Ռուսաստանը չի լքել Կովկասը, բայց կորցրել է խաղի կանոնները միայնակ որոշելու իրավունքը. Լուսանկար

«Հրապարակը» զրուցել է վրաց քաղաքագետ Գելա Վասաձեի հետ։

– Բրյուսելը չի հաշտվում այն փաստի հետ, որ չկարողացավ Վրաստանում իշխանությունը փոխել այնպիսի ուժով, որն ամբողջությամբ կհրաժարվեր ազգային ինքնիշխանությունից՝ «ԵՄ անդամակցության խոստումների» դիմաց։ Արդյունքում՝ եվրոպացի պաշտոնյաները շարունակ կրկնում են 2024 թ․ հոկտեմբերի «կեղծված ընտրությունների» եւ դրան հաջորդած «խաղաղ բողոքի ցույցերի բռնի ճնշման» մասին պնդումները։ Հակասությունը խորանո՞ւմ է։

– Անշուշտ, բայց ես չէի ասի, որ Բրյուսելը փորձել է «փոխարինել վրացական կառավարությանը»։ Սա վրացական իշխանությունների քաղաքական մեկնաբանությունն է, այլ ոչ թե հաստատված փաստ։ Փաստն այլ է. Վրաստանի եւ ԵՄ-ի միջեւ հարաբերությունները, թերեւս, գտնվում են իրենց ամենավատ կետում` «Վրացական երազանք» կուսակցության ձեւավորումից ի վեր։ Բրյուսելը խոսում է ժողովրդավարական նահանջի, ընդդիմության, լրագրողների եւ քաղհասարակության վրա ճնշման մասին։ 2026 թ. մարտին Եվրոպական հանձնաժողովը նույնիսկ կասեցրեց վրացական դիվանագիտական եւ ծառայողական անձնագրերի տերերի համար առանց վիզայի ճամփորդությունները։ Այնուամենայնիվ, վրացական իշխանությունների պնդումը, որ 2024 թ. ընտրությունների վերաբերյալ բոլոր մեղադրանքները լիովին հերքվել են, նույնպես չի համապատասխանում փաստաթղթերին։ ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ն այս ընտրությունները չի հայտարարել կեղծ, բայց արձանագրել է լուրջ խնդիրներ՝ ընտրողների վրա ճնշում, քվեարկության գաղտնիության խախտումներ, անհավասար քարոզարշավ, բողոքների անբավարար քննություն։ Այլ կերպ ասած՝ մենք ունենք դասական իրավիճակ, երբ երկու կողմն այլեւս այնքան չի վիճում կոնկրետ փաստերի, որքան միմյանց օրինականության մասին։ Բրյուսելը Թբիլիսիին ասում է. «Դուք շեղվում եք եվրոպական նորմերից», Թբիլիսին պատասխանում է. «Դուք փորձում եք միջամտել մեր ներքին քաղաքականությանը»։ Եվ սա շատ ավելի վտանգավոր է, քան ցանկացած առանձին հայտարարություն։ Որովհետեւ, երբ վստահությունը վերանում է, տեխնիկական անհամաձայնությունները վերածվում են ռազմավարական հակամարտության։

– Ի պատասխան պաշտոնական Թբիլիսիի հասցեին հնչող, վերջերս առավել հաճախացած քննադատություններին՝ Վրաստանի խորհրդարանի խոսնակ Շալվա Պապուաշվիլին կոշտ հայտարարություններ արեց, թե ընտրակեղծիքների եւ խաղաղ ցույցերի ցրման մասին կեղծ պատմությունները հերքվել են, իսկ Վրաստանի կառավարության դեմ բողոքի ցույցերը մասամբ ֆինանսավորվել են ԵՄ-ի կողմից։

