«Հրապարակի» զրուցակիցն է Ախթալայի Սուրբ Աստվածածին վանքի հոգեւոր հովիվ Տեր Հեթում քահանա Թարվերդյանը:
– 2026 թ. փետրվարի 1-ից ՀՀ պաշտպանության նախարարության հրամանով փոխվել է բանակում հոգեւոր ծառայության կազմակերպման համակարգը, դադարեցվել է Հայ առաքելական եկեղեցու կողմից անմիջականորեն նշանակվող գնդերեցների առանձնացված գործունեությունը։ Գնդերեցների դերը բանակում որքանո՞վ եք կարեւոր համարում։
– Ես այս հարցին կանդրադառնայի ոչ թե վարչական ենթակայության, այլ բանակի մարդկային էության տեսանկյունից։ Բանակը միայն զենք, կանոնադրություն եւ հրամանատարություն չէ։ Բանակն առաջին հերթին մարդն է՝ իր վախերով, կասկածներով, հավատով, ընտանիքից հեռու ապրելու դժվարությամբ, կյանքի ու մահվան սահմանագծին կանգնելու հոգեբանական փորձառությամբ։ Հետեւաբար, գնդերեցը երբեք չպետք է ընկալվի որպես պարզապես կրոնական արարողություններ կատարող անձ։ Նրա հիմնական առաքելությունը զինվորի հետ հոգեւոր ներկայություն ունենալն է։ Երբ երիտասարդ մարդը գիշերը միայնակ է դիրքում, երբ նա կորցնում է ընկերոջը, երբ նրա ներսում առաջանում են մեղքի, վախի, անարդարության կամ անիմաստության զգացումներ, հրամանատարի գործառույթը մի բան է, հոգեւորականի գործառույթը՝ մեկ այլ բան։ Իրավական առումով պետությունն ունի բանակի կառավարման եւ զինված ուժերի նկատմամբ լիակատար կազմակերպական պատասխանատվություն։ Սակայն իրավական ենթակայությունը չպետք է շփոթել հոգեւոր առաքելության հետ։ Պետությունը կարող է սահմանել՝ ինչպես է կազմակերպվում ծառայությունը, բայց չի կարող վարչական հրամանով վերացնել մարդու հոգեւոր կարիքը։ 2026 թ. փետրվարի 1-ից ուժի մեջ մտած փոփոխությամբ նախկին՝ 2000 թ. N 728 հրամանն ուժը կորցրած է ճանաչվել, իսկ հոգեւոր ծառայության համակարգումը փոխանցվել է ԶՈՒ ԳՇ բարոյահոգեբանական ապահովման վարչությանը եւ զորամասի հրամանատարության շրջանակին։ Իմ կարծիքով՝ այստեղ հիմնական հարցը ոչ թե այն է, թե գնդերեցն ում է վարչականորեն ենթարկվում, այլ՝ արդյոք զինվորի կողքին կա՞ անկախ հոգեւոր ձայն, որը նրա հետ խոսում է ոչ թե որպես հրամանատար, այլ որպես հոգեւոր հայր։ Եկեղեցու եւ պետության հարաբերությունը պետք է կառուցվի ոչ թե փոխադարձ բացառման, այլ սահմանների հստակ գիտակցման վրա։ Պետությունը պետություն է, Եկեղեցին՝ Եկեղեցի։ Բայց զինվորը միաժամանակ ե՛ւ պետության քաղաքացին է, ե՛ւ հոգեւոր կարիքներով մարդ։ Այդ երկու իրողությունները հակասության մեջ դնելը, իմ համոզմամբ, սխալ է։
– Վերջին շրջանում բանակում խաղաղ պայմաններում մահվան դեպքերի հետ կապված՝ ի՞նչ կարծիք ունեք։
