95 տարեկան հասակում մահացել է ջազի լեգենդ, «սաքսոֆոնի հսկա» մականունով հայտնի Սոննի Ռոլինսը։
Երաժշտի մահվան մասին հայտնել է նրա ներկայացուցիչը՝ նշելով, որ նա ամերիկյան երաժշտության ամենապատվավոր և ազդեցիկ դեմքերից մեկն էր։ Ռոլինսը մահացել է երկուշաբթի օրը՝ Նյու Յորք նահանգի Վուդստոք քաղաքում գտնվող իր տանը։ Մահվան պատճառը չի հրապարակվել։
Ռոլինսի կարիերան սկսվել էր դեռևս 1940-ականների վերջին և տևել ավելի քան վեց տասնամյակ։ Նա համագործակցել է ջազի ամենամեծ անունների հետ, այդ թվում՝ Miles Davis, Charlie Parker և John Coltrane։ Իր երաժշտական ուղու ընթացքում Ռոլինսը թողարկել է ավելի քան 60 ալբոմ և արժանացել երկու «Գրեմմի» մրցանակի։ 2014 թվականին շնչառական հիվանդության պատճառով նա ավարտել էր բեմական գործունեությունը։
Նրա մահվան մասին հայտարարության հետ հրապարակվել է նաև 2009 թվականին ասված մի խոսք, որն այսօր նոր իմաստ է ստացել. «Կարծում եմ՝ երբ ստեղծագործող մարդն ավարտվում է, նա շարունակում է ապրել հաջորդ գոյության մեջ։ Ես հավատում եմ, որ այս կյանքը ամեն ինչի վերջը չէ»։
Երկար և անկանխատեսելի սոլոներով հայտնի Ռոլինսը համարվում էր ջազային իմպրովիզացիայի մեծագույն վարպետներից մեկը։ Նա խոստովանել էր, որ բեմ է բարձրանում առանց հստակ ծրագրի։
Երբ լռում է սաքսոֆոնը, աշխարհը մի պահ դադարում է շնչել
95 տարեկանում կյանքից հեռացել է ջազի վերջին տիտաններից մեկը՝ Sonny Rollins։ Մի երաժիշտ, որի անունը վաղուց արդեն դուրս էր եկել պարզապես արվեստագետ լինելու սահմաններից ու դարձել էր մի ամբողջ դարաշրջանի հոմանիշ։ Նրան անվանում էին «սաքսոֆոնի հսկա», բայց այդ բնորոշումն անգամ փոքր է թվում, երբ փորձում ես հասկանալ, թե ինչ էր նա ջազի համար։
Ռոլլինսը ոչ միայն նվագում էր՝ նա խոսում էր սաքսոֆոնով, վիճում, աղոթում, ծիծաղում ու լռում էր նրա միջոցով։ Նրա յուրաքանչյուր իմպրովիզացիա հիշեցնում էր Նյու Յորքի գիշերային փողոցները՝ անձրևից թաց, ծխախոտի մշուշով պատված, մենակ ու միաժամանակ՝ անսահման կենդանի։
Նրա տենոր սաքսոֆոնի ձայնը միանգամից ճանաչելի էր՝ խորը, մետաղական, երբեմն կոպիտ, երբեմն՝ անսպասելի քնքուշ։ Նա կարողանում էր մի քանի նոտայի մեջ տեղավորել ամբողջ մարդկային փորձառությունը։ Ջազում շատերն են վիրտուոզ եղել, բայց քչերն են ունեցել այն ներքին ազատությունը, որով շնչում էր Ռոլլինսը։ Նրա երաժշտությունը երբեք չէր ենթարկվում միայն տեխնիկային. այն միշտ փնտրում էր ճշմարտություն։
1950-60-ականների ջազային ոսկե դարաշրջանում նա կանգնած էր հսկաների կողքին ու երբեմն նույնիսկ նրանցից վեր։ Նա նվագել է Մայլս Դևիսի հետ, ի դեպ, ում ծննդյան օրն է այսօր, ինչպիսի նախանամություն, մեկի հետմահու ծննդյան օրը հեռանում է մյուսը։ Սև արքայազն Դևիսի սառը ու մելանխոլիկ շեփորը լրիվ այլ գույն էր ստանում Ռոլլինսի կրակոտ սաքսոֆոնի կողքին։ Նա համագործակցել է Թելոնիուս Մոնկի հետ՝ այդ տարօրինակ հանճարի, որի անկանոն հարմոնիաների մեջ Ռոլլինսը գտնում էր կատարյալ ազատություն։ Նրա կողքին նվագել են նաև John Coltrane, Max Roach, Clifford Brown, Dizzy Gillespie, Charlie Parker՝ մարդիկ, որոնց անուններն այսօր հնչում են ինչպես առասպելներ։
