Հոբելյանական երեկո՝ Շոստակովիչի երաժշտության հավերժության ներքո․ Կոմիտաս քառյակի և Հայկ Մելիքյանի մատուցմամբ

Երեկոյի համերգը նվիրված էր ռուս մեծանուն կոմպոզիտոր, 20-րդ դարի երաժշտական մտքի հսկա՝ Դմիտրի Շոստակովիչի ծննդյան 120-ամյակին, մի հոբելյան, որն այս օրերին նշվում է աշխարհի բազմաթիվ հեղինակավոր բեմերում։ Շոստակովիչի երաժշտությունը շարունակում է հնչել որպես ժամանակի, մարդու և պատմության կենդանի վկայություն՝ միավորելով տարբեր սերունդների ունկնդիրներին։

Հոբելյանական երեկո՝ Շոստակովիչի երաժշտության հավերժության ներքո։ Երևանի Կամերային երաժշտության ազգային կենտրոնում երեկվա համերգը պարզապես դասական երաժշտության հերթական երեկո չէր։ Այն հոգևոր հանդիպում էր մի կոմպոզիտորի հետ, որի ստեղծագործություններում ամբողջ մի դարաշրջանի շունչն է, մարդկային ապրումների անսահման խորությունն ու պատմության ծանր, երբեմն ողբերգական, երբեմն էլ լուսավոր արձագանքը։ Շոստակովիչը այն եզակի հեղինակներից է, որի արվեստը չի սահմանափակվում գեղեցիկ հնչյուններով. այն խոսում է մարդու ներաշխարհի ամենախոր շերտերի հետ։

Երբ հնչեցին առաջին ակորդները, դահլիճը լցվեց այն յուրահատուկ լարումով, որը բնորոշ է միայն մեծ արվեստին։ Նրա երաժշտության մեջ միաժամանակ ապրում էին և՛ ցավը, և՛ դիմադրությունը, և՛ մարդկային արժանապատվության հաղթանակը։ Թվում էր՝ յուրաքանչյուր մեղեդի իր հետ բերում էր պատմության արձագանքը, իսկ յուրաքանչյուր դադար՝ ասվածից ոչ պակաս խոսուն լռություն։

Շոստակովիչի ստեղծագործական աշխարհը միշտ էլ եղել է հակադրությունների աշխարհ։ Այստեղ ողբերգությունը կողք կողքի է ապրում հեգնանքի հետ, խավարի մեջ անսպասելիորեն ծագում է լույսը, իսկ հուսահատության խորքից ծնվում է կյանքի հանդեպ անսասան հավատը։ Հենց այդ հակասությունների գեղեցկությունն էլ երեկ դարձավ համերգի գլխավոր հերոսը։

Համերգային երեկոյի առաջին հնչյունները հանդիսատեսին փոխանցեց Կոմիտասի անվան հանրահայտ լարային քառյակը՝ Հայաստանի երաժշտական կյանքի ամենահեղինակավոր կոլեկտիվներից մեկը, որի առաջին ջութակահարն ու գեղարվեստական ղեկավարն է Էդուարդ Թադևոսյան։

Շոստակովիչյան երեկոյի բացումը վստահված էր կոմպոզիտորի ամենախոհուն ու ներանձնային ստեղծագործություններից մեկին՝ Լարային կվարտետ N 7-ին։ Գրված 1960 թվականներին և նվիրված վաղաժամ մահացած կնոջ՝ Նինա Վարզարի հիշատակին, այս փոքրածավալ, սակայն անչափ խտացված ստեղծագործությունը համարվում է հեղինակի ամենաանձնական երաժշտական խոստովանություններից մեկը։

Կոմիտաս քառյակը գործին մոտեցավ բացառիկ նրբանկատությամբ՝ բացահայտելով նրա ներքին դրամատիզմն ու քնարականությունը։ Առաջին իսկ հատվածներից զգացվում էր այն լարված լռությունը, որը բնորոշ է Շոստակովիչի ուշ շրջանի երաժշտությանը։ Ջութակների, ալտի և թավջութակի երկխոսություններում կարծես հերթով հայտնվում էին հիշողությունները, կարոտը, ցավն ու հաշտեցումը։

