Առնո Բաբաջանյան․ դարաշրջանի ներքին երաժշտությունը

Առնո Բաբաջանյանը այն եզակի արվեստագետներից է, ում անունը Հայաստանում հնչում է ոչ միայն որպես կոմպոզիտոր, այլ՝ որպես զգացողություն։ Նրա երաժշտությունը չի պատմում, այլ հիշեցնում է․ մանկություն, սիրահարվածություն, բաժանում, քաղաքի երեկոյան լռություն, անձրևոտ պատուհաններ, ուշացած խոստովանություններ ․․․

Այսօր Վարպետի ծննդյան օրն է ․․․

Ծնվելով Երևանում՝ նա իր մեջ կրեց քաղաքի երկակի բնույթը՝ արևելյան խոհեմությունն ու եվրոպական քաղաքակրթության ձգտումը։ Այդ երկակիությունն է, որ դարձավ նրա երաժշտական լեզվի առանցքը․ մի կողմից՝ խորը լիրիզմ, մելոդիական պարզություն, մյուս կողմից՝ կառուցվածքային խստություն, ակադեմիական կարգապահություն։ Բաբաջանյանի ստեղծագործություններում երբեք չկա սառնություն․ անգամ ամենախիստ ձևերի մեջ նա թողնում է մարդու շունչը։

Նրա դաշնամուրը չի ճչում, այլ խոսում է՝ երբեմն խռով, երբեմն՝ նրբորեն, երբեմն՝ այնպիսի ներքին լարվածությամբ, որ թվում է՝ մեղեդին հենց նոր է ծնվում քո ներսում։ Նրա երգերը՝ գրված Ռոբերտ Ռոժդեստվենսկու, Եվգենի Եվտուշենկոյի, Համո Սահյանի տեքստերով, դարձան ամբողջ սերնդի հոգեբանական օրագիր։ «Երևանյան աշունը», «Առաջին սեր», «Նոկտյուռնը»՝ ոչ թե պարզապես ստեղծագործություններ են, այլ ապրած պահեր, որոնք մարդը հիշում է առանց իմանալու՝ երբ է առաջին անգամ լսել։

Բաբաջանյանը կամուրջ էր՝ ակադեմիական երաժշտության և զանգվածային լսարանի միջև։ Նա չզիջեց մակարդակը՝ հասանելի լինելու համար, և չբարձրացավ վերև՝ հանրությունից անջատվելու համար։ Այդ պատճառով նրան սիրում էին և են բոլորը՝ երաժիշտներն ու ոչ երաժիշտները, մասնագետներն ու պարզապես անցորդները։ Նրա երաժշտությունը ապրում էր և է համերգասրահում և ռադիոյում, ֆիլմում և տնային լռության մեջ։

Առնո Բաբաջանյանը վաղ հեռացավ մեզանից, բայց չդարձավ անցյալ։ Նրա երաժշտությունը շարունակում է հնչել այնպես, ինչպես հնչում են անկեղծ խոսքերը՝ երբ ժամանակը չի կարող դրանք մաշեցնել։ Նա մնաց մեր հիշողության մեջ ոչ որպես հուշարձան, այլ որպես կենդանի ձայն, որ ամեն անգամ լսելիս թվում է՝ նա դեռ նստած է դաշնամուրի առաջ և պարզապես շարունակում է խոսել մեզ հետ։

Կան կոմպոզիտորներ, որոնք գրում են երաժշտություն, և կան մարդիկ, որոնք ապրում են դրա մեջ։ Առնո Բաբաջանյանը երկրորդներից էր։ Նրա համար նոտաները երբեք միայն նշաններ չէին․ դրանք մարդկային շնչառության արձանագրություններ էին՝ երբեմն խորը, երբեմն կտրված, երբեմն՝ երկարաձիգ ու ծանր, ինչպես ուշացած խոստովանությունը։

Նա ծնվեց այն սերնդում, որի վրա ժամանակը ծանր էր նստում, բայց հոգին դեռ ազատ էր երազելու։ Այդ սերնդի մարդկանց մոտ զգացմունքը երբեք չէր բաժանվում մտքից․ Բաբաջանյանի երաժշտության մեջ էլ սիրտն ու բանականությունը քայլում են կողք կողքի՝ երբեմն վիճելով, երբեմն լուռ համաձայնվելով միմյանց հետ։ Նրա մեղեդիները չեն խաբում․ նրանք չեն փորձում ավելի գեղեցիկ լինել, քան կյանքը, այլ փորձում են կյանքը հասցնել այն վիճակին, որտեղ մարդը կարող է իրեն լսել։

Բաբաջանյանը սիրում էր լիրիզմը, բայց չէր վստահում քաղցրությանը։ Նրա մեղեդիները հաճախ սկսվում են մեղմ, գրեթե աննկատ, ապա հանկարծ ներսից խտանում են, ծանրանում, դառնում կտրուկ։ Այդ կտրուկ պահը նրա երաժշտության մեջ միշտ ճշմարտության պահն է։ Այնտեղ, որտեղ այլ կոմպոզիտորները լռում են, նա շարունակում է խոսել՝ երբեմն նույնիսկ ցավով, բայց երբեք կեղծ ժպիտով։

Նրա երաժշտական աշխարհում քաղաքը հատուկ տեղ ուներ։ Դա կոնկրետ քաղաք չէր՝ ոչ միայն Երևանը։ Դա ներքին քաղաք էր՝ փողոցներով, որոնք հիշողություն են, պատուհաններով, որոնք բացվում են դեպի անցյալ, և լույսերով, որոնք երբեք ամբողջությամբ չեն հանգչում։ Այդ քաղաքում մարդը միշտ մենակ չէ, բայց միշտ էլ մենակ է իր զգացմունքների առաջ։

