Մհեր Շահինյան․ երբ վրձինը գտնում է իր նկարչին․ Լուսանկարներ

Կան մարդիկ, որոնց մեջ արվեստը ծնվում է մանկությունից՝ առաջին գունավոր մատիտների, մանկական նկարների ու վաղ շրջանի երազանքների հետ։ Իսկ կան մարդիկ, որոնց հոգում արվեստի լույսը բռնկվում է շատ ավելի ուշ՝ արդեն հասուն տարիքում։ Բայց երբ այն արթնանում է, այլևս անհնար է չնկատել այդ լույսը։

Մհեր Շահինյանի դեպքում ամեն ինչ սկսվեց գրեթե անսպասելիորեն։ Մի օր նա պարզապես ցանկացավ վերցնել վրձինը և ստեղծել ինչ-որ բան։ Թվում էր՝ սովորական մի ցանկություն է, մի փոքրիկ հետաքրքրություն, որը կարող է անցնել նույնքան արագ, որքան եկել է։ Սակայն վրձինը, գույնը և կտավը բացեցին նրա առաջ մի աշխարհ, որի գոյության մասին նա կարծես վաղուց գիտեր, բայց միայն այդ պահին կարողացավ ներս մտնել։

Նույնիսկ նրա ընկերներն ու մտերիմները որոշ ժամանակ անց սկսեցին զգալ, որ իրենց ճանաչած Մհերի մեջ ինչ-որ բան փոխվել է։ Նրա մեջ արթնացել էր ստեղծագործական մի ուժ, որն այլևս հնարավոր չէր թաքցնել։ Մհերը կարծես գտել էր իր երկրորդ ձայնը՝ այն ձայնը, որը բառերով չէր խոսում, այլ արտահայտվում էր գույնով, լույսով, ձևով և վրձնահարվածով։

Սոչիում ապրելու տարիներին այդ հետաքրքրությունը վերածվեց լուրջ ու հետևողական ինքնակրթության։ Աշխատանքի բնույթը նրան հնարավորություն էր տալիս ժամանակ հատկացնել արվեստին, և Մհերը սկսեց ուսումնասիրել գեղանկարչության պատմությունն ու տեսությունը։ Նա կարդում էր բազմաթիվ գրքեր, ուսումնասիրում արվեստի տարբեր ուղղություններն ու ոճերը, ծանոթանում մեծ նկարիչների կենսագրություններին, փորձում հասկանալ գույնի, կոմպոզիցիայի, ձևի և տեխնիկայի ներքին օրենքները։

Նրան հետաքրքրում էր ամեն ինչ։ Ոչ միայն այն, թե ինչ է պատկերում նկարիչը, այլև՝ ինչու է նա պատկերում հենց այդպես։ Ինչպե՞ս է գույնը դառնում զգացողություն։ Ինչպե՞ս է լույսը փոխում կերպարի հոգեբանական ներկայությունը։ Ինչպե՞ս կարող է ընդամենը մի քանի վրձնահարված ստեղծել ամբողջ մի պատմություն։

Այս որոնումների ճանապարհին Մհեր Շահինյանի համար առանձնահատուկ հարազատ դարձան 20-րդ դարի առաջին տասնամյակների ռուսական արվեստի ներկայացուցիչները՝ Միխայիլ Լարիոնովը, Նատալյա Գոնչարովան, Ռոբերտ Ֆալկը, Արիստարխ Լենտուլովը։ Նրանց արվեստում նա գտավ այնպիսի մի աշխարհ, որտեղ իրականությունը չէր կրկնվում պարզապես, այլ վերածնվում էր նկարչի ներքին տեսլականի միջոցով։

Նրանց գունային համարձակությունը, ձևերի շարժունությունը, իրականության ու կուբիստական մտածողության միահյուսումը, հնչեղ ու երբեմն նույնիսկ անհանգիստ գույները կարծես արտացոլում էին մի ամբողջ դարաշրջանի ներքին լարվածությունը։ Այդ արվեստը չէր ցանկանում պարզապես կանգնել աշխարհի առջև և նկարագրել այն։ Այն ցանկանում էր փոխել աշխարհի ընկալումը։