– Այստեղ ես կխուսափեի ամենավտանգավոր երկու ծայրահեղություններից․ առաջինը՝ յուրաքանչյուր դեպք քաղաքական շահարկման առարկա դարձնելուց, երկրորդը՝ ամեն ինչ վարչական վիճակագրության վերածելուց։ Զինվորի մահը երբեք պարզապես «դեպք» չէ։ Դա նախեւառաջ մարդու մահ է, ընտանիքի ողբերգություն եւ պետության պատասխանատվության խնդիր։ ՊՆ ներկայացուցչի տվյալներով՝ 2026 թ․ հունվար-հուլիս ամիսներին զինված ուժերում ծառայության հետ կապված հանգամանքներում արձանագրվել է 11 մահ, որոնց պատճառների թվում նշվել են հիվանդություն, ականի պայթյուն, ինքնասպանություն, ինքնասպանության հասցնելու դեպքեր, սպանություններ։ Օգոստոսի վերջին հրապարակված տվյալներով՝ տարվա ընթացքում արդեն արձանագրվել են նաեւ նոր մահվան դեպքեր, որոնց մի մասի հանգամանքները դեռ քննվում են։ Ես այստեղ մեկ պարզ սկզբունք կառաջարկեի. յուրաքանչյուր մահ պետք է ունենա ոչ միայն քրեական վարույթ, այլեւ՝ հանրային բացատրություն։ Եթե տեղի է ունեցել ինքնասպանություն, հասարակությունը պետք է իմանա՝ ինչպիսի միջավայրում է զինվորը հայտնվել։ Եթե սպանություն է, պետք է պարզվի՝ ինչպես է զենքը հայտնվել այդ իրավիճակում, ինչ վերահսկողության բացեր են եղել։ Եթե կա բռնություն կամ նվաստացում, ապա պետք է բացահայտվի ոչ միայն կատարողը, այլեւ՝ այն համակարգը, որը թույլ է տվել, որ այդ երեւույթը գոյություն ունենա։ Պետության ուժը ոչ թե այն է, որ նա կարողանում է լռեցնել ողբերգության մասին հարցերը, այլ՝ այն, որ կարողանում է հանդուրժել ամենադժվար հարցերը եւ տալ դրանց իրավական ու հանրային պատասխանները։ Իսկ քրիստոնեական տեսանկյունից այստեղ կա եւս մեկ չափում. մենք չպետք է թույլ տանք, որ զինվորի կյանքը վերածվի վիճակագրական միավորի։ Ամեն մի զինվոր Աստծո պատկերն ու նմանությունն է։ Հետեւաբար, պետության առաջնային պարտականություններից մեկը ոչ միայն երկրի սահմանների պաշտպանությունն է, այլեւ այդ սահմանները պաշտպանող մարդու կյանքի եւ արժանապատվության պաշտպանությունը։
– Եթե այս իշխանությունը շարունակի պաշտոնավարել ԱԺ-ի հաստատած 2026-2031 թթ․ հնգամյա ծրագրի պայմաններում՝ մինչեւ հաջորդ ընտրություններ, ինչպիսի՞ Հայաստան կունենանք։
– Այս հարցին ես կպատասխանեի առավել զգուշությամբ, որովհետեւ քաղաքական ապագան կանխագուշակելու փորձերը սովորաբար վերածվում են քաղաքական մարգարեության, իսկ մարգարեությունը քաղաքականության մեջ շատ հաճախ պարզապես քարոզչության այլ անվանումն է։ 2026-2031թթ․ կառավարության ծրագիրը ներկայացվում է որպես «իրական Հայաստանի» գաղափարախոսության, 2026 թ․ ընտրություններում իշխող ուժի նախընտրական ծրագրի եւ տնտեսական ու ինստիտուցիոնալ վերափոխումների դոկտրինի շարունակություն։ Կառավարությունը ծրագիրը ներկայացրել է ԱԺ։ 5 տարի անց Հայաստանը կարող է լինել ավելի ինստիտուցիոնալացված, ավելի աշխարհիկացված, ավելի կենտրոնացված եւ ավելի տեխնոկրատական պետություն, կարող է լինել նաեւ ավելի արդյունավետ պետություն, եթե պետական