Արցախ, այսօր քո տոնը չէ միայն։ Այսօր մեր խղճի դատաստանի օրն է

Այսօր սեպտեմբերի 2-ն է։ Օր, որը տասնամյակներ շարունակ հայ ժողովրդի օրացույցում գրվել էր որպես հաղթանակի, արժանապատվության, պետականության և ազգային կամքի տոն։

35 տարի առաջ՝ 1991 թվականի սեպտեմբերի 2-ին, Արցախը հռչակեց իր անկախությունը։ Դա պարզապես քաղաքական ակտ չէր։ Դա մի ժողովրդի պատասխանն էր պատմությանը։ Մի ժողովրդի՝ իր հողի վրա ապրելու, իր լեզվով խոսելու, իր եկեղեցիներում աղոթելու, իր գերեզմանների կողքին ապրելու և իր երեխաներին հայրենիքում մեծացնելու իրավունքի հռչակումը։

Այսօր պիտի տոնեինք։ Պիտի Արցախի Հանրապետության 35-ամյակը նշվեր Ստեփանակերտում։ Հանրապետության հրապարակներում պիտի հնչեր Արցախի հիմնը։ Շուշիից, Մարտունուց, Հադրութից, Ասկերանից, Մարտակերտից պիտի գային մարդիկ։ Երեխաները պիտի ծածանեին Արցախի եռագույնը, իսկ մայրերը պիտի հպարտությամբ նայեին իրենց որդիներին։

Բայց այսօր մենք գնում ենք Եռաբլուր։ Գնում ենք այնտեղ, որտեղ հողը խոսում է հազարավոր անուններով։ Գնում ենք խոնարհվելու նրանց առաջ, ովքեր հավատացին, որ Արցախը միայն տարածք չէ։ Որ հայրենիքը քառակուսի կիլոմետրերով չափվող սեփականություն չէ։ Որ հողը երբեմն դառնում է ժողովրդի գոյության վերջին սահմանը։

Այսօր Արցախի անկախության 35-րդ տարեդարձի առիթով նախատեսված են այցելություն Եռաբլուր, պաշտոնական հավաք Արցախի ներկայացուցչությունում և մշակութային միջոցառում։ Բայց ինչպիսի՜ դառը հակադրություն է սա. մի ժամանակ ամբողջ ժողովուրդը տոնում էր իր պետականության օրը, իսկ այսօր պետականության տարեդարձը նշվում է զոհվածների շիրիմներին ծաղիկ դնելով։

Եվ մի Եռաբլուր էլ մնացել է Արցախում։ Մնացել է Ստեփանակերտում։ Այնտեղ, որտեղ այսօր, ասում են, խաղաղություն է։ Այո՛, խաղաղություն է։ Բայց ի՞նչ խաղաղություն։ Կենդանի՞ների խաղաղություն, թե՞ անդրշիրիմյան լռություն։ Այն խաղաղությո՞ւնն է, որտեղ երեխաների ծիծաղ չկա, հայկական դպրոցների զանգ չկա, մայրերի սպասում չկա, հայկական խոսք չկա։

Թե՞ այն սարսափելի լռությունը, որը գալիս է այն ժամանակ, երբ քաղաքից հեռանում է ժողովուրդը, իսկ նրա պատուհանները մնում են բաց՝ առանց վերադարձող մարդու։

Ստեփանակերտում այսօր խաղաղություն է։ Բայց այդ խաղաղության մեջ չկա Ստեփանակերտի հայը։ Շուշիում խաղաղություն է։ Բայց այդ խաղաղության մեջ չկա Շուշիի հայկական զանգերի ձայնը։ Հադրութում խաղաղություն է։ Բայց այդ խաղաղության մեջ չկա հադրութցու քայլը։

Եվ սա է մեր ժամանակի ամենամեծ ողբերգություններից մեկը՝ երբ «խաղաղություն» բառը կարող է հնչել այնտեղ, որտեղ նախ սպանվել է պատերազմից պաշտպանվող ժողովրդի հայրենիքում ապրելու իրավունքը։

