Տիգրան Պասկևիչյանի «Գիտությունից՝ պետություն. քաղաքական դիմանկարի ուրվագծեր» վավերագրական ֆիլմը՝ Հայաստանի անկախ պետականության առաջին տարիների, ճակատագրական որոշումների և պատմության հետ չավարտված երկխոսության մասին։
Հայաստանի նորագույն պատմության ամենաբարդ էջերը հասկանալու համար երբեմն անհրաժեշտ է ոչ թե կրկին ու կրկին վերադառնալ արդեն ձևավորված քաղաքական գնահատականներին, այլ փորձել տեսնել այն ժամանակը, երբ ապագան դեռ կանխորոշված չէր, պետականության հիմքերը նոր էին դրվում, իսկ յուրաքանչյուր կարևոր որոշում կարող էր փոխել երկրի հետագա ընթացքը։ 1990-ականների Հայաստանը հենց այդպիսի իրականություն էր՝ անկախության հույսերի, պատերազմի ծանրության, տնտեսական փլուզման, էներգետիկ ճգնաժամի և միջազգային հարաբերություններում սեփական տեղը գտնելու դժվարին փորձությունների միջով անցնող պետություն։
Այդ տարիները միայն հաղթանակների, կորուստների կամ քաղաքական հակամարտությունների պատմություն չեն։ Դրանք նաև պետական մտածողության ձևավորման, պատասխանատվության սահմանների, հնարավորությունների ու բաց թողնված հնարավորությունների պատմություն են։ Ինչպե՞ս պետք է գործեր նորաստեղծ պետությունը, երբ չուներ կայացած կառավարման համակարգ, տնտեսությունը գտնվում էր խոր ճգնաժամի մեջ, իսկ երկրի անվտանգությունը կախված էր ոչ միայն ռազմաճակատում տեղի ունեցող իրադարձություններից, այլև բանակցային սեղանի շուրջ կայացվող որոշումներից։ Ո՞րն էր ազգային շահի այն սահմանը, որի ներսում դեռ հնարավոր էր փոխզիջումը, և ո՞ր պահից էր այն ընկալվում որպես զիջում։
Այս հարցերն են ընկած լրագրող և վավերագրող Տիգրան Պասկևիչյանի «Գիտությունից՝ պետություն. քաղաքական դիմանկարի ուրվագծեր» ֆիլմի հիմքում։ Հոկտեմբերի 16-ին «Ֆակտում» փաստագրական կենտրոնի և «Անտարես» մեդիա հոլդինգի կազմակերպած ցուցադրությունը պատահականորեն չէր համընկել Հայաստանի Հանրապետության նախագահի պաշտոնում Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ընտրվելու 35-ամյակի հետ։ Ֆիլմը հանդիսատեսին հրավիրում է վերադառնալու անկախ պետականության ձևավորման այն շրջանին, երբ դեռ հնարավոր չէր իմանալ, թե ինչ հետևանքներ կունենան ընդունված որոշումները, և երբ երկրի ապագայի շուրջ վեճերը շատ ավելի խորն էին, քան իշխանության ու ընդդիմության սովորական հակադրությունը։
Սա պատմություն է մի նախագահի մասին, բայց նաև՝ մի ամբողջ պետության, որը ստիպված էր սովորել ապրել անկախության պայմաններում։
Գիտությունից՝ դեպի պետականություն
Լևոն Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական կերպարը դժվար է տեղավորել մեկ բնորոշման մեջ։ Բանասեր, գիտնական, արևելագետ, Հայաստանի ազգային-ազատագրական շարժման առաջնորդներից մեկը, ապա՝ անկախ Հայաստանի առաջին նախագահ։ Նրա կենսագրությունը գիտական միջավայրից դեպի պետական կառավարման բարձրագույն մակարդակ տանող ճանապարհի արտացոլումն է։
Մինչ քաղաքականության առաջնագիծ դուրս գալը Տեր-Պետրոսյանը զբաղվել էր հայագիտությամբ և արևելագիտությամբ, աշխատել գիտական հաստատություններում, ուսումնասիրել հին ձեռագրեր ու պատմական աղբյուրներ։ Մասնագիտական այդ փորձառությունը նրա հանրային կերպարում ձևավորել էր վերլուծական մտածողության, պատմական համատեքստերը հաշվի առնելու և իրադարձություններին ավելի լայն դիտանկյունից նայելու հատկանիշներ։
