ՄԱԿ-ի Գլխավոր վեհաժողովի 81-րդ նստաշրջանի շրջանակում տեղի է ունեցել Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի հանդիպումը:
Երկու երկրների ղեկավարները քննարկել են գործարար կապերը, ճանապարհները և Անիի կամրջի վերականգնումը։ Այդ ծրագրերի հաջողությունը կախված է սահմանի բացումից։ Երեք տասնամյակ դրա փակ լինելը Հայաստանի համար նշանակել է թանկ փոխադրումներ, հարևան շուկա հասնելու դժվարություն և կախվածություն այլ ճանապարհներից։
Սահմանը փոխել է նաև քաղաքական հարաբերությունները։ Երևանն ու Անկարան սովորել են միմյանց հետ գործ ունենալ հազվադեպ հանդիպումների միջոցով, մինչդեռ առևտուրը պահանջում է ամենօրյա շփում, հստակ կանոններ և ծագող խնդիրները միասին լուծելու պատրաստակամություն։
Այդպիսի կապերը կարող են խաղաղությանը ամուր հիմք տալ։ Անիի կամրջի վերականգնումը պատմական կարևոր աշխատանք է։ Դրա քաղաքական իմաստը կերևա բաց սահմանի և երկու երկրների միջև կանոնավոր շարժի պայմաններում։
Անիի կամրջի վերականգնումը հայերին և թուրքերին հնարավորություն է տալիս միասին աշխատել հենց փակ սահմանի վրա։ Երևանն ու Անկարան պետք է համաձայնեցնեն մասնագետների մուտքը, աշխատանքների ընթացքն ու հուշարձանի պահպանությունը, ապա կատարեն իրենց ստանձնած պարտավորությունները։ Այսպիսի աշխատանքով է վստահությունը հիմք ստանում։
Այժմ ամենակարևոր որոշումը սահմանի բացումն է։ Դրա համար անհրաժեշտ են գործող անցակետեր, մարդկանց ու բեռների համար հստակ կանոններ և երկու երկրների ծառայությունների մշտական կապ։ Այս աշխատանքը վերաբերում է առօրյա մանր հարցերի, որոնց լուծումից կախված է ցանկացած մեծ պայմանավորվածության արդյունքը։
Գործարարները, փոխադրողներն ու սահմանամերձ բնակավայրերը իրենց ապագայի ծրագրերը կկապեն բաց սահմանի հետ։ Նրանք կկարողանան տարիների ծրագրեր կազմել և կառավարություններից պահանջել կանխատեսելի հարաբերություններ։
Այդպես հայ–թուրքական կարգավորումը հենարան կգտնի երկու հասարակություններում, իսկ կապը կրկին խզելու որոշումը քաղաքական գին կունենա։ Անիի կամրջի վերականգնումը համատեղ աշխատանքի հնարավորություն է տալիս։ Սահմանի ապաշրջափակումն այդ աշխատանքը կդարձնի երկու երկրների ամենօրյա պարտավորությունը։
Թուրքիայի հետ բաց սահմանը Հայաստանին կտա ուղիղ ճանապարհ դեպի հարևան շուկա և փոխադրումների նոր ուղղություն։ Դա կարող է կրճատել հայկական ապրանքի ճանապարհն ու փոխել ներդրողների հաշվարկը։ Սակայն այդ հնարավորության տնտեսական արժեքը կորոշվի նաև Հայաստանում։
Սահմանին պետք են արագ ու կանխատեսելի ընթացակարգեր, երկրի ներսում հուսալի ճանապարհներ, իսկ շուկա դուրս եկող ձեռնարկություններին՝ մրցունակ արտադրանք։ Արդյունքը կերևա հայկական ընկերությունների վաճառքում, նոր աշխատատեղերում և պետական բյուջեի եկամուտներում։
Անկարան ևս իր հաշվարկն ունի։ Հարավային Կովկասով հաղորդակցության ընդլայնումը Թուրքիային տալիս է նոր տնտեսական կապեր դեպի արևելք։ TRIPP-ի հիշատակումը Նյու Յորքի հանդիպմանը ցույց է տալիս, որ հայ-թուրքական կարգավորումը կապվում է տարածաշրջանի ճանապարհների ապաշրջափակման հետ։
Հանդիպման հաղորդագրության մեջ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության հաստատումը ներկայացված է որպես տարածաշրջանային համագործակցության հիմք։ Այս ձևակերպումը կարևոր քաղաքական ուղերձ է պարունակում։ Թուրքիան երկար ժամանակ Հայաստանի հետ հարաբերությունների ընթացքը պայմանավորել է Բաքվի հետ հարաբերություններով։
Այժմ Երևանի համար առաջնային խնդիրը խաղաղության շուրջ հնչող աջակցությունը Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորման գործնական քայլերի վերածելն է։ Այդ պատրաստակամությունը պետք է հաստատվի հայ-թուրքական սահմանի բացմամբ։
Էրդողանը Փաշինյանին հրավիրել է COP31-ի գագաթնաժողովին։ Հնարավոր հաջորդ հանդիպմանը երկու ղեկավարները պետք է ներկայանան արդեն կատարված աշխատանքի արդյունքներով։ Մինչ այդ անհրաժեշտ է առաջ տանել Անիի կամրջի վերականգնումը, զարգացնել գործարար կապերը և հստակեցնել սահմանի բացման ժամկետները։ Այդպես դիվանագիտական շփումները կստանան շարունակություն երկու երկրների առօրյա կյանքում։
Հայ–թուրքական հարաբերությունները կրում են պատմության ծանրությունը։ Հայաստանի և Թուրքիայի առաջնորդների այսօրվա պարտքն է փակ սահմանի խնդիրը հաջորդ սերունդներին չթողնելը։
Նյու Յորքում արտահայտված պատրաստակամությանը պետք է հաջորդեն սահմանի բացման գործնական որոշումները։ Այդ հանդիպման արժեքը կզգացվի Ախուրյանի երկու ափերին, երբ մարդիկ կարողանան այցելել միմյանց, առևտուր անել և իրենց ապագան ծրագրել բաց սահմանի պայմաններում։
Բաց մի թողեք
Բաքուն ձևավորում է պատերազմի տնտեսական ու բնապահպանական հաշվեկշիռ
Հայաստանի տեղը քարտեզի վրա նույնն է։ Այդ տեղի արժեքը կարող է այլևս նույնը չլինել
ԵՄ-ի հետաքրքրությունը ՀՀ-ի հետ հարաբերությունների հարցում միտումնավոր ցուցադրական բնույթ է կրում. ՌԴ ԱԳՆ