Վահան Տերյանը հայ պոեզիայի այն եզակի ձայներից է, որ խոսում է շշուկով, բայց լսվում է սերունդների միջով։
Նրա քնարերգությունը երբեք չի ճչում, չի պնդում, չի պարտադրում․ այն մեղմ է, մշուշոտ, ձմեռային, սակայն այդ մեղմության տակ թաքնված է խոր ցավ, մտավոր ըմբոստություն և անսասան հավատ բառի զորությանը։ Տերյանը պոետ էր, ով լռությունը վերածեց խոսքի, տխրությունը՝ ճշմարտության, իսկ կարոտը՝ ազգային ու մարդկային ինքնագիտակցության։
Նրա բանաստեղծական աշխարհը կառուցված է մշուշի, ձյան, մթնշաղի ու հեռավոր լույսերի վրա։ Սերը Տերյանի մոտ երբեք ամբողջական երջանկություն չէ․ այն սպասում է, խոնարհվում է, երբեմն՝ մարում, բայց երբեք չի դադարում լինել մաքրագործող ուժ։ Այդ սերը նույնքան անձնական է, որքան ազգային, նույնքան մարդկային, որքան ճակատագրական։ Տերյանի Հայաստանը ոչ թե հռետորական կոչ է, այլ ներքին ցավ, անլռելի կարոտ, հոգևոր տարածք, որը երբեմն հեռանում է, բայց երբեք չի լքում պոետի ներսը։
Սակայն Տերյանը միայն նուրբ քնարերգու չէր։ Նա իր ժամանակի գիտակից մտավորականն էր, հասարակական ու քաղաքական մտածող, ով հավատում էր, որ պոեզիան իրավունք չունի կտրվել իրականությունից։ Նրա խոսքը հաճախ հակասական էր, դժվար, երբեմն՝ ցավոտ, բայց միշտ՝ ազնիվ։ Նա փորձում էր համադրել երազն ու պատասխանատվությունը, գեղեցիկը և ծանր իրականությունը, պոետի մենությունը և քաղաքացու պարտքը։
Տերյանի կյանքը կարճ էր, բայց խտացված։ Նա չհասցրեց ծերանալ, բայց հասցրեց հասունանալ՝ որպես մտածող և արվեստագետ։ Նրա թողած ժառանգությունը այսօր էլ շարունակում է խոսել մեզ հետ՝ հատկապես այն պահերին, երբ բառերը քիչ են, իսկ զգացումները՝ շատ։ Տերյանը մեզ հիշեցնում է, որ իսկական պոեզիան ոչ թե բարձրաձայն ճշմարտություն է, այլ խորը լսում, ոչ թե պարզ պատասխան, այլ ազնիվ հարց։
Վահան Տերյանը մնաց հայ մշակույթի մեջ որպես աշնանային լույս, թեև՝ ծնվել է ձմռանը, որպես լուռ, բայց անդադար ներկայություն։ Նրա պոեզիան չի հնանում, որովհետև ծնված է ոչ թե պահից, այլ մարդկային մշտական վիճակից։ Եվ որքան էլ փոխվեն ժամանակները, Տերյանի շշուկը միշտ կհասնի նրանց, ովքեր դեռ պատրաստ են լսել լռությունը։
Աշուն է, անձրև, ստվերներն անձև, դողում են դանդաղ… այսպես կարող էր սկսվել ոչ միայն մի բանաստեղծություն, այլ ամբողջ Տերյանը։ Որովհետև Վահան Տերյանը եղանակ է՝ աշնանային, մշուշոտ, լուռ ․․․ Նրա պոեզիան քայլում է անձրևի տակ՝ առանց հովանոցի, կանգնում է կիսախավար փողոցներում, լսում է հեռացող քայլերի արձագանքը և այդ լռությունից ստեղծում խոսք։
Տերյանը սիրո երգիչ է, բայց ոչ հաղթական սիրո։ Նրա սերը սպասում է, ուշանում է, մրսում է ․․․ Դա սեր է, որ ավելի շատ հիշում է, քան ապրում, ավելի շատ երազում է, քան դիպչում։ Նրա սիրո մեջ միշտ կա հեռավորություն՝ մի պատուհան, մի մշուշ, մի չասված խոսք։ Եվ հենց այդ չասվածի մեջ է Տերյանի ուժը։ Նա գիտեր՝ զգացմունքները բարձրաձայն ասելը երբեմն սպանում է նրանց ճշմարտությունը։