Եվ հենց այստեղ է, թերևս, Մհեր Շահինյանի գեղարվեստական հետաքրքրության կարևոր առանձնահատկություններից մեկը։ Նա արվեստին մոտեցավ ոչ թե որպես արտաքին գեղեցկության պարզ վերարտադրության, այլ որպես իրականությունը նոր աչքերով տեսնելու հնարավորություն։

Նրան հետաքրքրում էր ամեն ինչ։ Ոչ միայն այն, թե ինչ է պատկերում նկարիչը, այլև՝ ինչու է նա պատկերում հենց այդպես։ Ինչպե՞ս է գույնը դառնում զգացողություն։ Ինչպե՞ս է լույսը փոխում կերպարի հոգեբանական ներկայությունը։ Ինչպե՞ս կարող է ընդամենը մի քանի վրձնահարված ստեղծել ամբողջ մի պատմություն։

Գեղանկարչությունը նրա համար դարձավ զրույց կյանքի հետ

Սկզբում՝ գրքերի միջոցով, հետո՝ կտավի առջև։ Տեսական գիտելիքը աստիճանաբար սկսեց վերածվել գործնական փորձի։ Վրձինը դարձավ նրա ձեռքի շարունակությունը, իսկ կտավը՝ այն տարածքը, որտեղ կարելի էր փորձել, սխալվել, որոնել, նորից սկսել և ի վերջո գտնել սեփական արտահայտչական լեզուն։

Մհերը շատ բան սովորեց ինքնուրույն։ Նրա ճանապարհը ակադեմիական կրթության դասական ուղին չէր։ Բայց ինքնուս լինելը երբեք չնշանակեց ինքնամեկուսացում։ Ընդհակառակը՝ նա ուշադիր էր մասնագիտական փորձի նկատմամբ, լսում էր պրոֆեսիոնալ նկարիչների խորհուրդները, փորձում էր հասկանալ նրանց դիտարկումները և դրանք վերածել սեփական փորձի։

Այսպիսով, ինքնակրթությունն ու մասնագիտական խորհուրդները նրա ստեղծագործական ճանապարհին դարձան ոչ թե հակադիր, այլ փոխլրացնող ուժեր։

Հասարակությունը Մհեր Շահինյանին որպես ինքնատիպ նկարչի սկսեց ճանաչել 2012 թվականից, երբ նա առաջին անգամ իր աշխատանքները ներկայացրեց ընկերներին ու մտերիմներին։ Եվ հետաքրքրությունը չուշացավ։ Նրա կտավներում մարդիկ տեսան ոչ միայն գույն ու ձև, այլև հեղինակային անհատականություն՝ մի աշխարհ, որը ծնվում էր ներսից և կտավի վրա ստանում իր տեսանելի մարմինը։

Այսօր նրա աշխատանքներից շատերն արդեն գտնվում են արվեստասերների մասնավոր հավաքածուներում։ Դա, թերևս, ամենախոսուն վկայություններից մեկն է, որ անկեղծ ստեղծագործությունը գտնում է իր ճանապարհը դեպի մարդը՝ անկախ նրանից, թե երբ է այն ծնվել։

Մհեր Շահինյանը ծնունդով Գեղարքունիքից է։ Այդ աշխարհագրությունը նույնպես անտարբեր չի անցել նրա ստեղծագործական տեսադաշտի կողքով։ Հայկական բնաշխարհը, մարդկանց կերպարները, հիշողությունը, մարդկային ճակատագրերի հանդեպ ուշադրությունը նրա արվեստում ձեռք են բերում առանձնահատուկ հնչերանգ։

Եվ նրա հիշողության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի մեր պատմական Գանձակի Շամխորի Ջագիր գյուղում միայնակ տարեց տատը։  Տատիկի կերպարը Մհերի համար պարզապես նկարչական բնորդ չէր։ Նրա մեջ կար մի ամբողջ մարդկային պատմություն՝ մենություն, ժամանակի հետքը, սպասում, լռություն և, գուցե, մի ամբողջ կյանք, որն արտահայտվում էր դեմքի ամեն մի կնճիռում։

