Նախաբան խոսք՝ ով է Քաջազնունին, ով Սաթենիկը․ Հովհաննես Քաջազնունին եղել է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության առաջին վարչապետը, պետական գործիչ և ճարտարապետ: Առավել արժեքավոր աղբյուրներից մեկում՝ նրա փոստազրույցներից մեկի մեջ, հատուկ նշվում է նամակ՝ Ղեկավարության իր կնոջը վերնագրով, ուղղված Սաթենիկին, որտեղ հուզիչ նկարագրում է պատերազմի, քրտինքի ու նեղության դժվարությունները, ընտանիքի հոգսերը, օրինաչափ կյանքը ու հոգեկան ծանրաբեռնվածությունը։ Այդ նամակն ընդգծում է, որ Քաջազնունին ունեցել է կին՝ Սաթենիկ անունով, որի մասին նա գրեթե ամեն օր մտածել է։ Բայց այս նամակը ոչ միայն սիրո արտահայտություն չէ, այլ ավելի շատ անձնական հոգատարություն, հոգեկան խնամք և ընտանիքի հանդեպ պատասխանատվություն՝ դժվար ժամանակների մեջ։
***
Երբ գիշերը իջնում էր, Հովհաննես Քաջազնունին չէր քնում։ Քունը նրան վաղուց չէր պատկանում։ Այն, ինչ ուրիշների համար հանգիստ էր, նրա համար դառնում էր հաշվետվություն՝ առանց դատարանի, առանց մեղադրողի։ Միայն ինքն էր և այն ծանր լռությունը, որ գալիս էր ոչ թե դրսից, այլ ներսից։
Նա նստած էր սեղանի մոտ։ Թուղթը սպիտակ էր, գրիչը՝ պատրաստ, բայց բառերը չէին գալիս։ Ոչ այն պատճառով, որ ասելիք չկար, այլ որովհետև ասելիքը չափազանց շատ էր։ Յուրաքանչյուր բառ կարող էր դառնալ կամ արդարացում, կամ դատավճիռ։ Իսկ նա չէր ուզում ո՛չ արդարանալ, ո՛չ դատել։ Նա ուզում էր միայն չկորցնել մարդկային դեմքը՝ պարտության, սովի, հիասթափության այդ տարիների մեջ։
Սաթենիկի անունը չէր գրում։ Նա վաղուց էր սովորել սիրել առանց անվան։ Սաթենիկը նրա մեջ ապրում էր ոչ որպես պատկեր, այլ որպես հոգատարության ձև։ Նրա ձեռքի շարժումը, երբ գրչի ծայրը դիպչում էր թղթին, հիշեցնում էր այն նույն զգուշությունը, որով նա տարիներ առաջ փակել էր տան դուռը՝ մեկնելուց առաջ։ Այն ժամանակ նա չէր ասել «կվերադառնամ»։ Նա միայն նայել էր, երկար, կարծես ուզում էր այդ հայացքում պահել մի ամբողջ կյանք։
Հայրենիքը նրա համար երբեք վերացական գաղափար չէր եղել։ Այն ուներ նույն հատկանիշները, ինչ Սաթենիկը․ լռող էր, սպասող, խոցելի։ Երբեմն նա չէր տարբերում՝ ում համար է ավելի շատ վախենում՝ կնոջ, թե երկրի։ Եվ այդ խառնուրդն էր, որ նրան խեղդում էր։ Որովհետև երկուսն էլ պահանջում էին ամբողջական նվիրվածություն, իսկ ամբողջականությունը բաժանել չէր կարելի։
Նա հիշում էր օրերը, երբ որոշումները գալիս էին արագ։ Երբ թվում էր՝ կամք ունենալը բավական է։ Այդ օրերն անցել էին։ Այժմ յուրաքանչյուր որոշում նման էր վիրահատության՝ առանց անզգայացման։ Նա զգում էր ամեն կտրում, ամեն սխալ շարժում։ Եվ ամեն անգամ մտածում էր՝ արդյոք իրավունք ունի՞ մարդը այսքան ցավ պատճառել՝ հանուն գաղափարի։
***
Գիշերվա կեսին նա վեր կացավ։ Մոտեցավ պատուհանին։ Փողոցը դատարկ էր։ Այդ դատարկության մեջ նա տեսնում էր ամբողջ ժողովրդի հոգնածությունը։ Ոչ ոք չէր բողոքում։ Ոչ ոք չէր աղաղակում։ Եվ հենց դա էր ամենածանր բանը։ Լռությունը երբեմն ավելի մեղադրական է, քան գոռոցը։
