Կոստան Զարյանը այն գրողներից էր, ում համար հայրենիքը երբեք քարտեզ չէր եղել․ այն ձայն էր՝ ներսից եկող, երբեմն խուլ, երբեմն՝ հրամայական։ Նա քայլում էր քաղաքներով ու մայրցամաքներով այնպես, ինչպես ուրիշները քայլում են սեփական հիշողության միջով՝ կանգ առնելով միայն այն տեղերում, որտեղ բառը դեռ չէր լռել։
Այսօր Կոստան Զարյանի ծննդյան օրն է։
Նրա գրականությունը ծնվել է ճամփորդությունից, բայց երբեք չի դարձել զբոսաշրջիկի նոթատետր։ Զարյանի էջերում Եվրոպան, Ամերիկան, Հայաստանը հանդիպում են ոչ թե աշխարհագրությամբ, այլ հոգևոր լարվածությամբ։ Նա որոնում էր ոչ թե արտաքին ձևերը, այլ՝ մարդու ներքին ճակատագիրը՝ ճեղքված հավատքի, փնտրող մտքի, մենակության ու վերադարձի մեջ։
Զարյանը գրում էր այնպես, կարծես յուրաքանչյուր նախադասություն մի քայլ է դեպի ինքնություն։ Նրա լեզուն երբեմն կոշտ է, երբեմն՝ մետաղական մաքրությամբ լուսավոր, բայց միշտ՝ խստապահանջ։ Նա չէր սիրահարվում բառին՝ միայն նրա հնչեղության համար, այլ վստահում էր բառին որպես մտքի կրող, որպես բարոյական պատասխանատվություն։
Նա պատկանում էր այն հազվագյուտ հեղինակներին, որոնց համար գրականությունը ոչ թե զբաղմունք էր, այլ ճակատագիր։ Զարյանը գիտեր, որ գրողը չի կարող ապրել հանգիստ․ նա պետք է մշտապես վիճի ժամանակի հետ, սեփական ժողովրդի հետ, անգամ ինքն իր հետ։ Այդ պատճառով նրա ստեղծագործություններում կա լարվածություն՝ անլռելի մի ներքին դատավարություն, որտեղ հարցերը հաճախ ավելի կարևոր են, քան պատասխանները։
Եվ երբ վերջապես գալիս է վերադարձը՝ իրական կամ մտավոր, Զարյանի մոտ այն երբեք հաղթական չէ։ Դա ծանր վերադարձ է՝ լի գիտակցությամբ, որ հայրենիքը չի սպասում քեզ նույն ձևով, ինչպես դու ես սպասել նրան։ Բայց հենց այդ ցավոտ գիտակցությունից է ծնվում նրա ամենախոր ձայնը՝ հայրենասիրություն, որը զերծ է պաթոսից, բայց լի է ճշմարտությամբ։
Կոստան Զարյանը մնաց որպես գրող, ով իր ամբողջ կյանքով ապացուցեց, որ հայ լինելը նախ և առաջ մտքի և հոգու ընտրություն է։ Իսկ գրականությունը՝ տուն, որը կառուցվում է ոչ թե քարերով, այլ անքուն մտքով ու ազնիվ խոսքով։
Կոստան Զարյան․ մտածողի վերադարձը
Կոստան Զարյանը հայ գրականության այն դեմքերից է, որոնց կենսագրությունը կարդացվում է ինչպես գաղափարական վեպ։ Նրա համար աշխարհը բաց տարածք էր, բայց հայ լինելը՝ փակ, խստապահանջ ներսի պարտականություն։ Զարյանը չփախավ հայրենիքից․ նա տարավ այն իր հետ՝ լեզվի, մտքի և ցավի ձևով։
Նրա արձակը և մտավորական հոդվածները կառուցված են որոնման վրա․ ինքնության, հավատքի, ազգային ու համամարդկային արժեքների։ Նա չէր գրառում իրականությունը, այլ հարցաքննում էր այն։ Այդ պատճառով Զարյանի խոսքը երբեմն թվում է սառը, բայց իրականում այն խտացված ներքին կրակ է՝ կարգապահ միտք, որը հրաժարվում է հեշտ հմայքից։