Հայաստանում այսօր իշխանությունը խոսում է խաղաղության մասին։ Եվ խաղաղությունը, իհարկե, ամենամեծ արժեքներից է։ Ո՞վ կարող է սիրել պատերազմը։ Ո՞ր մայրը կարող է ցանկանալ որդու մահը։ Ո՞ր ժողովուրդը կարող է երազել նոր գերեզմանների մասին։ Բայց խաղաղությունն ունի մի անփոփոխ պայման՝ այն չի կարող կառուցվել միայն մեկ կողմի ծնկի գալու վրա։

Խաղաղությունը չի կարող լինել այն վիճակը, երբ մեկը անընդհատ պահանջում է, իսկ մյուսը՝ անընդհատ տալիս։ Մեկը սպառնում է, իսկ մյուսը՝ արդարանում։ Մեկը քարտեզ է փոխում, իսկ մյուսը սովորում է նոր քարտեզին։

Մեկը պահանջում է միջանցքներ, ճանապարհներ, գյուղեր, պատմություն, հիշողություն, իսկ մյուսը ամեն նոր պահանջի դիմաց հայտարարում է, թե «խաղաղությունը մոտեցավ»։

Այդպիսի խաղաղությունը խաղաղություն չէ։ Դա կարող է լինել ընդամենը ժամանակավոր լռություն՝ պարտվածի և հաղթողի միջև։ Եվ այսօր հայ ժողովրդի առաջ ամենադաժան հարցն այն է, թե ի՞նչ է մեզ առաջարկվում որպես ապագա։

Արարչագործակա՞ն խաղաղություն, որի մեջ հայ մարդը ստեղծում է, ապրում, ուժեղանում, երեխաներ է մեծացնում, գիտություն ու մշակույթ է զարգացնում, բանակ ու պետություն է կառուցում։

Թե՞ մի խաղաղություն, որի դիմաց մեզանից պահանջվում է հրաժարվել մեր պատմական հիշողությունից, մեր ազգային իրավունքներից, մեր արժանապատվությունից և հերթական անգամ ընդունել, որ ուժեղի պահանջն օրենք է։

Որտե՞ղ է այն սահմանը, որից հետո զիջումը դադարում է լինել քաղաքականություն և դառնում ազգային ինքնահրաժարում։

Որտե՞ղ է այն կետը, որից հետո «սահմանազատում» բառի տակ այլևս սահմաններ չեն ճշգրտվում, այլ պարզապես Հայաստանի Հանրապետության տարածքից մասեր են կտրվում՝ նոր պահանջների ու նոր ճնշումների ներքո։

Ե՞րբ է ավարտվելու հայի պարտությունների այս անիծյալ շղթան։ Ե՞րբ ենք հասկանալու, որ ամեն պարտությունից հետո պարզապես «նոր իրականությանը հարմարվելը» դեռևս քաղաքական իմաստություն չէ։

Ե՞րբ ենք հասկանալու, որ պետությունը միայն այն չէ, ինչ այսօր ունես, այլ նաև այն, ինչի համար պատասխանատու ես ապագա սերունդների առաջ։

Արցախի կորուստը միայն տարածքի կորուստ չէ։ Արցախի կորուստը հազարավոր տղաների կիսատ կյանքերի հարցն է։ Արցախի կորուստը Շուշիի դատարկված փողոցներն են։ Արցախի կորուստը Ստեփանակերտի փակ դպրոցներն են։ Արցախի կորուստը գերեզմաններ են, որոնց այցելուները ստիպված հեռացել են։ Արցախի կորուստը մի ամբողջ ժողովրդի բռնի տեղահանումն է սեփական հայրենիքից։

Եվ ամենասարսափելին այն է, որ մեզ փորձում են սովորեցնել ապրել այնպես, կարծես ոչինչ չի եղել։ Փորձում են մեզ համոզել, որ Արցախի մասին չխոսելը խաղաղասիրություն է։ Հիշողությունից հրաժարվելը՝ իրատեսություն։ Ազգային արժանապատվության մասին խոսելը՝ վտանգավորություն։ Իսկ հարցեր տալը՝ անցյալում ապրելու սովորություն։ Ո՛չ։ Անցյալը չի հեռանում, երբ նրա մասին լռում ես։ Անցյալը վերադառնում է ավելի ծանր, երբ նրանից դասեր չես քաղում։

