկրները։
Անբավարար արդյունքներ
Կունմինգ-Մոնրեալի շրջանակային համաձայնագիրը նախատեսում էր մինչև տասնամյակի ավարտը վերականգնել դեգրադացված բնական միջավայրերի 30%-ը, իսկ մինչև 2050 թվականը՝ կանխել վտանգված տեսակների անհետացումը։ Այն լայնորեն ողջունվեց որպես շրջադարձային պահ բնապահպանական ոլորտում բազմակողմ համագործակցության համար։
«Սա առանձնահատուկ պահ էր. ձեռք բերվեց մի գլոբալ համաձայնագիր, որը բնության պահպանության հարցում համարժեք է Փարիզի համաձայնագրին», — նշում է Եվրոպական շրջակա միջավայրի գործակալության կենսաբազմազանության գծով փորձագետ Ֆրանկ Վուգտ Լարսենը՝ այս պայմանավորվածությունը բնութագրելով որպես «կենսաբազմազանության համար կարևորագույն հանգրվան»։
Չորս տարի անց երկրները, այդ թվում՝ Եվրամիությունը, դեռևս դանդաղում են Մոնրեալում ստանձնած պարտավորությունների կատարման հարցում՝ վտանգելով 2030 թվականի նպատակների իրագործումը։ ՄԱԿ-ի՝ առաջընթացի վերաբերյալ գլոբալ գնահատման համաձայն՝ սահմանված թիրախները ժամանակին չեն իրագործվի, եթե «համատեղ իրականացման գործընթացը կտրուկ չարագանա»։
Նախորդ գագաթնաժողովի ընթացքում հիմնադրվեց կարևոր նշանակություն ունեցող մի հիմնադրամ, որի նպատակն էր կորպորատիվ շահույթներն ուղղել զարգացող երկրներում բնության պահպանությանը։ Սակայն այն, ըստ էության, լիակատար ձախողում է գրանցել՝ չկարողանալով հավաքագրել գրեթե ոչ մի ֆինանսական միջոց։
ՄԱԿ-ի Կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիայի գործադիր քարտուղար Աստրիդ Շոմակերի խոսքով՝ այս դանդաղ ընթացքի վերլուծությունը կդառնա այս տարվա COP-ի (Կողմերի համաժողովի) «առանցքային թեման»։ Սեպտեմբերին նա նշեց, որ առաջնորդները «կամփոփեն իրականացման արդյունքները» և կփորձեն «պարզել, թե ինչու է գործընթացն այդքան դանդաղ ընթանում»։
Շոմակերը ցանկանում է, որ երկրները վերահաստատեն 2022 թվականին ստանձնած պարտավորությունները։ «Սա հեշտ է հնչում, բայց եթե մի փոքր ուշադրություն դարձնենք փոփոխվող աշխարհաքաղաքական իրավիճակին, ապա, կարծում եմ, սա ինքնին կարևոր ուղերձ կլինի», — ասաց նա։
Փոփոխվող աշխարհաքաղաքականություն
Այս գլոբալ բանակցությունների նպատակն է 196 երկրների համախմբել գործողությունների միասնական ծրագրի շուրջ՝ ուղղված բնապահպանական աղետի և կենսաբազմազանության կորստի դեմ պայքարին։ Սակայն դրանք զերծ չեն աշխարհաքաղաքական տեղաշարժերից ու ճգնաժամերից, որոնք թելադրում են կառավարությունների ֆինանսական և քաղաքական որոշումները։
Եվրոպայում, շարունակվող պատերազմների և էներգետիկ ցնցումների ֆոնին, օտարերկրյա տերություններից կախվածությունը նվազեցնելու ձգտումը նոր քաղաքական կշիռ է հաղորդել ավելի էժան էներգիայի, թույլտվությունների տրամադրման արագացման և տեղական արտադրության խթանման պահանջներին՝ դրանով իսկ ուժեղացնելով ճնշումը բնապահպանական երաշխիքների վրա։