Սակայն գիտական ճշգրտությունն ու պետական կառավարման տրամաբանությունը նույն հարթության վրա չեն գործում։ Գիտնականը կարող է երկար ուսումնասիրել փաստերը, համադրել աղբյուրները և հետաձգել վերջնական եզրակացությունը։ Պետության ղեկավարը հաճախ ստիպված է որոշում ընդունել այն ժամանակ, երբ տեղեկությունները թերի են, ժամանակը՝ սահմանափակ, իսկ հնարավոր սխալի գինը՝ չափազանց բարձր։
Տեր-Պետրոսյանի նախագահությունը հենց այդ բարդ հակադրության պայմաններում էր ձևավորվում։ Նա ղեկավարում էր մի երկիր, որն անկախություն էր ձեռք բերել պատմական վերափոխումների արդյունքում, բայց դեռ չուներ լիարժեք կայացած պետական ինստիտուտներ, տնտեսական կայունություն և անվտանգային այնպիսի համակարգ, որը կարող էր պաշտպանել հասարակությանը բազմաթիվ արտաքին ու ներքին սպառնալիքներից։
1991 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Տեր-Պետրոսյանն ընտրվեց Հայաստանի Հանրապետության նախագահ։ Այդ ընտրությունը խորհրդանշում էր անկախ պետականության նոր փուլի սկիզբը։ Սակայն նախագահի պաշտոնը ստանձնելը չէր նշանակում, որ պետությունն արդեն կառուցված էր։ Ընդհակառակը՝ անհրաժեշտ էր միաժամանակ ստեղծել կառավարման մեխանիզմներ, կազմակերպել տնտեսությունը, ձևավորել դիվանագիտական հարաբերություններ, ապահովել երկրի պաշտպանությունը և հաղթահարել խորհրդային համակարգի փլուզման հետևանքները։
Այդ առումով «Գիտությունից՝ պետություն» վերնագիրը կարելի է ընկալել ոչ միայն որպես մեկ մարդու մասնագիտական ճանապարհի բնորոշում, այլև որպես ամբողջ հասարակության անցման խորհրդանիշ՝ գաղափարներից ու անկախության ձգտումից դեպի իրական պետականություն։
Անկախության առաջին տարիները․ որոշումներ՝ ճգնաժամի պայմաններում
1990-ականների Հայաստանը պետական կառավարման սովորական խնդիրներ չէր լուծում։ Երկիրը միաժամանակ դիմակայում էր պատերազմին, տնտեսական կապերի խզմանը, էներգակիրների մատակարարման դժվարություններին, տրանսպորտային շրջափակմանը և բնակչության սոցիալական վիճակի կտրուկ վատթարացմանը։
Էներգետիկ ճգնաժամը վերածվել էր առօրյա կյանքի ծանրագույն փորձություններից մեկի։ Էլեկտրաէներգիայի սահմանափակումները, ջեռուցման ու կենցաղային պայմանների վատթարացումը, արտադրական համակարգի անկումը և աշխատանքի կորուստը անկախության գաղափարի կողքին դրեցին միանգամայն գործնական հարց՝ ինչպե՞ս ապահովել մարդկանց գոյատևումը և միաժամանակ պահպանել նորաստեղծ պետության կենսունակությունը։
Այդ տարիներին ընդունված որոշումները հնարավոր չէ լիարժեք գնահատել՝ անտեսելով դրանց կայացման միջավայրը։ Սակայն պատմական դժվարությունները չեն վերացնում քաղաքական պատասխանատվության հարցը։ Ընդհակառակը՝ դրանք ավելի են ընդգծում դրա նշանակությունը։ Պետության ղեկավարի յուրաքանչյուր քայլ պետք է դիտարկել միաժամանակ երկու հարթության վրա՝ ինչպիսի՞ պայմաններում է այն ընդունվել և ի՞նչ հետևանքներ է ունեցել։
Տեր-Պետրոսյանի իշխանության տարիներին իրականացվեցին տնտեսական արմատական փոփոխություններ, ձևավորվեցին անկախ պետական կառավարման կառույցներ, մշակվեցին արտաքին քաղաքական առաջնահերթություններ, իսկ Հայաստանը սկսեց հաստատել իր տեղը միջազգային հարաբերությունների նոր համակարգում։ Այդ գործընթացներն ուղեկցվում էին լուրջ դժվարություններով, հասարակական դժգոհությամբ և պետական կառավարման փորձի պակասով։