Սաթենիկին նամակ չէր գրել երկար ժամանակ։ Ոչ այն պատճառով, որ չէր ուզում, այլ որովհետև չէր գտնում բառեր, որոնք չէին ստի։ Ինչպե՞ս գրել կնոջը, երբ չգիտես՝ վաղն ինչ ես կորցնելու։ Ինչպե՞ս խոստանալ, երբ նույնիսկ ինքդ քեզ վստահ չես։ Նա ընտրել էր լռությունը՝ որպես ամենաազնիվ խոսք։
Բայց այդ լռության մեջ սերն ապրում էր։ Ոչ որպես փրկություն, այլ որպես պահպանություն։ Սերը նրան չէր ասում՝ «ճիշտ ես անում»։ Այն միայն ասում էր՝ «մնա մարդ»։ Եվ այդ միակ հրամանն էր, որին նա դեռ կարող էր ենթարկվել։
Երբեմն նա մտածում էր՝ եթե չլիներ այս սերը, գուցե ավելի հեշտ կլիներ։ Ավելի ցինիկ, ավելի կոշտ, ավելի վճռական։ Բայց այդ ժամանակ ինքը չէր լինի։ Իսկ ինչ արժե պետությունը, եթե այն պահում ես քո մարդկայնության գնով։
***
Առավոտյան առաջին լույսը դիպավ սեղանին։ Թուղթը դեռ սպիտակ էր։ Բայց նրա ներսում ինչ-որ բան փոխվել էր։ Նա հասկացավ, որ պարտությունն ամենավերջը չէ։ Վերջը այն պահն է, երբ դադարում ես զգալ։ Իսկ ինքը դեռ զգում էր։ Ցավ, վախ, սեր, պատասխանատվություն։ Դա նշանակում էր՝ դեռ կենդանի է։
Նա նստեց և գրեց մի նախադասություն։ Միայն մեկը։ Ոչ քաղաքական, ոչ պատմական։ Մարդկային. «Ես փորձեցի չդադարել սիրել, նույնիսկ երբ ամեն ինչ ստիպում էր ատել»։
Նա գիտեր՝ այս նախադասությունը գուցե երբեք չկարդացվի։ Բայց դա արդեն կարևոր չէր։ Այն գրվել էր, և դա բավական էր։
Դուրս գալիս նա կանգ առավ։ Մի պահ ձեռքը դրեց սրտին՝ ինչպես անում էր միշտ, երբ հիշում էր Սաթենիկին։ Եվ նույն շարժումով, նույն շնչով հիշեց երկիրը։ Այդ երկուսը այլևս չէր բաժանում։ Նրանք միասին էին՝ որպես միևնույն ծանր, բայց անհրաժեշտ սեր։
Եվ նա քայլեց առաջ՝ առանց հույսի, բայց նաև առանց դատարկության։ Որովհետև սերը, նույնիսկ լռության մեջ, կարող է պահել մարդուն ամբողջական։
***
Սաթենիկը չէր հաշվում օրերը։ Եթե հաշվել սկսեր, սպասումը կդառնար անհնար։ Նա ապրում էր ժամանակի ներսում այնպես, ինչպես ապրում են նրանք, ովքեր գիտեն՝ ինչ-որ բան պետք է պահել կենդանի՝ նույնիսկ չիմանալով՝ կվերադառնա՞, թե` ոչ։
Նամակները քիչ էին։ Եվ նա երբեք չէր դժգոհում դրանց քչությունից։ Յուրաքանչյուր նամակ կարդում էր դանդաղ, ոչ թե բառերի համար, այլ՝ բաց թողածների։ Նա արդեն սովորել էր լսել այն, ինչ չի գրվել։ Այդ լռության մեջ Հովհաննեսն ավելի իրական էր, քան որևէ նախադասության մեջ։
Տունը նա պահում էր այնպես, կարծես մարդը դեռ այնտեղ է։ Ոչ որպես հույս, այլ որպես կարգ։ Սեղանը նույն տեղում էր, գիրքը՝ նույն դարակում։ Երբեմն նա հանում էր այն, բացում, բայց չէր կարդում։ Գրքի հոտը բավական էր։ Այդ հոտի մեջ կար նրա ձեռքի հիշողությունը։
Նա չէր հարցնում իրեն՝ ինչու է այս ամենը անում։ Սերը հարցեր չի տալիս, երբ այն ընդունում է իր բեռը։ Սերը չի պահանջում փոխհատուցում։ Այն պարզապես ապրում է։
