Ինչո՞ւ է Վազգեն Շուշանյանը քիչ հայտնի․ Պարզ ասած՝ նա չի խաղացել գրական շուկայի կանոններով՝ ծննդյան օրն է այսօր

Վազգեն Շուշանյանը լայն հանրությանը քիչ հայտնի է, բայց գրական միջավայրում գնահատված հեղինակ է՝ հատկապես կարճ արձակի, էսսեիստիկայի և մտավորական արձակի ոլորտում։

Նրա գրականությունը երբեք չի փորձել դառնալ աղմկոտ կամ «ժամանակի պահանջներին համապատասխան»․ նա ընտրել է ավելի դժվար, բայց ազնիվ ճանապարհը՝ ներքին մարդու, մտածողության և լռության գրականությունը։

Ի՞նչն է առանձնացնում Շուշանյանին․ Խոհական արձակը։ Նրա տեքստերը հաճախ սյուժեից ավելի շատ ունեն վիճակ, մտքի շարժում, ներքին խոսքը։ Կարդում ես ու զգում, որ հեղինակը չի շտապում պատմել, այլ՝ մտածել քեզ հետ։ Լեզվի զուսպ մշակույթը։ Շուշանյանը չի ճոխացնում լեզուն, բայց այն միշտ խնամված է, ինտելեկտուալ, երբեմն՝ փիլիսոփայական թեթև շերտով։ Նա այն գրողներից է, ում մոտ բառը չի «գոռում», այլ աշխատում է։ Մենության և ժամանակի թեման։ Շատ տեքստերում զգացվում է ժամանակակից մարդու մեկուսացումը, մտավոր հոգնածությունը, արժեքների խախտված հավասարակշռությունը։ Բայց սա ողբ չէ, ավելի շուտ՝ հանգիստ դիտարկում։ Անցումային սերնդի զգացողությունը։ Նրա գրականությունն ունի սերնդային ենթատեքստ՝ խորհրդայինից հետխորհրդային անցում, գաղափարների փլուզում, բայց առանց բաց քաղաքական շեշտերի։ Սա ներքին պատմություն է, ոչ թե հրապարակային։

Ինչո՞ւ է Վազգեն Շուշանյանը քիչ հայտնի․ Պարզ ասած՝ Շուշանյանը չի խաղացել գրական շուկայի կանոններով։ Նա չի դարձել մեդիա-ֆիգուր, չի փորձել իր գրականությունը դարձնել սենսացիա։ Այդ պատճառով էլ նրա ընթերցողը քիչ է, բայց՝ խորքային։ Սա այն դեպքն է, երբ գրողին «գտնում են», ոչ թե նա է իրեն հրամցնում։

Վազգեն Շուշանյանի գրականությունը կարդալիս զգում ես, որ հեղինակը երբեք չի շտապում հասնել եզրակացության։ Նա քայլում է մարդու ներսում՝ զգուշորեն, ինչպես հին քաղաքի փողոցներով անցնողը, որ գիտի՝ ամեն պատի տակ հիշողություն կա։

«Սիրոյ եւ արկածի տղաքը» գրքում սերը ներկայացվում է ոչ թե որպես հաղթանակ, այլ որպես փորձություն։ Այդ «տղաները» իրականում տարիքի մասին չեն․ նրանք հոգեվիճակ են՝ մշտապես պատրաստ ընկնելու, բայց նաև՝ ապրելու։ Սերը այստեղ արկած է ոչ թե մարմնի, այլ հոգու համար։ Շուշանյանը չի փառաբանում այդ արկածը, նա այն արձանագրում է՝ ինչպես փաստը, որ մարդը երբեմն համարձակ է հենց իր խոցելիությամբ։

«Մարդ մը, որ Արարատ չունի իր հոգւոյ խորը» վերնագիրը արդեն ինքնին դատավճիռ է, բայց՝ լուռ։ Արարատը այստեղ աշխարհագրություն չէ․ դա ներսի ուղղաձիգն է, ներքին բարձրությունը, առանց որի մարդը դառնում է հարթ, հարմար, բայց դատարկ։ Շուշանյանի այս տեքստերում մարդը ապրում է, խոսում է, նույնիսկ սիրում է, բայց ինչ-որ բան մշտապես բացակայում է։ Եվ այդ բացակայությունը աղմուկ չի անում․ այն պարզապես կա։

«Գարնանային սիրոյ հեզ նամակներ»-ում Շուշանյանը ցույց է տալիս իր ամենանուրբ կողմը։ Այստեղ սերը չի պահանջում, չի ճնշում, չի փրկում։ Այն պարզապես գրում է։ Նամակները հեզ են, որովհետև հասցեատերը միշտ մի քիչ հեռու է՝ երբեմն մյուս մարդը, երբեմն՝ նույն ինքը։ Սա այն սերն է, որ չի ուզում հաղթել ժամանակին, այլ ուզում է համակեցություն հաստատել նրա հետ։

Իսկ «Երկիր հիշատակաց»-ը կարծես այդ ամենի խտացումն է․ հիշողության քարտեզ, որտեղ երկիրը ոչ միայն հող է, այլ անցյալի շերտ։ Այստեղ Շուշանյանը չի որոնում հայրենիքը որպես կարգախոս, այլ որպես կորուստ, որը շարունակ ապրում է լեզվի մեջ։ Հիշատակն այստեղ ավելի իրական է, քան ներկան։

Շուշանյանի արձակը չի փորձում քեզ համոզել։ Այն քեզ չի բռնում ձեռքից, չի տանում։ Այն պարզապես քայլում է կողքիդ՝ երբեմն մի փոքր առաջ, երբեմն մի փոքր հետ։ Եվ հենց այդտեղ է նրա ուժը․ նա գրում է ոչ թե աշխարհի մասին, այլ մարդու այն հատվածի, որը հազվադեպ է խոսում, բայց երբ խոսում է՝ լռությունը փոխվում է իմաստի։

Մահացել է թոքերի հիվանդության անսպասելի սրումից, Փարիզի ֆրանսիական մի հիվանդանոցում՝ միայնակ ու լքված հայ գրողի ճակատագիր ․․․

Սիմոն Սարգսյան