Տնտեսական բարեփոխումների անհրաժեշտությունը բախվում էր սոցիալական իրականությանը։ Անկախությունը չէր կարող ինքնաբերաբար ապահովել բարեկեցություն, իսկ շուկայական հարաբերությունների անցումը պահանջում էր որոշումներ, որոնց հետևանքները հասարակությունը զգում էր անմիջապես։ Տնտեսական քաղաքականության գնահատման ժամանակ կարևոր է տարբերակել այն խնդիրները, որոնք պայմանավորված էին Խորհրդային Միության փլուզմամբ ու արտաքին սահմանափակումներով, և այն հետևանքները, որոնց համար պատասխանատվություն էին կրում երկրի իշխանությունները։
Այս տարբերակումը կարևոր է նաև Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական ժառանգության գնահատման համար։ Նրա նախագահությունը չի կարելի ներկայացնել միայն որպես ճգնաժամերի հետևանք կամ, հակառակը, բացառապես որպես պետականաշինության հաջողությունների շրջան։ Այն ժամանակաշրջան էր, երբ ձեռքբերումներն ու ձախողումները, հնարավորություններն ու սահմանափակումները հաճախ գոյակցում էին նույն որոշման ներսում։
Արցախի հարցը՝ ազգային նպատակի և պետական հաշվարկի բախում
Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական կերպարի շուրջ ամենախոր հակասությունները կապված են Արցախի խնդրի և դրա կարգավորման հնարավոր ուղիների հետ։
Արցախյան շարժումը, Հայաստանի անկախության վերականգնումը և պատերազմի պայմաններում պետականության ձևավորումը պատմականորեն սերտորեն փոխկապակցված գործընթացներ էին։ Հասարակության մեծ մասի համար Արցախի անվտանգությունն ու ինքնորոշման իրավունքը ազգային գոյության, պատմական արդարության և արժանապատվության հարցեր էին։ Պատերազմի տարիների փորձառությունը, զոհողությունները և հաղթանակի զգացումը ձևավորել էին այնպիսի հանրային սպասումներ, որոնց պայմաններում ցանկացած փոխզիջում կարող էր ընկալվել որպես անընդունելի զիջում։
Մինչդեռ պետության ղեկավարի առջև դրված էր նաև մեկ այլ խնդիր՝ գնահատել ոչ միայն ներկա իրավիճակը, այլև հնարավոր զարգացումները։ Որքա՞ն երկար կարող էր Հայաստանը դիմանալ տնտեսական մեկուսացմանն ու պատերազմական ճնշմանը։ Ինչպիսի՞ անվտանգային երաշխիքներ էին հնարավոր դիվանագիտական ճանապարհով։ Ի՞նչ գին կարող էր ունենալ կարգավորման հետաձգումը։ Եվ արդյո՞ք ռազմաքաղաքական հաջողությունը ինքնաբերաբար վերածվելու էր երկարաժամկետ խաղաղության։
Տեր-Պետրոսյանի մոտեցման առանցքում այն համոզմունքն էր, որ Արցախի հարցի լուծումը պետք է դիտարկել Հայաստանի պետականության կենսունակության, տարածաշրջանային ուժերի հարաբերակցության և երկարաժամկետ անվտանգության համատեքստում։ Նրա քաղաքական մտածողության մեջ խաղաղ կարգավորումը ոչ միայն պատերազմի ավարտի միջոց էր, այլև հնարավորություն՝ կանխելու ապագա նոր բախումները և պահպանելու պետության զարգացման հեռանկարը։
Այս մոտեցումն աստիճանաբար բախվեց հասարակության և քաղաքական դաշտի զգալի հատվածի պատկերացումներին։ Երբ ազգային պայքարի ընթացքում ձեռք բերված դիրքերը դիտվում էին որպես պատմական հաղթանակի արդյունք, դրանց շուրջ փոխզիջումային քննարկումները կարող էին ընկալվել ոչ թե որպես հնարավոր վտանգներից խուսափելու փորձ, այլ որպես արդեն ձեռք բերվածի կորուստ։