Հատկապես տպավորիչ էր այն, թե որքան հավասարակշռված կերպով էին երաժիշտները կառուցում ստեղծագործության զգացմունքային զարգացումը։ Ոչ մի ավելորդ ժեստ, ոչ մի արտաքին ազդեցության փորձ. միայն մաքուր երաժշտություն, որի մեջ խոսում էր մարդու հոգին։ Էդուարդ Թադևոսյանի առաջնորդությամբ քառյակը կարողացավ ստեղծել այն հազվագյուտ մթնոլորտը, երբ դահլիճը բառացիորեն շնչում է երաժշտության հետ նույն ռիթմով։

Յոթերորդ կվարտետը Շոստակովիչի ամենակարճ լարային կվարտետն է, սակայն նրա յուրաքանչյուր էջում խտացված է մի ամբողջ կյանքի փորձառություն։ Երբ վերջին հնչյունները մարեցին դահլիճում, թվում էր, թե ներկաները մի պահ հայտնվել էին ոչ թե համերգասրահում, այլ կոմպոզիտորի հիշողությունների և մտորումների գաղտնի աշխարհում։

Կոմիտաս քառյակի կատարումը ոչ միայն արժանի մեկնարկ տվեց հոբելյանական երեկոյին, այլև անմիջապես սահմանեց ամբողջ համերգի բարձր գեղարվեստական նշաձողը՝ հանդիսատեսին ներգրավելով Շոստակովիչի խոր, բարդ և միաժամանակ չափազանց մարդկային երաժշտական տիեզերքի մեջ։

Շոստակովիչի Դաշնամուրային կվինտետը հանդիսանում է նրա ամենահայտնի կամերային գլուխգործոցներից մեկը և, թերևս, լավագույն շարունակությունն էր Յոթերորդ կվարտետից հետո։

Եթե երեկոյի սկզբում հանդիսատեսը ներթափանցեց Շոստակովիչի անձնական հիշողությունների ու ներաշխարհի խորքերը, ապա հաջորդ ստեղծագործությունը բացեց արդեն նրա հանճարի առավել լայն ու բազմաշերտ հորիզոնները։

Բեմում կրկին Կոմիտասի անվան լարային քառյակն էր, որի պատմությունը սկիզբ է առնում դեռևս անցյալ դարի քսանական թվականներից՝ դառնալով հայկական կատարողական արվեստի ամենափառավոր խորհրդանիշներից մեկը։ Այս անգամ նրանց միացավ հայ ժամանակակից երաժշտարվեստի ամենավառ անհատականություններից մեկը՝ վիրտուոզ դաշնակահար Հայկ Մելիքյան, և միասին նրանք հանդիսատեսին պարգևեցին Դմիտրի Շոստակովիչի հանրահայտ Դաշնամուրային կվինտետի անմոռանալի կատարումը։

1940 թվականին ստեղծված այս կոթողային գործը համարվում է ոչ միայն Շոստակովիչի կամերային ստեղծագործության գագաթներից մեկը, այլև 20-րդ դարի երաժշտության իսկական գլուխգործոց։ Այստեղ կոմպոզիտորը զարմանալի կերպով միավորում է Բախյան խստությունը, ռուսական հոգևոր խորությունը և իր անհատական, անմիջապես ճանաչելի երաժշտական լեզուն։

Հենց առաջին՝ խորհրդավոր հնչյուններից դահլիճում հաստատվեց առանձնահատուկ մթնոլորտ։ Դաշնամուրի խոր ու խորհրդավոր ակորդները կարծես բացում էին մի հին տաճարի դռներ, իսկ լարայինների մեղմ արձագանքները աստիճանաբար լցնում էին այդ տարածությունը լույսով ու ներքին խորհրդածությամբ։ Հայկ Մելիքյանի դաշնամուրը հնչում էր բացառիկ ազնվականությամբ, երբեք չձգտելով գերիշխել, այլ դառնալով ամբողջ անսամբլի սիրտն ու շնչառությունը։