Այդ կերպարը պատկերելիս Մհերը կարծես ոչ թե պարզապես նկարում էր մարդուն, այլ փորձում էր լսել նրա լռությունն իր ծռմռված տեսքի մեջ, գյուղի մեջ միայնակ կանգնած։ Հենց այդպիսի աշխատանքների շնորհիվ էլ նրան բնորոշել են որպես դրամատիկ կերպար ստեղծող վարպետ։ Եվ այդ բնորոշման մեջ կա մի կարևոր ճշմարտություն․ Մհեր Շահինյանի գեղանկարչությունը հաճախ սկսվում է տեսանելիից, բայց չի ավարտվում դրանով։ Դեմքը դառնում է ճակատագիր, հայացքը՝ պատմություն, լռությունը՝ խոսք։

Նրա վրձնահարվածներում կարելի է տեսնել գույնի հանդեպ սեր, ձևի նկատմամբ հետաքրքրություն, անցյալի արվեստի հետ երկխոսություն, բայց ամենակարևորը՝ մարդուն տեսնելու ցանկություն։

Թերևս հենց սա է արվեստի ամենագեղեցիկ հրաշքներից մեկը․ երբ մարդը մի օր պարզապես վերցնում է վրձինը և հասկանում, որ այդ վրձինը վաղուց սպասում էր իրեն։

Երևանի Հանրապետության հրապարակի սրտում՝ «Արմենիա Մարիոթ» հյուրանոցի պատերին, այսօր Մհեր Շահինյանի գեղանկարներն են՝ մի յուրօրինակ գունային ու երաժշտական ներկայություն, որը հյուրանոցի տարածքին հաղորդում է արվեստի առանձնահատուկ շունչ։ Այս աշխատանքների հիմքում ջազն է՝ իր ազատությամբ, ռիթմով, իմպրովիզացիայով և անկանխատեսելի ներքին շարժումով։ Մհերը ոգեշնչվել է այն երաժշտությամբ, որը լսում են իր ընկերները, իսկ հետո սիրել ու յուրացրել է նաև ինքը։ Երաժշտական այդ տպավորությունները կտավի վրա վերածվել են գույնի, ռիթմի և շարժման՝ ծնունդ տալով «Բի Բոփ» և այլ համանման անուններով աշխատանքների։

Այստեղ երաժշտությունն այլևս պարզապես թեմա չէ․ այն դառնում է գեղանկարչական լեզու։ Ջազային ռիթմը տեղափոխվում է վրձնի շարժման, գունային հակադրությունների ու ազատ կոմպոզիցիաների մեջ։ Մհերն այդ աշխատանքներում օգտագործում է նաև երկրաչափական աբստրակցիայի տարրեր՝ կառուցելով գծերի, հարթությունների ու ձևերի մի աշխարհ, որի խորքում զգացվում է Վասիլի Կանդինսկու արվեստի ազդեցությունը։ Կանդինսկու գաղափարը, թե գույնն ու ձևն ունեն իրենց ներքին հնչողությունը, Մհերի ջազային կտավներում կարծես վերածվում է տեսանելի երաժշտության․ այստեղ ջազը ոչ միայն լսվում է, այլև կարծես աչքի առաջ հնչում է։

Մհեր Շահինյանի ճանապարհը ևս այդպիսի բացահայտման ճանապարհ է։ Հասուն տարիքում արթնացած ստեղծագործական կիրքը նրա կյանքում դարձավ նոր աշխարհ՝ լի գույներով, կերպարներով, հիշողություններով ու որոնումներով։ Եվ որքան երկար է նա շարունակում նկարել, այնքան ավելի համոզիչ է դառնում այն պարզ ճշմարտությունը, որ արվեստի համար երբեք ուշ չէ։

Կտավը չի հարցնում՝ քանի տարեկան ես։ Այն միայն հարցնում է՝ ասելիք ունե՞ս։ Մհեր Շահինյանն իր վրձնով շարունակում է տալ այդ հարցի պատասխանը։

Սիմոն Սարգսյան