Այստեղ էր քաղաքական խոր հակասության հիմքը։ Մի կողմում ազգային նպատակների իրականացման և պատմական արդարության պահանջն էր, մյուսում՝ պետական հաշվարկը, երկարաժամկետ անվտանգության մտահոգությունը և հնարավոր կորուստները կանխելու ձգտումը։ Սակայն այս երկու մոտեցումները պարտադիր չէ, որ ի սկզբանե բացառեին միմյանց։ Իրական քաղաքականության խնդիրը հենց դրանց համադրումն է՝ այնպես, որ խաղաղության որոնումը չդիտվի որպես ազգային շահի ուրացում, իսկ ազգային շահի պաշտպանությունը չվերածվի ապագա վտանգների անտեսման։
Տեր-Պետրոսյանի դիրքորոշման շուրջ վեճը, հետևաբար, միայն անձնական կամ կուսակցական հակամարտություն չէր։ Այն արտահայտում էր անկախ Հայաստանի համար հիմնարար հարց՝ ինչպե՞ս սահմանել ազգային շահը մի իրավիճակում, երբ հասարակական սպասումները, ռազմական իրողությունները և միջազգային քաղաքականության հնարավորությունները միշտ չէ, որ համընկնում են։
1998 թվական․ քաղաքական ճգնաժամի հանգուցալուծումը
Տեր-Պետրոսյանի նախագահության ավարտը դարձավ այդ հակասությունների ամենանշանակալի հանգրվաններից մեկը։
1997 թվականին հրապարակային քննարկումների կենտրոնում հայտնված՝ Արցախի հակամարտության կարգավորման փուլային տարբերակի շուրջ տարաձայնությունները սրվեցին՝ վերածվելով իշխանության ներսում քաղաքական խոր ճգնաժամի։ Նախագահի և նրա մոտեցումներին չհամաձայնող ազդեցիկ քաղաքական ու պետական գործիչների միջև հակասությունները հանգեցրին այն իրավիճակին, երբ նախկինում միասնական քաղաքական համակարգը այլևս չէր կարող պահպանել իր հավասարակշռությունը։
1998 թվականի փետրվարի 3-ին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հրաժարական տվեց։ Նրա հեռանալը պարզապես նախագահի փոփոխություն չէր։ Այն նշանավորեց Հայաստանի քաղաքական զարգացման մի կարևոր փուլի ավարտը և բացահայտեց պետության ապագայի շուրջ ձևավորված տարաձայնությունների խորությունը։ Արցախի կարգավորման հարցը դարձավ այն առանցքը, որի շուրջ բախվեցին տարբեր պատկերացումներ՝ ազգային նպատակների, անվտանգության, պատերազմի արդյունքների, փոխզիջման հնարավորությունների և իշխանության պատասխանատվության մասին։
Հետագա տարիների պատմությունը ցույց տվեց, որ խաղաղության և անվտանգության հարաբերակցությունը Հայաստանի համար մնաց ոչ միայն քաղաքական քննարկումների, այլև պետական գոյության առանցքային խնդիրներից մեկը։ Սակայն պատմությունը հետադարձ հայացքով գնահատելիս անհրաժեշտ է խուսափել նաև մեկ այլ ծայրահեղությունից՝ անցյալի բոլոր իրադարձությունները ներկայացնելուց այնպես, կարծես դրանց վերջնական հետևանքներն ի սկզբանե կանխատեսելի էին։
Պատմական պատասխանատվությունը պահանջում է ուսումնասիրել փաստերը, վերականգնել որոշումների կայացման իրական պայմանները, հասկանալ մասնակիցների շարժառիթները և համադրել տարբեր դիրքորոշումները։ Միայն այդ դեպքում հնարավոր կլինի ոչ թե վերարտադրել անցյալի քաղաքական պայքարը, այլ հասկանալ դրա պատճառներն ու դասերը։
Տիգրան Պասկևիչյանի ֆիլմը․ պատմությունը՝ որպես ներկա ժամանակ
Ֆիլմի արժեքը պայմանավորված է նաև այն հանգամանքով, որ այն փորձում է անցյալի քաղաքական իրադարձությունները ներկայացնել ոչ միայն որպես արդեն ավարտված պատմություն, այլև որպես ներկայի հետ շարունակվող երկխոսություն։