Զարյանի վերադարձը հայրենիք երբեք հաշտություն չէ։ Դա քննադատական սեր է՝ առանց մեղմացումների, առանց ինքնախաբեության։ Նրա հայրենասիրությունը դեկոր չէ, այլ պատասխանատվություն՝ ժողովրդի, լեզվի և պատմության առաջ։
Կոստան Զարյանը մնաց որպես գրող, ով ապացուցեց, որ մշակույթը չի ծնվում հարմարավետությունից։ Այն ծնվում է այն մարդու ներսում, ով համարձակվում է մտածել մինչև վերջ և խոսել՝ առանց զիջումների։
Կոստան Զարյանն ու Եվրոպան
Եվրոպան Կոստան Զարյանի համար նպատակ չէր, այլ փորձություն։ Նա այնտեղ չէր գնում հիանալու համար, այլ՝ չափվելու։ Եվրոպան նրան տվեց մշակութային կարգապահություն, մտքի ճշգրտություն, ձևի պատասխանատվություն, բայց երբեք չդարձավ տուն։ Զարյանը Եվրոպայում սովորեց մտածել խիստ, բայց զգալ՝ անհանգիստ։
Նա մտավ եվրոպական քաղաքներ ոչ թե որպես աշակերտ, այլ որպես հարց տվող։ Զարյանի համար եվրոպական մշակույթը արժեք էր այնքան ժամանակ, քանի դեռ չէր խլում ինքնությունը։ Նա ընդունում էր նրա ինտելեկտուալ խստությունը, բայց չէր ընդունում հոգևոր սառնությունը։
Եվրոպան Զարյանին սովորեցրեց գրել մաքուր, բայց ստիպեց առավել սուր զգալ հայ լինելու բեռը։ Այդ հակասության մեջ է ձևավորվում նրա գրական ձայնը՝ արևմտյան մտածողությամբ, բայց ոչ երբեք արևմտյան ենթարկվածությամբ։
Զարյանը Եվրոպայից վերադարձավ ոչ թե հմայված, այլ զինված։ Զինված՝ լեզվով, մտքով և այն գիտակցությամբ, որ փոքր մշակույթը կարող է դիմադրել մեծերին միայն մեկ ճանապարհով՝ ներքին ազնվությամբ։
Կոստան Զարյանի Եվրոպան փորձաքար էր։ Իսկ նա՝ այն հայ գրողներից մեկը, ով այդ քարը հաղթահարեց՝ չկորցնելով իր ծանր, բայց անփոխարինելի ինքնությունը։
Սիմոն Սարգսյան
Ահա և նրա մտքերից․
«Գեղեցիկը և գեղեցկությունը իրամերժ են… Գեղեցկությունը անվերջանալի ծնունդ է…» — Զարյանը բացատրում է գեղեցկության իմաստն ու առանձնահատկությունը՝ ընդգծելով, որ գեղեցկությունն ապրում է կյանքի լիուլիքում և գաղափարի առատությունում, ոչ թե միայն արտաքին տեսքի մեջ։
«Ամեն անգամ, երբ մարդ կորցնում է անհատական խորությունը… Երբ ժողովուրդը վերադառնում է իր պարին» — այստեղ Զարյանը խոսում է անհատականության, ինքնուրույնության և ոգևորության մասին՝ մտավոր ազատության կարևորությամբ։
«Եվրոպական գրեթե բոլոր մեծ քաղաքները տխուր են…» — քննադատաբար նկատողություն Եվրոպայի մթնոլորտի մասին՝ ընդգծելով տարբեր քաղաքների առանձնահատկությունները և տրամադրությունները։
Բաց մի թողեք
Այսօր, վաղը ինքն է մեր գրականության թագավորը
Վահան Տերյան․ մտքի ուժի պոետը և ժամանակի խիղճը՝ ծննդյան օրն է այսօր
Ինչո՞ւ է Վազգեն Շուշանյանը քիչ հայտնի․ Պարզ ասած՝ նա չի խաղացել գրական շուկայի կանոններով՝ ծննդյան օրն է այսօր