ինստիտուտների ամրապնդումը զուգորդվի օրենքի գերակայությամբ, քաղաքական մրցակցության պահպանմամբ եւ հասարակության տարբեր հատվածների միջեւ վստահության վերականգնմամբ։ Ինձ համար գլխավոր չափանիշը ոչ թե այն է, թե ինչ անունով է կոչվելու այդ Հայաստանը՝ հին, նոր, երրորդ կամ չորրորդ հանրապետություն։ Անունները պատմականության մասին են խոսում, իսկ պետության իրական որակը որոշվում է մարդու ազատությամբ, օրենքի գերակայությամբ, արդարադատության անկախությամբ, ազգային ինքնության պահպանմամբ եւ իշխանության նկատմամբ հասարակական վերահսկողությամբ։ Եթե իշխանությունը 5 տարի շարունակի կառավարել առանց իրական հակակշիռների, ապա ամենամեծ վտանգը ոչ թե իշխանության երկարատեւությունն է ինքնին, այլ իշխանության եւ պետության նույնացումը։ Ժողովրդավարության ամենավտանգավոր պահն այն է, երբ իշխանությունը սկսում է իրեն նույնացնել ժողովրդի, իսկ իր քաղաքական ծրագիրը՝ պետության շահի հետ։ Պետությունն իշխանությունից ավելի երկար կյանք ունի։ Իշխանությունները գալիս եւ գնում են, սահմանադրությունները փոխվում են, քաղաքական գաղափարախոսությունները ծնվում եւ մարում են, բայց պետականությունն ու ժողովուրդը շարունակում են գոյություն ունենալ։ Եվ այստեղ է, որ քաղաքականությանն անհրաժեշտ է նաեւ աստվածաբանական չափում։ Քրիստոնեական մտածողությունը իշխանությանը չի տալիս բացարձակության իրավունք։ Իշխանությունը ծառայություն է, ոչ թե սեփականություն։ Իշխանավորը պետության տերը չէ, ինչպես հոգեւորականը Եկեղեցու տերը չէ։ Երկուսն էլ պատասխանատու են իրենց վստահված ծառայության համար։ Ի վերջո, Հայաստանի ապագան որոշվելու է ոչ միայն իշխանության ծրագրերով, այլեւ այն հարցի պատասխանով, թե ինչպիսի մարդ ենք մենք ուզում ունենալ այդ Հայաստանում։ Եթե ունենանք կրթված, ազատ, պատասխանատու, հավատքի եւ ազգային հիշողության հետ հաշտ մարդ՝ կունենանք ուժեղ Հայաստան։ Եթե ունենանք ենթարկվող քաղաքացի, որը վախենում է իշխանությունից, չի վստահում դատարանին, չի հավատում իր պետությանը եւ սեփական պատմությունը դիտում է որպես ավելորդ բեռ, ապա նույնիսկ ամենագեղեցիկ հնգամյա ծրագիրը չի փրկի պետությունը։ Ուստի իմ պատկերացրած Հայաստանը ոչ թե պարզապես տնտեսական ցուցանիշներով հաջողակ Հայաստանն է, այլ այն Հայաստանը, որտեղ պետությունն ունի օրենք, բանակը՝ կարգապահություն, Եկեղեցին՝ ազատություն, քաղաքացին՝ արժանապատվություն, իսկ իշխանությունը՝ պատասխանատվություն։ Այդ չորսի հավասարակշռությունն է, որ պետությունը դարձնում է հանրապետություն, ոչ թե պարզապես վարչական տարածք։
Բաց մի թողեք
Ի՞նչ փոփոխություններ են կատարվել «օրինապահ հարկ վճարողի» համակարգում
Երբ կառավարման ողջ ընթացքը ենթարկվում է միմիայն ցուցանիշների, թվերի «արտադրությանը»
Վերջանալու ծրագիր՝ քայլ առ քայլ