Արխիվային նյութերը և իրադարձությունների մասնակիցների հիշողությունները հնարավորություն են տալիս վերադառնալ պետական ինստիտուտների ձևավորման, տնտեսական վերափոխումների, արտաքին քաղաքականության, Արցախի հակամարտության բանակցությունների և 1998 թվականի ճգնաժամի պատմությանը։ Այս նյութերի համադրությունը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ քաղաքական հիշողությունը հաճախ ենթարկվում է հետագա իրադարձությունների ազդեցությանը․ այն, ինչ մի ժամանակ ընկալվել է որպես հնարավոր լուծում, տարիներ անց կարող է գնահատվել բոլորովին այլ տեսանկյունից։
Փաստագրական կինոն այս դեպքում դառնում է ոչ միայն տեղեկության փոխանցման միջոց, այլև հանրային հիշողության վերանայման տարածք։ Այն հնարավորություն է տալիս լսել, համադրել, հարցեր տալ և վերադառնալ այն դրվագներին, որոնց շուրջ հասարակության մեջ դեռևս չկա ընդհանուր գնահատական։
Ֆիլմի բացման խոսքում Տիգրան Պասկևիչյանն անդրադարձավ պատմության ընկալմանը՝ վիճարկելով այն պատկերացումը, թե պատմությունն ընդամենը տեղի ունեցածի կամ դեռ տեղի ունենալիքի մասին է։
«Պատմությունը ոչ այն է, ինչ եղել է, ոչ այն է, ինչ լինելու է։ Պատմությունն այն է, ինչ լինում է», — ասաց նա։
Այս ձևակերպման մեջ կարելի է տեսնել ֆիլմի գաղափարական բանալին։ Անցյալը չի դադարում ազդել ներկայի վրա միայն այն պատճառով, որ իրադարձություններն ավարտվել են։ Պետության հիմնադրման տարիներին ընդունված որոշումները շարունակում են ներկայի քաղաքական մտածողության մաս մնալ, իսկ չլուծված հարցերը նոր սերունդների առջև ներկայանում են նոր ձևերով։
Պասկևիչյանի խոսքով՝ ֆիլմը խիզախության և սխրանքի փաստագրում չէ, այլ ուղեցույց՝ հասկանալու, թե ինչպիսին պետք է լինի պետությունը։ Այս մոտեցումը ֆիլմը դուրս է բերում միայն կենսագրական պատմության սահմաններից։ Առաջին նախագահի կերպարի միջոցով այն անդրադառնում է պետականության էությանը, քաղաքական որոշումների գինին և այն պատասխանատվությանը, որն անխուսափելիորեն ուղեկցում է իշխանությանը։
Հեղինակը շնորհակալություն հայտնեց «Անտարես» մեդիա հոլդինգի ղեկավար Արմեն Մարտիրոսյանին, Խաչիկ Հարությունյանին, ֆիլմի ստեղծման վրա ամիսներ շարունակ աշխատած թիմին և ցուցադրության կազմակերպիչներին։ Դահլիճի լեցունությունը նա գնահատեց որպես հուսադրող նշան՝ ընդգծելով, որ առողջ ու կենսարար գաղափարները դեռևս արձագանք են գտնում հասարակության մեջ։
Այդ արձագանքը կարևոր է հատկապես այսօր, երբ պատմական իրադարձությունների շուրջ քննարկումները հաճախ վերածվում են քաղաքական պատկանելության ստուգման կամ անցյալի գործիչներին միանշանակ հերոսների ու մեղավորների բաժանելու փորձի։ Փաստագրական աշխատանքը հնարավորություն է տալիս վերադառնալու ավելի բարդ հարցերին՝ առանց նախապես պարտադրելու վերջնական պատասխան։
Պատմական գործիչների վերարժևորման անհրաժեշտությունը
Ցուցադրության ընթացքում օրհնության խոսք հնչեցրեց Տեր Զաքարիա եպիսկոպոս Բաղումյանը՝ փոխանցելով Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ողջույններն ու բարեմաղթանքները։ Նա անդրադարձավ անկախության շարժման նշանակությանը, կիսվեց այդ տարիների հիշողություններով և խոսեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կերպարի մասին։
