Ապագա գործընկերոջ հետ հարաբերությունների իրավական հիմքը

Հայ-ամերիկյան քննարկումները Հայաստանի նոր ատոմակայանի կառուցման շուրջ աստիճանաբար ավելի առարկայական են դառնում։

Փոխնախարար Նարեկ Ապիտոնյանի և ԱՄՆ պետքարտուղարության ներկայացուցիչ Շոնա Ուիլսոնի գլխավորած պատվիրակության հանդիպումը վկայում է, որ Հայաստանի էներգետիկ ապագան արդեն տեղ է զբաղեցնում Վաշինգտոնի և Երևանի ռազմավարական օրակարգում։ Խոսքը որոշման մասին է, որը տասնամյակներով կանխորոշելու է Հայաստանի տնտեսական զարգացման հնարավորությունները, էներգետիկ անվտանգությունն ու արտաքին քաղաքական ինքնուրույնությունը։

Ատոմակայանի կառուցման որոշումը երկրի համար տասնամյակների ռազմավարական պարտավորություններ է սահմանում։ Ընտրված տեխնոլոգիայից են կախված միջուկային վառելիքի մատակարարումը, կայանի սպասարկումը, մասնագետների պատրաստումը և անվտանգությունը։ Այդ համակարգում ներգրավված պետությունը երկարաժամկետ ազդեցություն է ձեռք բերում Հայաստանի ռազմավարական ենթակառուցվածքների նկատմամբ։ Հետևաբար, այսօրվա ընտրությունը կանխորոշելու է նաև վաղվա Հայաստանի ինքնուրույնության սահմանները։

Մեծամորի ատոմակայանը խորհրդային արդյունաբերական ժառանգության կարևորագույն կառույցներից է։ Այն պահպանեց Հայաստանի էներգետիկ կենսունակությունը անկախության ամենածանր տարիներին։ Խորհրդային էներգետիկ ժառանգությունը պահպանեց նաև Հայաստանի կախվածությունը Մոսկվայից։ Միջուկային վառելիքի մատակարարման և տեխնիկական սպասարկման միջոցով Ռուսաստանը շարունակեց ազդեցություն ունենալ երկրի էներգետիկ անվտանգության վրա։

Անկախության երեք տասնամյակների փորձը ցույց է տվել էներգետիկ կախվածության քաղաքական գինը։ Մոսկվան բազմիցս տնտեսական կապերն օգտագործել է իր ազդեցությունը պահպանելու համար։ Ուկրաինայի դեմ պատերազմից հետո Եվրոպան միլիարդավոր եվրոներ է ծախսում տասնամյակներով ձևավորված այդ կախվածությունը հաղթահարելու նպատակով։ Հայաստանը հնարավորություն ունի օգտվելու այդ դասից և նոր ատոմակայանի ընտրությամբ կանխելու ապագայում նույն խնդրի առաջ կանգնելու վտանգը։

Փետրվարի 9-ին Նիկոլ Փաշինյանի և ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի ստորագրած համատեղ հայտարարությունը հայ-ամերիկյան միջուկային համագործակցությունը տեղափոխեց նոր մակարդակ։ Խաղաղ միջուկային էներգիայի ոլորտում համագործակցության այսպես կոչված «123 համաձայնագրի» շուրջ բանակցությունների ավարտը ճանապարհ է նախապատրաստում ամերիկյան տեխնոլոգիաների և ներդրումների համար։ Սա կարևոր զարգացում է Հայաստանի էներգետիկ ապագայի շուրջ միջազգային հետաքրքրության տեսանկյունից։

Վաշինգտոնի հետաքրքրությունն ավելի լայն քաղաքական և տնտեսական հիմքեր ունի։ TRIPP-ը, միջուկային էներգետիկան և բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտում համագործակցությունը Հարավային Կովկասում ամերիկյան երկարաժամկետ ներկայության հնարավոր ուղղություններ են։ Այս ծրագրերի համատեղ իրականացումը կարող է մեծացնել Հայաստանի տնտեսական նշանակությունը, միջազգային կապերն ու անվտանգային դիմադրունակությունը։ Երկրի աշխարհագրական դիրքը վերջապես հնարավոր է վերածել իրական տնտեսական առավելության։

Ամերիկյան առաջարկի քաղաքական կարևորությունը, սակայն, պահանջում է առավել պատասխանատու մոտեցում։ Նոր ատոմակայանի ընտրությունը պետք է հիմնվի Հայաստանի երկարաժամկետ կարիքների մասնագիտական գնահատման վրա։