Չորս տարի առաջ, երբ կնքվեց ՄԱԿ-ի՝ կենսաբազմազանության վերաբերյալ համաձայնագիրը, «Եվրոպական կանաչ գործարքը» (European Green Deal) դեռևս համարվում էր Եվրահանձնաժողովի նախագահի քաղաքական մանդատի հիմնաքարը։ Այդ ժամանակից ի վեր Եվրոպայում ուժերի հարաբերակցությունը փոխվել է։
2024 թ. եվրոպական ընտրությունների արդյունքում աջ կենտրոնամետ քաղաքական ուժերն ամրապնդեցին իրենց դիրքերը Բրյուսելում։ «Եվրոպական ժողովրդական կուսակցությունը» (ԵԺԿ)՝ Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենի քաղաքական ընտանիքը և Եվրոպական խորհրդարանի ամենամեծ քաղաքական խմբակցությունը, օրենսդրական նախաձեռնություններն առաջ մղելու համար այժմ ավելի հաճախ ապավինում է աջ և ծայրահեղ աջ ուժերին՝ փոխարենը հիմնվելու իր ավանդական կենտրոնամետ դաշնակիցների վրա։
Այս քաղաքական տեղաշարժը, ֆերմերների բողոքի ալիքի, էներգետիկ ճգնաժամերի և արդյունաբերական ոլորտի՝ ծանրակշիռ կարգավորումների վերաբերյալ դժգոհությունների հետ մեկտեղ, ստիպել են ֆոն դեր Լայենին փոխել ուղեգիծը և իր երկրորդ պաշտոնավարման շրջանում ամեն ինչից վեր դասել մրցունակությունը։
«Պարենային անվտանգությունը, բնակարանային ապահովվածությունը, արդյունաբերությունը և գյուղական համայնքների Այժմ ԵՄ կառավարությունների և բիզնեսների աճող թիվը ցանկանում է թուլացնել բլոկի բնության և ջրերի պաշտպանության հիմնական օրենքները՝ հանքերի, տվյալների կենտրոնների և էլեկտրաէներգիայի ցանցերի նման արդյունաբերական նախագծերի մեկնարկը հեշտացնելու համար։
Կոնֆերանսի (Կոնֆերանսի կոնֆերանս) բանակցություններին ընդառաջ իռլանդացի Օ’Սալիվանը պնդում է, որ ԵՄ երկրները դեռևս հավատարիմ են բնության պաշտպանության բարձր չափանիշներին, նույնիսկ եթե ցանկանում են ավելի մեծ ճկունություն կանոնների գործնականում կիրառման հարցում։
«Մենք ունենք ուժեղ օրենքներ, օրենքներ, որոնց միշտ պետք է կարողանանք հարմարվել», – ասաց նա։ Համաշխարհային ասպարեզում Եվրոպան դեռևս կարող է օգտագործել գիտական փորձագիտությանը իր հասանելիությունը՝ «բնությունը վերականգնելու և տեսակները համաշխարհային մասշտաբով պաշտպանելու համար»։
Սակայն, ինչ վերաբերում է բնության պահպանության նպատակների իրագործմանը, ապա, ինչպես նա ինքն էլ խոստովանեց, «մենք դեռ շատ հեռու ենք այն կետից, որտեղ պետք է լինեինք»։
«Իմաստ չունի ներգրավվել գլոբալ բանավեճերի կամ քննարկումների մեջ՝ հանդես գալով որպես քարոզիչ և թելադրելով, թե ինչպես պետք է գործել։ Այժմ ժամանակն է, որ ուշադրությունը սևեռենք մեզ վրա»։
Իսկ ո՞ւր են գումարները
Քննադատները նշում են, որ ԵՄ ղեկավարները չափազանց մեծ շեշտ են դնում բնության պահպանության հետ կապված անմիջական ֆինանսական ծախսերի վրա՝ անտեսելով կենսաբազմազանության կորստի՝ ապագայում սպասվող խորը տնտեսական հետևանքները։
Ըստ Եվրոպական շրջակա միջավայրի գործակալության (EEA) տվյալների՝ միայն Եվրոպայում բնակավայրերի (հաբիտատների) ավելի քան 80%-ը, թռչունների տեսակների 39%-ը և այլ պահպանվող տեսակների 62%-ը գտնվում են վատ կամ անմխիթար վիճակում։