Աշունը Տերյանի մոտ պարզապես եղանակ չէ։ Դա հոգեվիճակ է, գոյության ձև։ Աշունը նրա բանաստեղծություններում այն պահն է, երբ մարդը մնում է մենակ իր ներսի հետ, երբ տերևների անկումը հիշեցնում է կորստի անխուսափելիությունը, իսկ անձրևը՝ ժամանակի անցումը։ Բայց այդ տխրության մեջ չկա հուսահատություն։ Կա մեղմ հաշտություն կյանքի հետ, գեղեցիկ թախիծ, որը մաքրում է հոգին։
Տերյանը խոսում է շշուկով, որովհետև վստահ է՝ լսողը կլսի։ Նրա քնարերգությունը չի պահանջում ուշադրություն, այն պարզապես կա՝ ինչպես մշուշը, ինչպես մթնշաղը։ Եվ ով մի անգամ մտնում է այդ աշխարհը, այլևս չի կարող անտարբեր մնալ։ Տերյանը չի ստիպում սիրել, նա պարզապես բացում է դուռը դեպի զգացմունքների խորքը։
Նրա Հայաստանը նույնպես աշնանային է։ Ոչ հաղթական, ոչ գոռոզ, այլ լուռ, ցավով լի, կարոտով ծանրացած։ Դա հայրենիք է, որ ապրում է ներսում՝ ինչպես անբուժելի, բայց սիրելի վերք։ Տերյանի պոեզիայում անձնականն ու ազգայինը չեն բաժանվում․ նրանք միևնույն թախծի տարբեր երանգներն են։
Վահան Տերյանը մնաց որպես աշնան ու սիրո երգիչ, որպես այն պոետը, ով մեզ սովորեցրեց սիրել լռությամբ, տխրել՝ գեղեցիկ, և հասկանալ, որ երբեմն ամենախոր խոսքերը ասվում են անձրևի տակ, շատ կամաց, գրեթե չլսվող։
Եվ այսօր էլ, երբ աշուն է, երբ ստվերներն անձև են, մենք կրկին լսում ենք Տերյանին — ոչ թե ականջներով, այլ սրտով։
Տերյանը և սիրո էթիկան
Վահան Տերյանը հավատում էր մտքի ուժին՝ ոչ որպես բացակայության, այլ որպես ճշմարտության ձևի։ Նրա պոեզիայում այն երբեք դատարկ չէ․ այն լի է չասված զգացումներով, կիսատ խոստովանություններով, ներքին շարժումներով։ Տերյանի աշխարհում խոսքը ծնվում է մտքի ուժից և միայն այնքան է հնչում, որքան անհրաժեշտ է, որպեսզի չխախտի զգացմունքի նրբությունը։
Լռության էթիկան Տերյանի համար վերաբերմունք է կյանքի հանդեպ։ Նա խուսափում է բարձրաձայն պաթոսից, բառերի ավելցուկից, ճշմարտության ճիչից։ Տերյանը հասկանում էր, որ կան զգացումներ, որոնք բարձրաձայն ասելուն պես կորցնում են իրենց մաքրությունը։ Այդ պատճառով նրա քնարերգությունը շշուկ է, ոչ թե հայտարարություն։ Նա չի փորձում համոզել ընթերցողին, այլ վստահում է նրա ներքին լսողությանը։
Տերյանի լռությունը նաև պատասխանատվություն է։ Լռել՝ երբ խոսքը կարող է դառնալ դատարկ, լռել՝ երբ զգացմունքը դեռ չի հասունացել, լռել՝ որպես ինքնապահպանություն ներքին ճշմարտության համար։ Այդ լռության մեջ կա խստություն, նույնիսկ բարոյական դիրքորոշում։ Տերյանը ընտրում է քիչ ասել, բայց ճիշտ, ընտրում է ստվերը՝ գունավոր աղմուկի փոխարեն։
Սիրո մասին խոսելիս Տերյանի լռությունը առավել տեսանելի է։ Նրա սիրո պոեզիայում հանդիպում ենք ոչ թե հանդիպումների, այլ բաժանումների, ոչ թե խոստումների, այլ սպասման։ Սերը նրա մոտ ապրում է հայացքների, հեռավորության, մթնշաղի մեջ։ Եվ այդ լռության շնորհիվ սերը դառնում է ոչ թե պահի զգացմունք, այլ երկարատև հոգեվիճակ։