Ռոլլինսի արվեստը հատկապես պայթեց իր լեգենդար ալբոմներում։ Saxophone Colossus-ը ոչ պարզապես ալբոմ էր, այլ ջազային մանիֆեստ։ Այդտեղ հնչող “St. Thomas”-ը դարձավ հավերժական ստանդարտ՝ արևային, կարիբյան ռիթմերով լի մի ստեղծագործություն, որի ներսում նույնիսկ ուրախությունը փիլիսոփայական երանգ ուներ։ Իսկ “Blue 7”-ը համարվում է իմպրովիզացիոն արվեստի ամենաբարձր օրինակներից մեկը․ մի կոմպոզիցիա, որտեղ թվում է՝ երաժիշտը տեղում է ստեղծում տիեզերքը։
Հետո եկան Way Out West-ը՝ անապատային, գրեթե կինեմատոգրաֆիկ մթնոլորտով, Freedom Suite-ը՝ քաղաքացիական իրավունքների պայքարի ժամանակաշրջանի համարձակ երաժշտական հայտարարությունը, և The Bridge-ը՝ վերադարձ լռությունից հետո։
Այդ լռությունը նույնպես դարձավ լեգենդ։ Փառքի գագաթնակետին Ռոլլինսը հանկարծ անհետացավ բեմերից։ Նա կարծում էր, որ դեռ չի հասել այն կատարելությանը, որը որոնում էր ամբողջ կյանքում։ Ասում են՝ գիշերները գնում էր Նյու Յորքի Ուիլյամսբուրգի կամրջի վրա ու այնտեղ, քաղաքի աղմուկից վեր, միայնակ նվագում էր սաքսոֆոնը։ Քամին դառնում էր նրա ունկնդիրը։ Այդ տարիներից ծնվեց “The Bridge”-ը՝ ոչ միայն ալբոմ, այլ մարդու ներքին վերածննդի պատմություն։
Ռոլլինսը երբեք չդարձավ պարզապես նոստալգիայի երաժիշտ։ Նույնիսկ ծեր տարիքում նրա բեմական ներկայությունը հրաբխային էր։ Նա կարող էր մի քանի րոպեանոց սոլոն վերածել փիլիսոփայական ճամփորդության՝ լի հումորով, կատաղությամբ, լռությամբ ու պայթյուններով։ Նրա երաժշտության մեջ ապրում էր թե՛ Հարլեմի փողոցների աղմուկը, թե՛ բիբոփի հեղափոխությունը, թե՛ սևամորթ ամերիկյան հոգևոր պայքարը։
Այսօր ջազը կորցրել է իր վերջին մեծ մարգարեներից մեկին։ Բայց նման մարդկանց մահը երբեք վերջնական չէ։ Քանի դեռ գիշերվա կեսին որևէ բարում հնչելու է տենոր սաքսոֆոնի խռպոտ, ազատ, անհնազանդ ձայնը, այնտեղ ինչ-որ տեղ ներկա կլինի նաև Սոննի Ռոլլինսը։
Որովհետև իսկական ջազը չի մահանում։ Այն պարզապես փոխում է ակումբը, որտեղ շարունակելու է նվագել։
Սոնի Ռոլինսը՝ բիբոփի վերջին կենդանի մեծություններից մեկը, մահացել է: «Խորը վշտով և խորը սիրով հայտարարում ենք Սոնի Ռոլինսի մահվան մասին», – ասվում է նրա կայքում տեղադրված գրառման մեջ: «Սաքսոֆոնի հսկան մահացել է 2026 թվականի մայիսի 25-ին, իր տանը՝ Վուդսթոքում, Նյու Յորք, 95 տարեկան հասակում»: Ռոլինսի հրապարակախոսը հետագայում հաստատել է լուրը: Մահվան պատճառը չի հրապարակվել, չնայած գրառման վերջում ներառվել է Ռոլինսի մեջբերումը: «Կարծում եմ, երբ ստեղծագործող մարդն ավարտվում է, նա շարունակում է իր կյանքը հաջորդ կյանքում: Ես այն մարդկանցից եմ, ովքեր հավատում են, որ այս կյանքը ամեն ինչի գագաթնակետը չէ: Հոգևոր մարդը այդպես չի զգում»:
Մահից առաջ Ռոլինսը ջազի ամենամեծ կենդանի մնացած տիտաններից մեկն էր: Նրա որոշ ստեղծագործություններ՝ «Oleo», «Doxy», «Airegin», ժանրի չափանիշներ են: Նա հարդ բոփի վարպետ կոմպոզիտոր էր, որը ծնվել է Նյու Յորքում 1930 թվականի սեպտեմբերին՝ Վիրջինյան կղզիներից եկած ծնողների մոտ: Նա ուներ երեք քույր-եղբայր: Հարլեմի կենտրոնում ապրելիս՝ յոթ տարեկանում, Լուի Ջորդանին լսելուց հետո, Ռոլինսը սկսեց ալտ սաքսոֆոնի դասեր քաղել։ Երբ նա հայտնաբերեց իր կուռքին՝ Քոլեման Հոքինսին, Ռոլինսի նախընտրած գործիքը դարձավ տենոր սաքսոֆոնը։ Նրա ավագ դպրոցի խմբում ընդգրկված էին Ջեքի Մաքլինը, Արտ Թեյլորը և Քենի Դրյուն։
Ռոլինսն ավարտեց ավագ դպրոցը 1948 թվականին և աշխատանք գտավ որպես Բաբս Գոնսալեսի կողմնակից։ Երբ նա սկսեց նվագել տրոմբոնիստ Ջեյ Ջեյ Ջոնսոնի հետ, Ռոլինսը հայտնվեց դաշնակահար Բադ Փաուելի հովանու ներքո և սկսեց կատարելագործել իր հարդ բոփի իմպուլսը։ Սակայն զինված կողոպուտի ձերբակալությունը կարճ ժամանակով դադարեցրեց նրա կարիերան 1950 թվականին, երբ նա տասը ամիս անցկացրեց Ռայկերսում։ Ազատ արձակվելուց հետո Ռոլինսը հայտնվեց Մայլս Դեյվիսի, Թելոնիուս Մոնկի և Չարլի Փարքերի հետ խմբերում։ Նա դադար վերցրեց «Oleo» ալբոմից, որում մասնակցեցին Դեյվիսը, Հորաս Սիլվերը, Քենի Քլարկը և Պերսի Հիթը, և 1954 թվականին ընդգրկվեց «Մայլս Դեյվիս և Սոնի Ռոլինս» ալբոմում։
Մեկ տարի անց Ռոլինսը դարձավ Մայլս Դեյվիսի և Քլիֆորդ Բրաուն-Մաքս Ռոուչի կվինտետի անդամ և ձայնագրեց իր սեփական ալբոմը՝ «Sonny Rollins Plus 4»-ը վերջինիս հետ։ Բրաունը մահացավ ավտովթարից 1956 թվականին, բայց Ռոլինսը շարունակեց նվագել Ռոուչի հետ՝ ձայնագրելով ալբոմներ Prestige, Riverside, Contemporary և Blue Note լեյբլների համար։ Այդ ամռանը նա ձայնագրեց իր ամենամեծ ալբոմը՝ Saxophone Colossus-ը, Թոմի Ֆլանագանի, Դուգ Ուոթքինսի և Ռոուչի հետ։ Saxophone Colossus-ը ներառեց Ռոլինսի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը՝ «St. Thomas»-ը, որը Բահամյան ավանդական ժողովրդական երգի՝ «Sponger Money»-ի վերամշակումն էր, որը դարձավ Վիրջինյան կղզիների մանկական ոտանավորը՝ «Hold Him Joe»-ն, որը Ռոլինսի մայրը երգում էր նրան։
Ավելի շատ ձայնագրություններ գրվեցին, ինչպես նաև ելույթներ Թելոնիուս Մոնկի հետ, մարզումներ Օրնետ Քոլեմանի հետ և ամուսնություն մոդել Դոն Ֆիննիի հետ։ Ռոլինսը շուտով հայտնի դարձավ որպես «Նյուկ», քանի որ նման էր Բրուքլին Դոջերսի փիթչեր Դոն Նյուքոմբին։ 1957 թվականին նա դեբյուտ ունեցավ Քարնեգի Հոլում և կրկին ձայնագրվեց Ջ.Ջ. Ջոնսոնի, Հորաս Սիլվերի, Մոնկի և Արտ Բլեյքիի հետ։ Նա և Սոնի Սթիթը նկարահանվել են Դիզի Գիլեսպիի «Sonny Side Up» ալբոմում, և Ռոլինսը վերջին կենդանի մնացած ջազ երաժիշտն էր, որը պատկերված է Արտ Քեյնի «Հիանալի օր Հարլեմում» լուսանկարում։ Մինչև 1958 թվականի ավարտը Ռոլինսը ձայնագրեց իր լավագույն ձայնագրություններից մեկը՝ «Ազատության սյուիտը»։