Արցախը չի անհետանում այն պատճառով, որ նրա անունը քիչ է հնչում պաշտոնական ամբիոններից։ Արցախը ապրում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ ապրում է հայի հիշողության մեջ։

Քանի դեռ Արցախի ծնունդը մեզ համար տոն է, ոչ թե անհարմար հիշողություն։ Քանի դեռ Եռաբլուրում ծաղիկ դնող մարդը հասկանում է, որ այդ տղաները մահացել են ոչ թե նրա համար, որ մենք մի օր սովորենք մոռանալ նրանց պաշտպանած հայրենիքը։

Այսօր՝ Արցախի անկախության 35-րդ տարեդարձին, ես չեմ ուզում ասել միայն՝ «Շնորհավոր տոնդ, Արցախ»։ Որովհետև այս շնորհավորանքի մեջ այսօր ցավ կա։ Անվերջ ցավ։ Անավարտ հարցեր։ Չասված մեղադրանքներ։ Եվ մի ժողովրդի ծանր պատասխանատվություն սեփական ապագայի առաջ։ Բայց, այնուամենայնիվ, պիտի ասեմ. Շնորհավոր ծնունդդ, Արցախի Հանրապետություն։ Շնորհավոր այն պետությանը, որը ծնվեց ազգային ազատագրական պայքարի միջից։ Շնորհավոր այն ժողովրդին, որը տասնամյակներ շարունակ պահեց իր հողը՝ արյան, աշխատանքի ու անհավանական տոկունության գնով։ Շնորհավոր մեր նահատակներին, որոնց անունները դարձան մեր պատմության ամենացավոտ, բայց նաև ամենափառավոր էջերը։

Մենք այսօր կարող ենք կորցրած լինել մեր տունը, բայց իրավունք չունենք կորցնելու տան հիշողությունը։ Կարող ենք ժամանակավորապես զրկված լինել հայրենիքից, բայց իրավունք չունենք զրկվել հայրենիք ունենալու գաղափարից։ Կարող ենք պարտված լինել պատերազմում, բայց իրավունք չունենք պարտվել հոգով։ Որովհետև ժողովուրդները վերջնականապես պարտվում են ոչ այն ժամանակ, երբ կորցնում են տարածքներ։

Ժողովուրդները վերջնականապես պարտվում են այն ժամանակ, երբ դադարում են ցավ զգալ իրենց կորցրածի համար, երբ սկսում են ամաչել իրենց պատմությունից և երբ իրենց երեխաներին այլևս չեն պատմում, թե ինչ են կորցրել ու ինչու։

Այսօր Եռաբլուրը մեզ հիշեցնում է այդ գինը։ Ստեփանակերտի լռությունը՝ այդ ողբերգությունը։ Իսկ սեպտեմբերի 2-ը՝ այդ պարտքը։ Պարտքը՝ հիշելու։ Պարտքը՝ չմոռանալու։ Պարտքը՝ չհաշտվելու ազգային նվաստացման հետ։ Եվ ամենից առաջ՝ պարտքը նորից սովորելու հաղթել։ Ոչ թե ուրիշների հաշվին։ Ոչ թե պատերազմի մշտական երազանքով։ Այլ ուժեղ պետություն ունենալով, արժանապատիվ հասարակություն կառուցելով, ազգային ինքնությունը պահպանելով և այնպիսի Հայաստան ստեղծելով, որի հետ հաշվի են նստում ոչ թե նրա լռության, այլ նրա կենսունակության պատճառով։

Արցախ, այսօր քո տոնը չէ միայն։ Այսօր մեր խղճի դատաստանի օրն է։

Շնորհավոր ծնունդդ, Արցախի Հանրապետություն։ Մենք իրավունք չունենք քեզ մոռանալու։ Եվ իրավունք չունենք մոռանալու, թե որքան թանկ արժեցավ քո անունը։

Սիմոն Սարգսյան