Նույն էթիկան գործում է նաև նրա հայրենասիրության մեջ։ Տերյանը չի գոռում հայրենիքի մասին։ Նա կրում է այն ներսում՝ որպես ցավ, որպես կարոտ, որպես պատասխանատվություն։ Նրա լռությունը այստեղ վերածվում է խղճի ձայնի․ մեղմ, բայց անդադար։
Տերյանի լռությունը փախուստ չէ աշխարհից։ Դա խոր մտնելու փորձ է։ Լռելով՝ նա ավելի է լսում, ավելի է զգում, ավելի է հասկանում։ Եվ հենց այդ պատճառով նրա պոեզիան չի հնանում։ Ժամանակները փոխվում են, աղմուկը ավելանում է, բայց Տերյանի լռությունը մնում է արդիական՝ որպես հակակշիռ, որպես հիշեցում, որ բառերը արժեք ունեն միայն այն ժամանակ, երբ ծնվում են ներքին ազնվությունից։
Վահան Տերյանը մեզ թողեց ոչ միայն բանաստեղծություններ, այլև վերաբերմունք՝ ինչպես խոսել, և երբ լռել։ Իսկ այդ գիտելիքը, թերևս, ամենադժվարն ու ամենանվիրականն է։
Վահան Տերյանի աշխարհը սկսվում է այնտեղ, որտեղ բառերը դադարում են վստահ լինել իրենց վրա։ Նրա պոեզիան ապրում է սահմանագծում՝ խոսքի և լռության միջև, զգացմունքի և չասվածի, անձնականի և ազգայինի։ Տերյանի համար լռությունը ոչ թե բաց է, այլ տարածք, որտեղ հասունանում են ամենակարևոր զգացումները։
Լռությունը Տերյանի առաջին լեզուն է։ Նա չի շտապում ասել, որովհետև գիտի՝ շտապ ասվածը հաճախ դառնում է աղմուկ։ Նրա տողերը քայլում են դանդաղ, զգուշորեն, ինչպես աշնանային մարդը՝ թաց փողոցով։ Այդ լռության մեջ կա էթիկա՝ ներքին կարգապահություն, ազնվություն սեփական զգացմունքների հանդեպ։ Տերյանը չի շահագործում ցավը, չի ցուցադրում տխրությունը․ նա ապրում է այն ներսում և միայն հետո թույլ տալիս բառին ծնվել։
Սերն այս լռության բնական շարունակությունն է։ Տերյանի սերը հազվադեպ է երջանիկ, գրեթե երբեք՝ ամբողջական։ Դա սպասման սեր է, հեռավորության սեր, երբեմն՝ միայն հիշողության։ Նրա սիրո հերոսները հաճախ միմյանց կողքին չեն, բայց մշտապես միմյանց մեջ են։ Սերը նրա մոտ շշուկ է, հայացք, մթնշաղի ժամ։ Եվ հենց այդ լռության շնորհիվ սերը դառնում է մաքուր, չվրիպած, անժամանցելի։
Տերյանի սիրո պոեզիայում չկա հաղթական ժեստ, չկա բարձր ձայն։ Կա մեղմ ցավ, գեղեցիկ թախիծ, մի զգացում, որ չի պահանջում պատասխան, այլ պարզապես ուզում է լինել։ Այդ սերը հիշեցնում է աշունը՝ ոչ որպես ավարտ, այլ որպես խորացում։ Որովհետև Տերյանի համար զգացմունքը արժեք ունի միայն այն դեպքում, երբ այն չի աղմկում։
Հայրենիքն էլ է ապրում նույն լռության օրենքով։ Տերյանը չի գոռում Հայաստանի մասին։ Նա չի հռչակում, չի ճչում, չի պարզեցնում։ Նրա հայրենիքը ներքին է, ցավով լի, երբեմն՝ անհասանելի։ Դա հայրենիք է, որ ապրում է կարոտի, մեղքի, պատասխանատվության մեջ։ Նրա պոեզիայում անձնական ցավն ու ազգային ցավը միաձուլվում են՝ դառնալով նույն զգացմունքի տարբեր երանգներ։