Վաթսունականների սկսվելուն պես Ռոլինսը սկսեց արձակուրդներ անցկացնել։ Նա օրական տասնհինգ ժամ զբաղվում էր յոգայով և սաքսոֆոն նվագում Ուիլյամսբուրգի կամրջի վրա, որպեսզի չխանգարի իր հարևանուհուն, որը հղի էր։ Ռոլինսը վերադարձավ Վիլիջի ջազային ասպարեզ 1961 թվականին և հաջորդ տարի թողարկեց իր վերադարձի ալբոմը՝ «The Bridge»-ը։ Նա սկսեց փորձարկել լատինական ռիթմեր, ավանգարդ և «Great American Songbook» մեղեդիներ: 1966 թվականին Impulse!-ի հետ նրա ստորագրած պայմանագիրը հանգեցրեց «There Will Never Be Another You»-ի, «Sonny Rollins on Impulse!»-ի և «East Broadway Run Down»-ի ստեղծմանը: Տասնամյակի վերջում Ռոլինսը կրկին արձակուրդում էր, այս անգամ երկու տարի՝ Ճամայկայում և Հնդկաստանում, որտեղ նա ուսումնասիրեց յոգա և արևելյան փիլիսոփայություն: 1972 թվականին նրան շնորհվեց Գուգենհայմի կրթաթոշակ՝ երաժշտական կոմպոզիցիայի գծով:
Յոթանասունականների և ութսունականների ընթացքում Ռոլինսը ուսումնասիրեց փոփ և ֆանկ երաժշտությունը և նույնիսկ ելույթ ունեցավ նախագահ Ջիմի Քարթերի համար Սպիտակ տան մարգագետնում: Այս ժամանակահատվածում նա իսկապես տարվեց առանց նվագակցությամբ սաքսոֆոնային կադենցաներով՝ դա անելով «Autumn Nocturne»-ում և ավելի ուշ՝ «The Tonight Show»-ում: The Rolling Stones-ը հրավիրեց Ռոլինսին իմպրովիզացիաներ անել իրենց Tattoo You երգերից երկուսի՝ «Waiting on a Friend»-ի և «Slave»-ի վրա: 1983 թվականին Արվեստի ազգային հիմնադրամը նրան պարգևատրեց որպես ջազի վարպետ: 2004 թվականի «Գրեմմի» մրցանակաբաշխության ժամանակ նրան շնորհվեց կյանքի նվաճումների մրցանակ, իսկ վեց տարի անց՝ Արվեստի ազգային մեդալ։
Վեց տարի առաջ «Նյու Յորք Թայմս»-ին տված հարցազրույցում Ռոլինսն ասել է. «Մեռնելը զվարճալի է։ Բոլորը վախենում են մահանալ, որովհետև դա անհայտ է։ Բայց մայրս մահացավ։ Հայրս մահացավ։ Եղբայրս մահացավ։ Քույրս մահացավ։ Հորեղբայրս մահացավ։ Տատս մահացավ։ Նրանք բոլորը հիանալի մարդիկ են։ Եթե նրանք կարող են մահանալ, ապա ինչո՞ւ ես չեմ կարող մահանալ։ Ես ավելի լավն եմ, քան նրանք։ Անհեթեթ է զգալ. «Օ՜, Աստված իմ, ես չպետք է մահանամ։ Իմ մարմինը փոշու է վերածվելու։ Բայց հոգիս հավիտյան կապրի»։ Թող մենք կրկին հանդիպենք քո հոգուն ճանապարհին, Կոլոսուս։
Բաց մի թողեք
Ծիծաղի դիմակի տակ․ Ֆրանսիս Վեբերի «Ընթրիք հիմարի հետ»-ի երևանյան պրեմիերան
Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախումբը ելույթ է ունեցել Չինաստանում Հայաստանի մշակութային տարվա շրջանակում. Լուսանկարներ
Կանն 2026. Քրիստիան Մունջիուի «Ֆյորդ» քաղաքական դրաման արժանացել է «Ոսկե արմավենու ճյուղին»