Հատկապես տպավորիչ էր այս՝ Շոստակովիչի ամենահզոր կամերային էջերից մեկը։ Այն զարգանում էր անխուսափելի տրամաբանությամբ, ինչպես մեծ գետի ընթացք, որն իր մեջ ներառում է բազմաթիվ ձայներ, բայց երբեք չի կորցնում իր միասնական ուղղությունը։ Երաժիշտների փոխըմբռնումն այստեղ հասնում էր բացառիկ մակարդակի. յուրաքանչյուր ձայն իր նշանակությունն ուներ, յուրաքանչյուր մուտք՝ իր դրամատիկական կշիռը։

Իսկ հետագա մասերում երաժշտությունը ձեռք էր բերում ավելի մարդկային, երբեմն նույնիսկ խաղային բնույթ։ Այստեղ հայտնվում էին և՛ հեգնանքի նուրբ շերտեր, և՛ կենսասիրական ժպիտներ, և՛ ներքին լույս, որը հաճախ անսպասելիորեն ծագում է Շոստակովիչի նույնիսկ ամենալուրջ ստեղծագործություններում։ Քառյակի և դաշնակահարի համատեղ կատարումը լի էր կենդանի երաժշտական երկխոսությամբ, որտեղ ոչ ոք չէր ձգտում առաջին պլանում լինել, բայց բոլորը միասին ստեղծում էին ամբողջական, շնչող և անչափ ազդեցիկ երաժշտական կառույց։

Երբ դաշնակահարի և կվինտետի վերջին հնչյունները մարեցին, դահլիճում զգացվում էր այն հազվագյուտ լռությունը, որը ծնվում է միայն մեծ արվեստից հետո։ Դա այն լռությունն էր, երբ հանդիսատեսը դեռևս չի ցանկանում վերադառնալ առօրյա իրականություն, որովհետև շարունակում է ապրել երաժշտության ստեղծած աշխարհում։

Կոմիտասի անվան լարային քառյակի և Հայկ Մելիքյանի այս փայլուն համագործակցությունը դարձավ երեկոյի ամենավառ գագաթներից մեկը՝ մեկ անգամ ևս ապացուցելով, որ Շոստակովիչի երաժշտությունը, որքան էլ կապված լինի իր ժամանակի հետ, շարունակում է հուզել ու միավորել մարդկանց՝ անցնելով ժամանակի և սահմանների վրայով։

Երաժիշտների կատարումը լի էր պատասխանատվությամբ և նվիրումով։ Նրանք ոչ միայն կատարում էին երաժշտություն, այլև փոխանցում էին հեղինակի մտքերը, զգացմունքներն ու հոգևոր ուղերձը։ Յուրաքանչյուր հատված հնչում էր անկեղծությամբ, իսկ յուրաքանչյուր երաժշտական զարգացում ունկնդրին տանում էր նոր զգացումների ու մտորումների աշխարհ։

Շոստակովիչի երաժշտությունը ժամանակից վեր է։ Նրա ստեղծագործությունները հիշեցնում են, որ նույնիսկ ամենաբարդ ժամանակներում մարդը կարող է պահպանել իր ներքին ազատությունը, արժանապատվությունն ու հավատը գեղեցկության նկատմամբ։ Այդ պատճառով էլ նրա արվեստը շարունակում է հուզել աշխարհը՝ տասնամյակներ անց։

Երեկվա համերգը դարձավ ոչ միայն հոբելյանական տուրք մեծ կոմպոզիտորի հիշատակին, այլև իսկական տոն երաժշտության սիրահարների համար։ Այն ևս մեկ անգամ ապացուցեց, որ մեծ արվեստը չի ծերանում, չի կորցնում իր ուժը և շարունակում է խոսել մարդկային սրտերի հետ նույն անկեղծությամբ, ինչ իր ստեղծման առաջին օրը։

Եվ երբ երեկոյի վերջին հնչյունները մարեցին, դահլիճում մնաց մի զգացում՝ որ մենք ևս մեկ անգամ առնչվեցինք հավերժությանը։ Շոստակովիչի երաժշտական աշխարհը փակեց իր դռները միայն ժամանակավորապես, որպեսզի նորից բացվի յուրաքանչյուրի համար, ով պատրաստ է լսել ոչ միայն երաժշտությունը, այլև մարդկային հոգու մեծ պատմությունը։

Սիմոն Սարգսյան