Վարչապետն արդեն խոսում է մինչև 1000 մեգավատ հզորությամբ ատոմակայանի հնարավոր անհրաժեշտության մասին։ Արհեստական բանականությունը, տվյալների մշակման կենտրոններն ու նոր արդյունաբերական ձեռնարկությունները առաջիկա տարիներին կարող են էապես մեծացնել էլեկտրաէներգիայի պահանջարկը։ Հետևաբար, նոր կայանի հզորությունը որոշելիս Հայաստանը պետք է հաշվի առնի իր տնտեսական զարգացման հեռանկարները, ներքին սպառման աճը և արտահանման հնարավորությունները։ Սխալ հաշվարկի հետևանքները պետությունը կարող է կրել տասնամյակներ շարունակ։

Տեխնոլոգիայի ընտրության համար անհրաժեշտ է միջազգային բաց մրցակցություն։ Ամերիկյան, ֆրանսիական, հարավկորեական և մյուս իրատեսական առաջարկները պետք է գնահատվեն անվտանգության, հուսալիության, ֆինանսավորման պայմանների, վառելիքի մատակարարման և շահագործման ամբողջական արժեքի հիման վրա։ Հատկապես կարևոր է Հայաստանի սեյսմիկ անվտանգության պահանջների լիարժեք ապահովումը։ Քաղաքական նախապատվությունները չեն կարող փոխարինել մասնագիտական եզրակացությանը։

Նոր ատոմակայանի ծրագիրը պետք է նպաստի տեղական մասնագետների պատրաստմանը, տեխնոլոգիական գիտելիքի փոխանցմանը և հայկական ընկերությունների ներգրավմանը։ Այդ ներդրման իրական արժեքը չափվելու է նաև երկրում ստեղծված նոր կարողություններով։

Առանձնահատուկ ուշադրություն է պահանջում ապագա գործընկերոջ հետ հարաբերությունների իրավական հիմքը։ Միջուկային տեխնոլոգիան ենթադրում է տասնամյակների սպասարկում, վառելիքի շարունակական մատակարարում և տեխնիկական համագործակցություն։ Այդ երկարատև կապերը կարող են վերածվել քաղաքական ազդեցության լծակների։ Հայաստանի համար անհրաժեշտ են պայմանագրային հստակ երաշխիքներ, մատակարարումների հնարավոր բազմազանեցում և կարևոր որոշումների նկատմամբ պետական լիարժեք վերահսկողություն։ Մեծամորի փորձը բավարար հիմք է այս հարցերում առավելագույն շրջահայացություն ցուցաբերելու համար։

Նոր ատոմակայանը պետք է դառնա Հայաստանի տնտեսական զարգացման ավելի լայն ծրագրի մաս։ Կայուն և բավարար էլեկտրաէներգիան կարող է խթանել արդյունաբերության աճը, գրավել տեխնոլոգիական ներդրումներ և մեծացնել Հայաստանի մասնակցությունը տարածաշրջանային էներգետիկ շուկային։ Հեռանկարում այն կարող է ամրապնդել նաև երկրի նշանակությունը եվրոպական տնտեսական և տեխնոլոգիական համակարգերի համար։

Մեծամորի գործող էներգաբլոկի շահագործման նախատեսվող երկարաձգումը մինչև 2036 թվականը Հայաստանին ժամանակ է տալիս այս որոշումը պատշաճ նախապատրաստելու համար։ Այդ ժամանակը պետք է օգտագործել տեխնոլոգիական տարբերակների համակողմանի գնահատման, ֆինանսավորման հուսալի մոդելի մշակման, միջազգային գործընկերների ընտրության և ազգային մասնագիտական կարողությունների զարգացման նպատակով։ Հապճեպ որոշման հետևանքները կարող են շատ ավելի երկար ապրել, քան այն կայացրած քաղաքական իշխանությունը։

Հայաստանը երկար տարիներ իր կենսական նշանակության որոշումները կայացրել է արտաքին ծանր սահմանափակումների պայմաններում։ Նոր ատոմակայանի հարցում հնարավորություն կա սեփական շահերը դարձնելու բանակցությունների հիմք և միջազգային գործընկերների հետ հարաբերությունները կառուցելու այդ շահերի շուրջ։

Էներգետիկ անվտանգությունը պետության ինքնուրույնության հիմնարար պայմաններից է։ Նոր ատոմակայանի ընտրությամբ Հայաստանը որոշելու է իր տնտեսական զարգացման և ռազմավարական ազատության հնարավորությունները հաջորդ մի քանի սերունդների համար։ Այս որոշման գլխավոր չափանիշը պետք է լինի հայկական պետության երկարաժամկետ շահը։