Երբ լուրերը վատ էին, նա չէր զարմանում։ Երբ լուրեր չկային, նա չէր խուճապում։ Լռությունը նրա համար վաղուց դարձել էր լեզու։ Այդ լեզվով նա հասկանում էր, որ Հովհաննեսը դեռ փորձում է մնալ մարդ, և դա ավելի կարևոր էր, քան հաղթանակը։
Երբեմն գիշերը նա նստում էր մոմի լույսի տակ և կարում էր։ Ոչ այն պատճառով, որ կարելու բան կար, այլ որովհետև շարժումը թույլ էր տալիս լաց չլինել։ Ձեռքերի կրկնվող շարժման մեջ նա զգում էր մի ուրիշ, անտեսանելի ռիթմ։ Թվում էր՝ ինչ-որ տեղ նույն պահին նա նույնպես լուռ աշխատում է, մտածում, կռվում իր ներսում։
Նա երբեք իրեն չի ասել՝ «ես զոհ եմ»։ Այդ բառը նրան օտար էր։ Նա իրեն տեսնում էր որպես պահող։ Ոչ մարդուն միայն, այլ այն մասի, որը մարդը չէր կարող իր հետ տանել՝ երբ դուրս էր գալիս աշխարհ։
Նա գիտեր՝ Հովհաննեսը սիրում է երկիրը։ Եվ նա երբեք չի փորձել մրցել այդ սիրո հետ։ Որովհետև հասկացել էր՝ այդ սերը նույն կերպ է ծանր, նույն կերպ է լուռ, նույն կերպ է պահանջում ամբողջականություն։ Երբեմն նա զգում էր, որ իրենց սերը նույն աղբյուրից է գալիս։
Նա չէր սպասում խոստումների։ Նա սպասում էր, որ մարդը չկոտրվի։ Եվ եթե մի օր նա վերադառնար՝ հոգնած, պարտված, լռությամբ ծանրաբեռնված, նա պատրաստ էր ընդունել նրան առանց հարցի։ Առանց դատաստանի։ Առանց բացատրության։
***
Առավոտյան, երբ լույսը մտնում էր սենյակ, նա կանգնում էր պատուհանի մոտ։ Փողոցը արթնանում էր։ Եվ այդ շարժման մեջ նա կրկին ընտրում էր ապրել։ Ոչ որովհետև վստահ էր ապագային, այլ որովհետև սերը չէր թողնում դադարել։
Նա գիտեր՝ եթե ինքը լռի, Հովհաննեսը կկարողանա խոսել այնտեղ, որտեղ պետք է։ Եթե ինքը պահի, նա կկարողանա տալ։ Այդ հավասարակշռությունը նա չէր անվանում զոհաբերություն։ Նա այն անվանում էր հավատարմություն։
Եվ այդ հավատարմության մեջ նա մնաց ամբողջական։
Առանց նամակների։ Առանց պատասխանների։ Առանց հավաստի վերջի։
Բայց սիրով, որը չի փրկում աշխարհը, սակայն պահում է մարդուն մարդ։
***
Մի անգամ, այնուամենայնիվ, հանդիպեցին․
– Եթե ես ընտրեմ երկիրը, դու կկորցնե՞ս ինձ։
– Ոչ։ Դու կկորցնես քեզ, եթե չընտրես։
– Իսկ եթե երկիրն ինձ չպատկանի։
– Ես կդիմանամ դրան։ Բայց դու՝ ոչ։
– Դու գիտե՞ս, թե ինչքան եմ հոգնել։
– Գիտեմ։ Դրա համար էլ չեմ խնդրում մնալ։
– Եթե ես պարտվեմ։
– Պարտությունից ես չեմ վախենում։ Ես վախենում եմ, որ դադարես զգալ։
– Երբեմն մտածում եմ՝ արդյոք իրավունք ունեմ քեզ այսքան հեռու պահելու։
– Դու ինձ հեռու չես պահում։ Դու ինձ վստահում ես լռությանը։
– Իսկ դու … դու չե՞ս ուզում, որ ամեն ինչ այլ լինի։
– Ուզում եմ։ Բայց ես ընտրել եմ, որ դու լինես այն, ինչ կաս, ոչ այն, ինչ ինձ է պետք։
– Եթե ես երբեք չվերադառնամ։
– Վերադարձիր, մարդ։ Մնացածը ես կճանաչեմ։
– Իսկ եթե ոչինչ չմնա։
– Եթե սերը մնացել է լուռ, նշանակում է՝ ամենակարևորը դեռ կա։
Ստացվեց հանդիպել նաև երկրորդ անգամ
– Մենք քիչ ենք խոսում հիմա։
– Որովհետև ամեն ինչ արդեն ասվել է՝ մինչ բառերը։