Առնո Բաբաջանյանը կարողացավ այն, ինչ քչերին է հաջողվում՝ միևնույն երաժշտության մեջ պահել բարձր արվեստի խստությունը և պարզ մարդու ներքին ձայնը։ Նրա ստեղծագործությունները չեն պահանջում պատրաստվածություն, բայց չեն էլ ներում անտարբերությունը։ Լսելիս զգում ես, որ քեզ չեն զվարճացնում, քեզ վստահում են։ Իսկ վստահությունը արվեստում ամենաթանկ արժույթն է։

Նրա լռությունը երբեք վերջնական չդարձավ։ Ամեն անգամ, երբ հնչում է նրա երաժշտությունը, թվում է՝ ինչ–որ մեկը նորից նստում է դաշնամուրի առաջ՝ ոչ թե ցուցադրելու իր վարպետությունը, այլ փորձելու հասկանալ՝ ինչու է մարդը սիրում, տխրում, սպասում։ Այդ պատճառով Բաբաջանյանի երաժշտությունը չի ավարտվում վերջին ակորդով։ Այն պարզապես դադար է տալիս, որպեսզի մենք այն շարունակենք ներսում։

Առնո Բաբաջանյանը այն արվեստագետներից էր, որոնց միջոցով դարաշրջանը խոսում է ինքն իր հետ։ Նրա երաժշտությունը ծնվեց ոչ թե մեկ կենսագրության, այլ մի ամբողջ հոգևոր վիճակի ներսում՝ պատերազմից հետո ապրող, վերականգնվող, բայց երբեք ամբողջությամբ չբուժվող մարդու հոգեբանության մեջ։ Այդ պատճառով նրա մեղեդիները հաճախ թվում են ծանոթ, նույնիսկ եթե առաջին անգամ ես լսում․ դրանք հիշողության նման են՝ ոչ թե սովորած, այլ ապրված։

20-րդ դարի երկրորդ կեսի խորհրդային մշակույթը ապրում էր հակասության մեջ։ Արտաքուստ՝ կարգ ու կանոն, գաղափարախոսական հարթություն, ներսում՝ լռեցված անհատականություն, խեղդված զգացմունք, չասված բառեր։ Բաբաջանյանի երաժշտությունը դարձավ այդ չասվածի լեզուն։ Նա չէր ընդվզում բացահայտ, բայց նաև չէր հաշտվում լռության հետ։ Նրա երաժշտական խոսքը երբեմն մեղմ էր, երբեմն՝ սուր, բայց միշտ՝ անձնական։ Իսկ անձնականը այն ժամանակ արդեն համարձակ քայլ էր։

Նա կանգնած էր մի սահմանագծում, որտեղ հայկական մեղեդիական մտածողությունը հանդիպում էր եվրոպական դասական ձևին, իսկ վերջինս՝ ժամանակակից քաղաքի ռիթմին։ Այդ հանդիպումից ծնվեց մի երաժշտություն, որը միաժամանակ հողին էր կապված և վերացական։ Բաբաջանյանը չփորձեց «ազգային» լինել՝ որպես ծրագիր․ նա պարզապես էր։ Նրա երաժշտության մեջ հայկականությունը զգացվում է ոչ թե մեջբերումներով, այլ ներքին լարվածությամբ, ձայնի տխուր շնչով, մեղեդու շարժման կերպով։

Նա նաև բացառիկ կերպով միավորեց «բարձր» և «ժողովրդական» հասկացությունները՝ առանց դրանք նսեմացնելու։ Այն, ինչ շատերի մոտ բաժանվում էր անանցանելի պատով, նրա մոտ դարձավ բնական հոսք։ Բաբաջանյանը հասկանում էր, որ իրական մշակույթը ապրում է այնտեղ, որտեղ մարդը չի վախենում զգալ։ Այդ պատճառով նրա երգերը դարձան սերունդների ուղեկից՝ հարսանիքներում ու բաժանումներում, մենակության պահերին ու հավաքական հիշողության մեջ։

Բաբաջանյանի երաժշտությունը նաև քաղաքային մշակույթի ծնունդ էր։ Դա գյուղի լանդշաֆտ չէ, ոչ էլ բնության լայն տեսարան։ Դա պատուհան է, փողոց, ուշ երեկո, սրճարան, մետրոյի աղմուկից հետո եկող լռություն։ Նրա մեղեդիներում կա քաղաքացու մենակությունը՝ ոչ ողբերգական, այլ մտածող։ Այդ մենակությունը հենց այն տարածքն է, որտեղ մարդը սկսում է խոսել ինքն իր հետ։

Նրա վաղաժամ հեռանալը կարծես ընդհատեց մի խոսակցություն, բայց չփակեց թեման։ Բաբաջանյանը դարձավ չափանիշ՝ թե ինչ է նշանակում լինել ժամանակակից՝ առանց արմատները կորցնելու, և զգացմունքային՝ առանց պարզունակ դառնալու։ Նրա ազդեցությունը շարունակվում է ոչ միայն կոնկրետ ստեղծագործությունների միջոցով, այլ մտածողության ձևով՝ ինչպես կարելի է երաժշտության մեջ լինել ազնիվ։

Այսօր, երբ աշխարհը կրկին արագ է, աղմկոտ և հաճախ անտարբեր, Բաբաջանյանի երաժշտությունը հիշեցնում է մի պարզ ճշմարտություն․ արվեստը գոյություն ունի ոչ թե մեզ շեղելու, այլ մեզ վերադարձնելու մեզ։ Եվ հենց այդ վերադարձն է նրա իրական ժառանգությունը։

Սիմոն Սարգսյան