Սա լուրջ ռիսկեր է ստեղծում ԵՄ տնտեսության համար։ Եվրոպական կենտրոնական բանկի 2024 թվականի զեկույցի համաձայն՝ եվրագոտում գործող ոչ ֆինանսական կորպորացիաների 72%-ը «կրիտիկական կախվածություն» ունի բնությունից, և էկոհամակարգերի դեգրադացիայի դեպքում նրանք «լուրջ տնտեսական խնդիրների կբախվեն»։
Մինչդեռ ԵՄ ղեկավարները շտապում են վերջնական տեսքի բերել համաձայնագիրը՝ կապված միության հաջորդ՝ մեկ տրիլիոն եվրո կազմող ֆինանսական փաթեթի ծավալների և կառուցվածքի հետ, քննադատները մատնանշում են, որ առաջարկվող բյուջեում բնության պահպանությանն ուղղված որևէ հատուկ ֆինանսավորում նախատեսված չէ։
«Մենք խիստ մտահոգված էինք Հանձնաժողովի բյուջետային առաջարկով, — ասաց WWF-ի ներկայացուցիչ Լիմանսը։ — Փորձից գիտենք, որ երբ բնության պահպանության հարցը ներառվում է կլիմային և շրջակա միջավայրին վերաբերող ընդհանուր, լայնածավալ փաթեթի մեջ, բնությունը դադարում է առաջնահերթություն լինել»։
Սա ավելի լայն միտման մի մասն է։ Թեև բնության պահպանության ծախսերը հոգալու հարցը COP-ի (Կողմերի համաժողովի) օրակարգում կարևոր տեղ է զբաղեցնում, աշխարհի կառավարությունները, աշխարհաքաղաքական ցնցումների և էներգետիկ ճգնաժամերի ֆոնին, խիստ սահմանափակում են իրենց ծախսերը։
Կենսաբազմազանության պահպանման գլոբալ շրջանակային ծրագրի նպատակներին հասնելու համար տարեկան լրացուցիչ 700 միլիարդ դոլար է անհրաժեշտ։ Մինչդեռ, ըստ ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի ծրագրի՝ այս տարի հրապարակված զեկույցի, բնությանը վնաս հասցնող ծախսերը շարունակում են զգալիորեն գերազանցել բնության պահպանությանն ուղղված ներդրումները՝ 30-ը 1-ի հարաբերակցությամբ։
Եվրոպական «Bruegel» վերլուծական կենտրոնի ավագ գիտաշխատող Հիզեր Գրաբեի կարծիքով՝ ԵՄ-ն պետք է ավելի վճռական գործի։ Նրա խոսքով՝ միությունը շատ ավելի մեծ ուշադրություն է դարձնում «[բնապահպանական խնդիրների լուծմանն ուղղված] գործողությունների կարճաժամկետ ծախսերին, քան այն երկարաժամկետ ծախսերին, որոնք կառաջանան գործողություններ չձեռնարկելու դեպքում»։ Մինչդեռ «բնության վատթարացումը խնդիրներ կստեղծի մրցունակության հարցում»։
«Կենսաբազմազանության տնտեսական նշանակության վերաբերյալ ապացույցները բավականին համոզիչ են», — նշեց Եվրոպական շրջակա միջավայրի գործակալության (EEA) ներկայացուցիչ Լարսենը, ով նույնպես մասնակցում է COP17-ին՝ որպես ԵՄ պատվիրակության անդամ։
«Մենք կորցնում ենք կենսաբազմազանությունը, մինչդեռ մարդկային հասարակությունը կախված է դրանից՝ առողջության, տնտեսության և, ըստ էության, ամեն ինչի համար»։
Բաց մի թողեք
Պուտինը ցանկանում է Ուկրաինայի հարցով գագաթնաժողով անցկացնել Թրամփի և Սիի հետ, սակայն հրաժարվում է բանակցել Զելենսկու հետ
ԵՄ լիբերալների ղեկավարը կոչ է անում պահպանողականներին հեռու մնալ ծայրահեղ աջերից՝ ընտրական կարևոր տարվան ընդառաջ
5 վեճ, որոնք կձևավորեն ՆԱՏՕ-ի՝ Ռուսաստանի դեմ պատերազմի հաջորդ ծրագրերը