Էդուարդ Մանեն այն նկարիչներից է, ում ծննդյան օրն է այսօր և ում կարելի է համարել ոչ միայն կենսագրական փաստ, այլ՝ գեղանկարչության մի ամբողջ դարաշրջանի սահմանի խախտում։
Նա կանգնած էր երկու աշխարհի արանքում․ մի ոտքով՝ ակադեմիայի ծանր սրահներում, մյուսով՝ ժամանակակից քաղաքի աղմուկի մեջ։ Եվ այդ երկվությունը դարձավ նրա ուժը։
Մանեն չցանկացավ նկարել «ինչպես ընդունված է»։ Նրա համար կարևոր չէր պատմությունը գեղեցկացնելը, կերպարներին վեհացնելը կամ առասպելի վերածելը։ Նա վերցրեց առօրյան՝ սրճարանները, փողոցները, կանանց հայացքները, տղամարդկանց հոգնած նստվածքը, և դրեց կտավի վրա առանց ներողության։
«Նախաճաշ խոտի վրա»-ն կամ «Օլիմպիան» սկանդալ էին ոչ թե մերկության պատճառով, այլ ճշմարտության։ Այդ կանայք չէին խաղում դիցուհի․ նրանք այստեղ էին, հիմա էին, քեզ էին նայում։
Մանեն լուսանկարչական ճշգրտություն չուներ, բայց ուներ հայացքի անխնա ազնվություն։ Նրա վրձինը կարծես ասում էր․ «Ես չեմ զարդարում կյանքը, ես այն բացում եմ»։
Նա կամուրջ դարձավ՝ հինից դեպի նոր։ Առանց Մանեի՝ իմպրեսիոնիստները չէին համարձակվի այդքան ազատ լինել։ Բայց ինքը երբեք ամբողջությամբ չմտավ նրանց շարքերը։ Նա մնաց մենակ, լուռ, երբեմն մերժված, բայց հաստատուն։ Մարդ, ով գիտեր՝ ժամանակը կգա հետո։
Մանեի նկարները լույսի մասին չեն միայն։ Դրանք հայացքի մասին են։ Այն պահի, երբ արվեստը դադարում է հաճոյանալ և սկսում է հարց տալ։
Եվ հենց այդ պատճառով է, որ այսօր էլ, նրա ծննդյան օրը, Մանեն ժամանակակից է թվում։ Ոչ թե որպես դասական, այլ որպես անհարմար ճշմարտության մշտական ներկայություն։
«Նախաճաշ խոտի վրա» կտավում սկանդալը մերկությունը չէ։ Մինչ այդ եվրոպական գեղանկարչությունը լի էր մերկ կանանցով։ Սկանդալը կոնտեքստն է։ Հագուստով տղամարդիկ՝ ժամանակակից, փարիզյան, ոչ առասպելական։ Նրանք չեն նայում կնոջը՝ որպես ցանկության առարկա, այլ՝ որպես արդեն սովորական ներկայություն։ Իսկ մերկ կինը չի խաղում Վեներա․ նա նստած է այնպես, կարծես հագուստն ընդամենը մոռացել է։ Եվ ամենակարևորը՝ նա նայում է մեզ։ Ուղիղ։ Անպաշտպան, բայց ոչ ամաչկոտ։ Այդ հայացքն է, որ քանդում է ամբողջ ակադեմիական պայմանականությունը։
Իսկ ստվերների բացակայությունը՝ դա արդեն Մանեի լռակյաց ապստամբությունն է գեղանկարչական կանոնի դեմ։ Մարմինը չի մոդելավորվում, չի «կլորանում» դասական լույսով։ Այն հարթ է, գրեթե կտրուկ, ինչպես թղթից կտրված կերպար։ Կինը չի մտնում լանդշաֆտի մեջ․ նա կցված է կտավին, ոչ թե բնությանը։ Ահա ինչն է անհանգստացրել ժամանակակիցներին։
Նկարը չի ստեղծում խորություն՝ ոչ տարածական, ոչ բարոյական։ Ամեն ինչ միաժամանակ է՝ մերկություն և առօրյա, մտերմություն և սառնություն, խաղ և լրջություն։
Եվ երկրորդ պլանում լողացող երկրորդ կինը՝ չափերից դուրս, գրեթե անհավանական, կարծես հիշեցնում է․ «Սա պատրանք չէ, սա նկարչություն է»։ Մանեն այստեղ հայտարարում է․ նկարը այլևս պատուհան չէ աշխարհի վրա, այլ մակերես, որի վրա ճշմարտությունը նստում է առանց քողերի։ Այդ պատճառով այս գործը մինչ այսօր անհարմար է։ Ոչ թե աչքի, այլ խղճի համար։
«Նախաճաշ խոտի վրա»-ը թատերական բեմ է, որովհետև այն չի փորձում թաքցնել, որ ցուցադրվում է։ Կերպարները նստած չեն «բնության մեջ» այնպես, ինչպես կուզենար ռեալիզմը։ Նրանք դասավորված են՝ գրեթե բեմադրական։ Առջևի պլանը՝ երեք կերպար, ֆոնը՝ որպես դեկոր։ Տարածությունը չի հոսում խորքի մեջ, այլ կանգ է առնում, ինչպես բեմի խորությունը, որից այն կողմ այլևս կյանք չկա։