Խոսելով առաջին նախագահի քաղաքական գործունեության և նրա հասարակական ընկալումների միջև եղած տարբերությունների մասին՝ Զաքարիա եպիսկոպոս Բաղումյանը հույս հայտնեց, որ ժամանակի ընթացքում հասարակությունը կկարողանա վերարժևորել իր պատմական գործիչներին։ Նրա խոսքում հնչեց նաև չհիասթափվելու և առաջ շարժվելու կոչը։
Պատմական գործիչների վերարժևորումը, սակայն, չի նշանակում նրանց քննադատությունից ազատել կամ նրանց բոլոր որոշումները արդարացնել։ Այն ենթադրում է ավելի դժվար ճանապարհ՝ հրաժարվել պարզունակ դատողություններից, ուսումնասիրել փաստերը, ընդունել հակասությունները և փորձել հասկանալ, թե ինչպիսի ընտրությունների առջև էին կանգնած տվյալ ժամանակաշրջանի առաջնորդները։
Լևոն Տեր-Պետրոսյանի դեպքում այս խնդիրը հատկապես ակնհայտ է։ Նրա նախագահությունը շարունակում է մնալ Հայաստանի նորագույն պատմության ամենավիճահարույց թեմաներից մեկը։ Նրա կողմնակիցները շեշտում են անկախ պետականության հիմքերի ձևավորումը, կառավարման համակարգի կայացումը և խաղաղ կարգավորման անհրաժեշտության գիտակցումը։ Քննադատները մատնանշում են տնտեսական ու սոցիալական ծանր հետևանքները, իշխանության կառավարման ոճը և Արցախի հարցում նրա առաջարկած քաղաքական ուղու անընդունելիությունը։
Այս գնահատականները հնարավոր չէ միավորել մեկ պարզ եզրակացության մեջ։ Բայց դրանց գոյությունը չի կարող նաև խոչընդոտել պատմական ուսումնասիրությանը։ Հակառակը՝ հենց հակասությունների խորությունն է պարտադրում շարունակել քննարկումը։
Պետության պատմությունը չի կարող կառուցվել միայն հաղթանակների հիշողությամբ, ինչպես չի կարող ամբողջությամբ հիմնվել միայն պարտությունների ու սխալների թվարկման վրա։ Այն պահանջում է տեսնել ամբողջական պատկերը՝ իր ձեռքբերումներով, բացթողումներով, բարդ որոշումներով և դրանց հետևանքներով։
«Անկախություն» պատկերագիրքը և հիշողության նյութականացումը
Ֆիլմի ցուցադրությունից հետո տեղի ունեցավ նաև «Անտարես» հրատարակչության լույս ընծայած «Անկախություն» պատկերագրքի շնորհանդեսը։
Այս երկու իրադարձությունների հաջորդականությունը խորհրդանշական էր։ Վավերագրական ֆիլմը պատմությունը ներկայացնում է շարժվող պատկերների, ձայների, արխիվային նյութերի և վկայությունների միջոցով, մինչդեռ պատկերագիրքը պատմական հիշողությունն ամրագրում է լուսանկարների ու տեսողական փաստերի մեջ։ Երկուսն էլ հնարավորություն են տալիս վերադառնալու անցյալին՝ տեսնելու ոչ միայն այն, ինչի մասին պատմվել է, այլև այն, ինչ պահպանվել է ժամանակի ընթացքում։
Անկախությունը միայն իրավական փաստ կամ պետական տոն չէ։ Այն մարդկանց հիշողություններն են, հասարակության ապրած փորձը, քաղաքական ընտրությունները, կորուստներն ու հույսերը։ Այդ հիշողության պահպանումը հատկապես կարևոր է այն սերունդների համար, որոնք չեն ապրել անկախության առաջին տարիները և այդ ժամանակաշրջանը ճանաչում են հիմնականում արդեն ձևավորված պատմական մեկնաբանությունների միջոցով։
Պատկերագիրքն ու ֆիլմը տարբեր միջոցներով անդրադառնում են նույն խնդրին՝ ինչպես փոխանցել անկախության պատմությունը՝ չկորցնելով դրա մարդկային և քաղաքական բարդությունը։
Հրաժարականի տեքստը և չլռող զգուշացումը