– Երբեմն մտածում եմ՝ արժե՞ր։
– Եթե չարժեր, դու չէիր վերադառնա այս հարցին։
– Ես այլ մարդ եմ։
– Գիտեմ։ Դրա համար եմ քեզ ճանաչում։
– Այն, ինչ ես ընտրեցի, շատ բան տարավ։
– Բայց ոչ քեզ ամբողջությամբ։
– Ես քեզ շատ բան չտվեցի։
– Դու ինձ թողեցիր չկորցնել քեզ։
– Եթե այսօր նույն ընտրության առաջ կանգնեի ․․․
– Այսօր դու այլ կերպ կկրեիր նույն բեռը։
– Իսկ դու … դու դեռ սպասո՞ւմ ես։
– Ոչ։ Ես արդեն այստեղ եմ։
– Այդ ինչպե՞ս։
– Սպասումը անցնում է։ Մնալը՝ ոչ։
– Եթե մենք ավելի վաղ հանդիպեինք։
– Մենք կհանդիպեինք ավելի վաղ լռությանը։
– Եվ հիմա՞։
– Հիմա մենք գիտենք, թե ինչ չի եղել։ Դա էլ բավական է։
– Դու երբեք չհարցրեցիր՝ արդյոք սիրեցի՞ քեզ։
– Ես հարցրի այն օրը, երբ չխանգարեցի քեզ գնալ։
– Իսկ պատասխանը՞։
– Այն դեռ ապրում է։
– Մենք այլևս չենք վիճում ժամանակի հետ։
– Ժամանակը մեր փոխարեն արեց իր գործը։
– Այն, ինչ չապրեցինք, ծանրացավ, բայց չկորչեց։
– Որովհետև մենք այն չփորձեցինք փրկել բառերով։
– Ես սովորեցի կրել այն, ինչ ընտրեցի։
– Իսկ ես՝ պահել այն, ինչ չընտրվեց։
– Մենք չփոխեցինք մեր ուղիները։
– Բայց դադարեցինք միմյանց կորցնել դրանց մեջ։
– Քո լռությունը երբեմն ավելի մոտ էր, քան ներկայությունը։
– Քո հեռանալը երբեք հրաժարում չէր։
– Մենք պարտք չենք բացատրություններ։
– Մենք արդեն ապրել ենք դրանց փոխարեն։
– Մնացել է միայն ճանաչումը։
– Եվ ընդունումը։
– Սա վերջ չէ։
– Սա այն տեղն է, որտեղ այլևս ոչինչ պետք չէ ասել։
Եվ այդպես նրանք այլևս չխոսեցին։ Ոչ որովհետև խոսք չկար, այլ որովհետև խոսքն արդեն անցել էր իր ճանապարհը։
Մնաց լռությունը՝ ոչ դատարկ, ոչ սառը, այլ ծանր ու լի, ինչպես հողը, որ ընդունել է իր վրա ընկած ամեն ինչ։ Այդ լռության մեջ սերն այլևս անուն չուներ։ Այն չէր պատկանում ոչ մեկին առանձին։ Այն դարձել էր այն տարածքը, որի միջով անցել էին երկուսն էլ՝ տարբեր ուղղություններով, բայց նույն խորությամբ։
***
Քաջազնունին քայլում էր իր ճանապարհով՝ իմանալով, որ ոչ բոլոր պարտություններն են կործանում, և ոչ բոլոր հաղթանակներն են փրկում։ Սաթենիկը մնում էր իր տեղում՝ առանց սպասման, բայց նաև առանց հրաժարման։ Նրանք այլևս չէին չափում իրենց կյանքը այն բանով, ինչ չի եղել։ Նրանք ապրում էին այն բանի ծանրությամբ, ինչը եղել է՝ լուռ, չգրված, բայց իրական։
Եվ եթե ինչ-որ բան մնաց նրանցից հետո, դա ոչ պատմություն էր, ոչ խոստում։ Դա մի ներքին հավասարակշռություն էր, որտեղ մարդը չի փախչում իր ընտրությունից, իսկ սերը չի պահանջում արդարացում։
Այդտեղ պատմությունը ավարտվում է։ Ոչ որովհետև ամեն ինչ ասված է, այլ որովհետև այլևս ասելու կարիք չկա։ Եվ լռությունը՝ իր ամբողջական ձայնով, շարունակում է։
Բաց մի թողեք
Այդ մարդիկ ոչ թե առ Աստված են աղոթում, ապրում, այլ դրանց համար Աստվածը Նիկոլն է
Աղոթք․ Խորքից սրտիս խոսք առ Աստված՝ խիստ, ասկետիկ, գրեթե նարեկացիական ներքին դատով
Ես մերկ եմ Քո առաջ՝ առանց հագուստ հանելու․ Պատմվածք