«Բանաստեղծը, որ չէր հանգստանում» կամ՝ «Խստություն սեփական հոգու նկատմամբ»․ Պարույր Սևակին, ում ծննդյան օրն է այսօր

Պարույր Սևակը հայ պոեզիայի այն հազվագյուտ դեմքերից է, որի դեպքում բառը երբեք պարզապես բառ չէ։ Նրա տողը քայլում է ծանր՝ ինչպես քարե աստիճան, բայց այդ ծանրության մեջ կա սուր շնչառություն, մի տեսակ ներսից այրվող անհանգստություն։ Սևակը չի երգում կյանքը․ նա վիճում է նրա հետ, հարցաքննում, երբեմն դատում, երբեմն՝ արդարացնում։

Նրա պոեզիան ծնվել է ոչ թե լռության, այլ աղմուկի մեջ։ Այնտեղ կա ժողովրդի ձայնը՝ ոչ հռետորական, այլ հոգնած, կռացած, բայց երբեք չկոտրված։ Սևակը գիտեր, որ բանաստեղծը չի կարող լինել միայն գեղեցկության ծառա․ նա պիտի լինի նաև խղճի վկա։ Եվ այդ պատճառով նրա խոսքը հաճախ կոպիտ է, անկանոն, կտրուկ, բայց միշտ՝ ճշմարիտ։

Նա փոխեց հայ բանաստեղծության ներքին ռիթմը։ Մինչ իրենից առաջ տողը հոսում էր մեղեդային, Սևակի մոտ այն քայլում է՝ երբեմն կարճ, երբեմն շնչահեղձ, երբեմն ընդհատված։ Դա մտածող մարդու քայլք է, ոչ թե երգող թռչունի թռիչք։ Նրա պոեզիայում սերը երբեք միայն սիրավեպ չէ, հայրենիքը՝ միայն հայրենասիրություն, մարդը՝ միայն կերպար։ Ամեն ինչ ունի երկրորդ, երրորդ շերտը՝ ներքին լարվածություն, հարց, որը չի փակվում վերջակետով։

Սևակը նաև վտանգավոր էր։ Ոչ քաղաքական իմաստով միայն, այլ մարդկային։ Նա վտանգավոր էր, որովհետև ստիպում էր մտածել, իսկ մտածող մարդը միշտ վտանգ է հարմարավետության համար։ Նրա «Անլռելի զանգակատունը» ոչ միայն Կոմիտասի մասին է, այլ խղճի այն զանգի, որ ամեն ժողովրդի մեջ երբեմն հնչում է, բայց բոլորը չեն ուզում լսել։

Նա վաղ գնաց, բայց չավարտվեց։ Որովհետև Սևակի պոեզիան այն տեսակ գործերից է, որը տարիք ունի ընթերցողի հետ միասին։ Երիտասարդ ժամանակ այն ըմբոստ է թվում, հետո՝ խիստ, հետո՝ ցավոտորեն ճշգրիտ։ Եվ մի օր հասկանում ես, որ նա քեզ հետ է վիճել ոչ թե քեզ վիրավորելու, այլ քեզ չկորցնելու համար։

Այսօր, նրա ծննդյան օրը, Սևակը կրկին կանգնած է մեր մեջ՝ ոչ հուշարձանի, այլ կենդանի խոսքի տեսքով։ Նա մեզ չի խնդրում ծաղիկ դնել։ Նա հարց է տալիս։ Իսկ դա ամենաբարձր հարգանքի ձևն է, որ կարող է տալ բանաստեղծը իր ժողովրդին։

Պարույր Սևակի ներքին դրաման սկսվում էր հենց այնտեղ, որտեղ մյուսների համար ավարտվում էր հաջողությունը։ Երբ նա արդեն ճանաչված էր, լսելի, մեջբերվող, նրա ներսում աճում էր մի ուրիշ անհաշտություն։ Դա անհաշտություն էր առ այն, որ նա հասկացել է, որ խոսքը պարտավորություն է, իսկ պարտավորությունը՝ ծանր բեռ։

Սևակը տառապում էր ոչ թե չասվածից, այլ ասվածից։ Ամեն տողից հետո նա կարծես հետ էր կանգնում ու ինքն իրեն հարցնում՝ «բավակա՞ն էր արդյոք սա», «չե՞մ խաբել բառին», «չե՞մ թեթևացրել այն, ինչ պիտի ծանր մնար»։ Նրա խստությունը նախ և առաջ իր նկատմամբ էր ուղղված։ Նա չէր ներելու իրեն այն, ինչ շատ հեշտ էր ներում ուրիշներին։

Նրա ներսում մշտապես բախվում էին երկու մարդ։ Մեկը՝ հրապարակախոս Սևակը, որը կարող էր լինել բարձրաձայն, հեգնական, անգամ կտրուկ։ Մյուսը՝ մենավոր Սևակը, որ գիշերները մնում էր բառի հետ դեմ առ դեմ ու կարծես վախենում էր նրանից։ Ոչ թե բառից որպես հնչյուն, այլ որպես ճշմարտություն։ Որովհետև ճշմարտությունը, երբ մի անգամ տեսել ես, այլևս չի թողնում ապրել հանգիստ։

Նա ուզում էր հավատալ մարդկանց, բայց չէր կարող իրեն ստիպել չտեսնել նրանց թուլությունները։ Սիրում էր հայրենիքը, բայց չէր կարող այն պատկերացնել առանց ցավի ու մեղքի զգացման։ Սիրում էր մարդուն, բայց չէր հաշտվում մարդու հեշտ ինքնարդարացման հետ։ Այս հակասությունները նրան ներսից մաշում էին, դարձնում անհանգիստ, երբեմն՝ կոպիտ, երբեմն՝ անսահման խոցելի։

Սևակի ներքին դրաման նաև ժամանակի հետ էր։ Նա ապրում էր մի ժամանակ, որտեղ շատ բան պիտի ասվեր լռության լեզվով։ Իսկ նա չէր սիրում շշուկներ։ Նրա հոգին ուզում էր ամբողջական խոսք, բայց իրականությունը նրան ստիպում էր հատվածներ, ակնարկներ, ներքին ինքնագրաքննություն։ Այդ կիսատ խոսքը նրա մեջ վերածվում էր լարվածության, որը պոեզիայում պայթում էր սուր, երբեմն ցավեցնող ձևով։

Եվ գուցե հենց այդ պատճառով Սևակի պոեզիան երբեք չի հանգստացնում։ Այն չի գրկում, այլ բռնում է ուսերից։ Չի շոյում, այլ ստիպում կանգ առնել։ Որովհետև նրա ներսի մարդը չէր գտել հաշտություն՝ ոչ աշխարհի, ոչ իր, ոչ նույնիսկ իր բառի հետ։

Սևակը մարդ էր, ով չափազանց լուրջ էր վերաբերվում կյանքին, որպեսզի կարողանար պարզապես ապրել։ Նրա դրաման այն էր, որ նա գիտեր՝ բանաստեղծությունը չի փրկում մարդուն, բայց մարդը պարտավոր է փրկել բանաստեղծությունը կեղծությունից։

Եվ հենց այդ տեղում՝ այդ անհաշտության մեջ, նա դարձավ մեզանից մեկը։ Ոչ թե մեծության պատճառով, այլ ցավի։ Որովհետև Սևակը մեզ սովորեցրեց մի բան․ մարդը կարող է կոտրվել, բայց խոսքը՝ ոչ։ Իսկ եթե խոսքը կոտրվի, մարդն էլ կմնա առանց հենարան։

Սիմոն Սարգսյան