Տերյանի Հայաստանը աշնանային է՝ մշուշոտ, լուռ, խոցելի։ Բայց հենց այդ խոցելիության մեջ է նրա ուժը։ Նա գիտեր, որ հայրենասիրությունը նույնպես պահանջում է լռության մշակույթ․ երբեմն ավելի ազնիվ է լուռ կրել, քան բարձրաձայն հայտարարել։
Վահան Տերյանը մեզ թողեց ոչ միայն բանաստեղծություններ, այլ մի ամբողջ ներքին աշխարհակարգ՝ ինչպես սիրել, ինչպես լռել, ինչպես պատկանել։ Նրա պոեզիան հիշեցնում է, որ մարդը խորանում է ոչ թե այն ժամանակ, երբ շատ է խոսում, այլ երբ սովորում է լսել՝ իրեն, մյուսին, ժամանակին։
Եվ այսօր էլ, երբ աշխարհը ավելի աղմկոտ է, քան երբևէ, Տերյանի լռությունը հնչում է առավել ուժգին։ Որովհետև լռությունը, երբ ազնիվ է, դառնում է ճշմարտության ամենամաքուր ձևը։
Վահան Տերյանի աշխարհը սկսվում է այնտեղ, որտեղ բառերը դադարում են վստահ լինել իրենց վրա։ Նրա պոեզիան ապրում է սահմանագծում՝ խոսքի և լռության միջև, զգացմունքի և չասվածի, անձնականի և ազգայինի։ Տերյանի համար լռությունը ոչ թե բաց է, այլ տարածք, որտեղ հասունանում են ամենակարևոր զգացումները։
Լռությունը Տերյանի առաջին լեզուն է։ Նա չի շտապում ասել, որովհետև գիտի՝ շտապ ասվածը հաճախ դառնում է աղմուկ։ Նրա տողերը քայլում են դանդաղ, զգուշորեն, ինչպես աշնանային մարդը՝ թաց փողոցով։ Այդ լռության մեջ կա էթիկա՝ ներքին կարգապահություն, ազնվություն սեփական զգացմունքների հանդեպ։ Տերյանը չի շահագործում ցավը, չի ցուցադրում տխրությունը․ նա ապրում է այն ներսում և միայն հետո թույլ տալիս բառին ծնվել։
Սերն այս լռության բնական շարունակությունն է։ Տերյանի սերը հազվադեպ է երջանիկ, գրեթե երբեք՝ ամբողջական։ Դա սպասման սեր է, հեռավորության սեր, երբեմն՝ միայն հիշողության։ Նրա սիրո հերոսները հաճախ միմյանց կողքին չեն, բայց մշտապես միմյանց մեջ են։ Սերը նրա մոտ շշուկ է, հայացք, մթնշաղի ժամ։ Եվ հենց այդ լռության շնորհիվ սերը դառնում է մաքուր, չվրիպած, անժամանցելի։
Հայրենիքն էլ է ապրում նույն լռության օրենքով։ Տերյանը չի գոռում Հայաստանի մասին։ Նա կրում է այն ներսում՝ որպես ցավ, որպես կարոտ, որպես պատասխանատվություն։ Նրա պոեզիայում անձնականն ու ազգայինը միաձուլվում են՝ դառնալով նույն զգացմունքի տարբեր երանգներ։
Վահան Տերյանը մեզ թողեց ոչ միայն բանաստեղծություններ, այլ մի ամբողջ ներքին աշխարհակարգ՝ ինչպես սիրել, ինչպես լռել, ինչպես պատկանել։ Նրա պոեզիան հիշեցնում է, որ մարդը խորանում է ոչ թե այն ժամանակ, երբ շատ է խոսում, այլ երբ սովորում է լսել։
Եվ այսօր էլ, երբ աշխարհը ավելի աղմկոտ է, քան երբևէ, Տերյանի լռությունը հնչում է առավել ուժգին։
Բաց մի թողեք
Այսօր, վաղը ինքն է մեր գրականության թագավորը
Ինչո՞ւ է Վազգեն Շուշանյանը քիչ հայտնի․ Պարզ ասած՝ նա չի խաղացել գրական շուկայի կանոններով՝ ծննդյան օրն է այսօր
Կոստան Զարյան. վերադարձի լեզուն, Եվրոպան, մտածողը