Տիգրան Պասկևիչյանի ֆիլմի ավարտը վերադարձ է 1998 թվականի փետրվարին, երբ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականը դարձավ քաղաքական իրադարձությունների վճռորոշ հանգուցալուծումը։ Հրաժարականի տեքստը ֆիլմի վերջում ստանում է առանձնահատուկ նշանակություն․ այն հիշեցնում է մի պահ, երբ նախագահի անձնական որոշումն ու պետության ապագայի շուրջ մտահոգությունը միավորվեցին քաղաքական ճգնաժամի մեջ։
Տեր-Պետրոսյանը հեռացավ նախագահի պաշտոնից, սակայն չհեռացավ քաղաքական կյանքից։ Նրա հետագա գործունեության մեջ ևս շարունակեցին կարևոր տեղ զբաղեցնել պետականության, անվտանգության և Արցախի հակամարտության կարգավորման հարցերը։
Նրա քաղաքական ժառանգության ամենավիճահարույց, բայց նաև ամենաէական բաղադրիչներից մեկը հենց այն զգուշացումն էր, որ ռազմական հաջողությունները կամ քաղաքական նպատակների շուրջ ձևավորված հանրային համախմբումը դեռևս չեն երաշխավորում երկարաժամկետ անվտանգություն։ Պետությունը պետք է մտածի ոչ միայն այն մասին, թե ինչ է ցանկանում ձեռք բերել, այլև այն մասին, թե ինչպես է պահպանելու ձեռք բերածը, ինչ ռիսկեր կարող են առաջանալ և ինչ գին կարող է ունենալ չկայացված որոշումը։
Ֆիլմի վերջին կադրերին ուղեկցող՝ «Վերջին հաշվով վճարելու է Արցախը» միտքը հենց այս համատեքստում է հնչում։ Այն չի կարող փոխարինել պատմական բոլոր հանգամանքների վերլուծությանը կամ ինքնին ապացուցել, որ հնարավոր էր կանխատեսել հետագա յուրաքանչյուր զարգացում։ Բայց այն հիշեցնում է մի հարց, որը քաղաքական որոշումների ժամանակ հաճախ մղվում է երկրորդ պլան․ ո՞վ է կրելու չլուծված հակասությունների և հետաձգված որոշումների հետևանքները։
Արցախի հետագա ճակատագիրը այս զգուշացմանը հաղորդեց ողբերգական հնչողություն։ Սակայն պատմական հետադարձ հայացքը չպետք է վերածվի պարզունակ պնդման, թե մեկ անձի որոշումը կամ մեկ քաղաքական առաջարկը կարող էր անպայման կանխորոշել հետագա ամբողջ ընթացքը։ Արցախի շուրջ զարգացումները պայմանավորվել են բազմաթիվ գործոններով՝ տարածաշրջանային ուժերի հարաբերակցությամբ, ռազմական ու դիվանագիտական իրողություններով, Հայաստանի և Ադրբեջանի քաղաքական որոշումներով և միջազգային դերակատարների վարքագծով։
Այդուհանդերձ, Տեր-Պետրոսյանի բարձրացրած հիմնարար խնդիրը մնում է արդիական․ որքանո՞վ է պետությունը պատրաստ գնահատելու վտանգները, երբ դրանք դեռևս հնարավոր են կանխել, և որքանո՞վ է հասարակությունը պատրաստ լսելու այն քաղաքական խոսքը, որը կարող է հակասել իր ակնկալիքներին։
Տիգրան Պասկևիչյանը ֆիլմն ավարտում է հետևյալ մտքով․ «Նրա խոսքը հնչեց, բայց, ցավոք, մնաց անարձագանք»։
Այս նախադասությունն ամփոփում է ոչ միայն մեկ քաղաքական գործչի ճակատագիրը, այլև հանրային երկխոսության չիրականացված հնարավորությունը։ Քաղաքական խոսքի արժեքը, ի վերջո, չի որոշվում միայն նրանով, թե տվյալ պահին որքան ընդունելի կամ ժողովրդական է այն։ Այն գնահատվում է նաև ժամանակի ընթացքում՝ փաստերի, հետևանքների և պատմական փորձի համադրությամբ։
Սակայն ուշացած գնահատականը երբեք ամբողջությամբ չի փոխարինում ժամանակին կայացված որոշմանը։ Պատմության ամենածանր դասերից մեկն այն է, որ երբեմն հասարակությունը սկսում է լսել զգուշացումները միայն այն ժամանակ, երբ դրանց մասին բարձրաձայնված վտանգներն արդեն իրականություն են դարձել։