Վարագույր չկա, որովհետև Մանեն հրաժարվում է մուտքից ու ելքից։ Դասական նկարչությունը միշտ ուներ «մտնելու» ճանապարհ՝ լույսի, հեռանկարի, ստվերի միջոցով։ Այստեղ՝ ոչ։ Դու չես մտնում նկարի մեջ, դու կանգնած ես նրա առաջ։ Նկարը քեզ չի ընդունում, այլ քեզ առերեսում է։
Մերկ կնոջ հայացքը հենց բեմական հայացք է։ Նա չի նայում տղամարդկանց, նա չի նայում բնությանը։ Նա նայում է դահլիճին։ Այսինքն՝ մեզ։ Սա չորրորդ պատի կոտրում է՝ մինչև թատրոնն այդ բառապաշարը կստեղծեր։ Տղամարդիկ, հակառակը, ներսում են գործողության։ Նրանք խոսում են, մտածում, ապրում են իրենց «տեսարանում»։ Իսկ կինը դուրս է եկել դերից ու դարձել է ներկայություն, ոչ թե կերպար։ Այդ պատճառով էլ նա ստվեր չունի․ ստվեր ունեն նրանք, ովքեր պատկանում են աշխարհին։ Նա պատկանում է տեսարանին։
Ետնահատվածը նույնպես դեկոր է․ անհամաչափ լողացող կինը, խոշոր տերևները, անհասկանալի հեռանկարը հիշեցնում են ներկված կտավ՝ բեմի ետնապատ։ Բնությունը չի շնչում, այն կախված է։
Եվ ամենակարևորը․ Մանեն չի առաջարկում պատմություն։ Թատրոնում սովորաբար կա սյուժե։ Այստեղ կա միայն պահ՝ սառեցված, բաց, անբացատրելի։ Դա այն պահն է, երբ լույսը վառվում է, բայց ներկայացումը դեռ չի սկսվել… կամ արդեն ավարտվել է։ Այդ պատճառով է, որ այս նկարը անհարմար է։ Դու չես կարող թաքնվել նրա ներսում։ Դու նստած ես դահլիճում, իսկ բեմը՝ լուռ, բաց, անխնա։
Մանեն նկարում էր այնպես, ինչպես մարդիկ լռում են սուր հարցից առաջ։ Առանց շարժման, առանց խղճահարության։ Նա չէր ուզում գեղեցիկ պատասխան տալ աշխարհին։ Նա ուզում էր, որ աշխարհը չկարողանա խուսափել իրենից։
Նրա արվեստանոցում լույսը չի սահում մարմինների վրայով, այլ կանգնում է։ Մարմինը չի հալվում ստվերում, այլ կտրուկ է՝ ինչպես փաստ։ Մանեն չէր կառուցում պատրանքներ․ նա կտրում էր պատկերները իրականությունից ու դնում սեղանի վրա՝ ինչպես քարտեր, որոնց դեմ խաղալն անհնար է։
Նա ծնվեց դասականության ներսում, բայց երբեք չհավատաց նրա հանգստությանը։ Ակադեմիան ուզում էր պատմություն, նա տալիս էր պահ։ Ակադեմիան ուզում էր գեղեցիկ սուտ, նա տալիս էր անհարմար ճշմարտություն։ Եվ այդ ճշմարտությունը հաճախ մերկ էր ոչ թե մարմնով, այլ հայացքով։
Մանեն առաջիններից էր, ով հասկացավ՝ ժամանակակից մարդը չի ապրում առասպելի մեջ։ Նա ապրում է փողոցում, սրճարանում, թերթի կողքին դրված սուրճի բաժակի մոտ։ Այդ պատճառով նրա հերոսները չեն լուսավորվում ներսից։ Նրանք լուսավորվում են դրսից՝ քաղաքի լույսով, պատահական, անարդար։
Նա չմիացավ իմպրեսիոնիստներին, թեև նրանց ճանապարհը սկսվեց իր կտավից։ Մանեն չէր ուզում լուծվել լույսի մեջ։ Նա ուզում էր կանգնել լույսի առաջ։ Միայնակ։ Անշարժ։ Ինչպես մարդ, ով գիտի՝ ժամանակը դեռ իրենը չէ, բայց կդառնա։
Նրա մահից հետո աշխարհը սովորեց այն ամենին, ինչ նա արդեն ասել էր լռությամբ։ Եվ այսօր, երբ նայում ենք Մանեի նկարներին, զգում ենք նույն բանը, ինչ նրա ժամանակակիցները՝ ոչ հիացում, այլ անհանգստություն։
Որովհետև Մանեն մեզ չի ասում՝ ինչ մտածել։ Նա պարզապես վերցնում է վարագույրը։ Եվ թողնում է մեզ բեմի առաջ՝ մերկ, ինչպես ճշմարտությունը։
Սիմոն Սարգսյան, 2024 թ․
Բաց մի թողեք
Ջենիս Ջոպլինի ձայնը. վերք, որ երգեց՝ սև բլյուզի ցավից դեպի սպիտակ հակամշակույթի ճիչը․ Էսսե
«Բանաստեղծը, որ չէր հանգստանում» կամ՝ «Խստություն սեփական հոգու նկատմամբ»․ Պարույր Սևակին, ում ծննդյան օրն է այսօր
Ծովը, որ ծափ էր տալիս՝ Ֆեդերիկո Ֆելինիին․ Էսսե