Պետության մասին խոսակցությունը շարունակվում է
«Գիտությունից՝ պետություն. քաղաքական դիմանկարի ուրվագծեր» ֆիլմը չի վերացնում Լևոն Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական ժառանգության շուրջ եղած տարաձայնությունները։ Դրա կարևորությունն ավելի շուտ այն է, որ առաջարկում է վերադառնալ դրանց ակունքներին՝ փորձելով հասկանալ ոչ միայն այն, թե ինչ տեղի ունեցավ, այլև այն, թե ինչու որոշումները կայացվեցին հենց այդպես, ինչ այլընտրանքներ էին քննարկվում և ինչ սահմանափակումների պայմաններում էր գործում նորանկախ Հայաստանը։
Տեր-Պետրոսյանի կերպարը մնում է բարդ և հակասական՝ գիտնական, որը դարձավ պետության ղեկավար, անկախության շարժման առաջնորդ, որը ստիպված էր կառավարել պատերազմի ու տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում, և նախագահ, որի պատկերացումները Արցախի կարգավորման վերաբերյալ հանգեցրին քաղաքական ճգնաժամի ու հրաժարականի։
Նրա գործունեության գնահատումը պահանջում է ոչ թե անվերապահ պաշտպանություն կամ ամբողջական մերժում, այլ փաստերի վրա հիմնված, պատմական համատեքստը հաշվի առնող վերլուծություն։ Միայն այդ ճանապարհով հնարավոր կլինի տարբերակել քաղաքական դիրքորոշումը պատմական փաստից, բարի մտադրությունը՝ իրագործելի հնարավորությունից, իսկ զգուշացումը՝ արդեն հաստատված կանխատեսումից։
Անկախության 35-ամյակի շրջանը նման քննարկումների համար առանձնահատուկ առիթ է։ Երեքուկես տասնամյակ անց անկախ Հայաստանը կարող է և պետք է վերադառնա իր հիմնադրման տարիներին՝ ոչ թե անցյալի պայքարները նորից բորբոքելու, այլ սեփական պետական փորձը հասկանալու համար։ Պատմությունը կարևոր է այնքանով, որքանով օգնում է ներկային տեսնել իր սահմանափակումները և ապագային մոտենալ ավելի գիտակցված։
Գուցե հենց սա է ֆիլմի հիմնական ուղերձը․ պետությունը միայն տարածք, սահմաններ, կառույցներ ու իշխանություն չէ։ Այն նաև հեռատեսություն է, պատասխանատվություն, հանրային վստահություն և սեփական հասարակության հետ դժվար խոսակցություններ վարելու կարողություն։ Իսկ պետականության կայունությունը կախված է ոչ միայն այն բանից, թե որքան վճռական է երկիրը պաշտպանում իր նպատակները, այլև նրանից, թե որքան իրատեսորեն է գնահատում դրանց հասնելու ճանապարհը։
Պատմությունը, ինչպես ասում է Տիգրան Պասկևիչյանը, այն չէ, ինչ պարզապես եղել է։ Այն շարունակվում է մեր որոշումների, մեր հիշողության և մեր վերաբերմունքի մեջ։ Իսկ այն հարցերը, որոնց ժամանակին չհաջողվեց գտնել ընդհանուր պատասխան, չեն անհետանում միայն այն պատճառով, որ անցել են տասնամյակներ։
Դրանք վերադառնում են՝ պահանջելով նորից մտածել պետության, խաղաղության, անվտանգության և քաղաքական պատասխանատվության մասին։
Եվ գուցե ֆիլմի ավարտից հետո մնացող ամենակարևոր հարցը ոչ թե այն է, թե ով էր ճիշտ 1990-ականներին, այլ այն, թե արդյոք այսօր մենք պատրաստ ենք լսելու իրար, քննարկելու դժվարին ճշմարտությունները և ժամանակին նկատելու այն վտանգները, որոնց գինը կարող է վճարել մի ամբողջ ժողովուրդ։
Սիմոն Սարգսյան
Բաց մի թողեք
Հիջաբը` փորձաքար Ալիևի համար
Երկու հրաժարականների հետքերով
Պարեկներն ստուգում են մոպեդավարներին, որոնց մեծ մասը ներգաղթյալներ են