– Պապուաշվիլին իսկապես կտրուկ սրել է իրավիճակը։ Նա պնդում է, որ եվրոպական միջոցներ են օգտագործվել՝ բողոքի ակցիաների հետ կապված, եւ Բրյուսելը շարունակում է կրկնել այն, ինչը նա համարում է կեղծ մեղադրանքներ Վրաստանի կառավարության դեմ։ Նա այս հայտարարություններն արել է 2026 թ. սեպտեմբերի 9-ին։ Սակայն մենք պետք է տարբերակենք երկու բոլորովին տարբեր բան։ Նախ, ԵՄ-ն իսկապես ֆինանսավորել եւ շարունակում է ֆինանսավորել վրացական ՀԿ-ներին, քաղհասարակությանը եւ տարբեր ծրագրերի։ Սա գաղտնիք չէ։ Երկրորդ․ այն պնդումը, որ ԵՄ-ն ֆինանսավորել է Վրաստանի կառավարության բռնի տապալումը, պահանջում է բոլորովին այլ մակարդակի ապացույցներ։ Համընդհանուր ընդունված նման ապացույցներ գոյություն չունեն։ ԵՄ-ն ուղղակի Վրաստանն ապակայունացնելու, պատերազմի մեջ ներքաշելու փորձերի մեղադրանքներն անվանում է ապատեղեկատվություն։ Պապուաշվիլին այժմ չի վիճում առանձին եվրոպացի պաշտոնյաների հետ, ձեւակերպում է նոր քաղաքական դոկտրին. Եվրոպան լավն է, եվրոպական ինտեգրացիան տեսականորեն լավն է, բայց այսօրվա Բրյուսելը գործում է Վրաստանի ազգային շահերի դեմ։ Սա նշանակալի տեղաշարժ է, քանի որ ընդամենը մի քանի տարի առաջ բանավեճը վերաբերում էր նրան, թե որքան արագ միանալ ԵՄ-ին։ Հիմա բանավեճը վերաբերում է նրան, թե որքան վստահություն ունենալ այսօրվա Եվրոպական Միության նկատմամբ։

– Բացի այդ, Պապուաշվիլին նաեւ մեղադրել է ԵՄ-ին, որ փորձում են սրել Վրաստանի հարաբերությունները ՌԴ-ի հետ՝ նշելով, որ Մոսկվայի հետ առճակատումը չի բխում երկրի ազգային շահերից։ Ռուսների հետ «հին հաշիվներ» ունեցող Թբիլիսիի համար սա բավականին ողջամիտ դիվանագիտական քայլ է։ Վրաց հասարակությունն էլ կարծես կիսում է այս մոտեցումը՝ հաշվի առնելով նույն՝ 2024-ի ընտրությունների ելքը։

– Այստեղ ես զգույշ կլինեի կատեգորիկ հայտարարությունների հետ։ Պապուաշվիլին պնդում է, որ Ռուսաստանի դեմ պատժամիջոցներին միանալու եւ Մոսկվայի վրա ճնշումը մեծացնելու պահանջներն անխուսափելիորեն կնշանակեն լարվածության սրացում Վրաստանի համար։ 2026 թ. փետրվարին նա բացահայտորեն հայտարարեց, որ պատժամիջոցների սրացումը կարող է երկիրը տանել պատերազմի։ Արեւմտյան դիվանագետները կտրականապես մերժում են սա։ 2026-ի փետրվարին Մեծ Բրիտանիայի, Գերմանիայի եւ Ֆրանսիայի դեսպանները հատուկ նշեցին, որ իրենց երկրների կողմից Վրաստանում «երկրորդ ճակատ» բացելու պահանջի մասին պնդումները կեղծ են։ Կա Վրաստանի կառավարության մեղադրանքը, եւ կա եվրոպացիների ուղղակի հերքումը։ Ես ապացույցներ չունեմ այն պնդման համար, որ Բրյուսելն իրականում պահանջել է Վրաստանից` ռազմական բախում սկսել Ռուսաստանի հետ։ Միեւնույն ժամանակ, Թբիլիսիի վախը լարվածության սրումից աշխարհագրորեն լիովին հասկանալի է։ Ռուսական զորքերը ներկա են Աբխազիայում եւ Հարավային Օսիայում, եւ եվրոպական հաստատություններն իրենք են պաշտոնապես շարունակում խոսել Ռուսաստանի կողմից այդ տարածքների օկուպացիայի մասին: Բայց ես չէի անի մեկ այլ եզրակացություն. որ 2024 թ. ընտրությունների արդյունքներն ապացուցում են, որ վրացական հասարակությունը դեմքը շրջել է Եվրոպայից: Ոչ: CRRC-ի վերջին հարցումը, որը կատարվել է 2025 թ. օգոստոսին, ցույց է տվել, որ Վրաստանի` ԵՄ-ին անդամակցությունը 78 տոկոս աջակցություն ունի:

Սա վրացական պարադոքսն է. հասարակության զգալի մասը ցանկանում է միանալ Եվրոպային, բայց կառավարությունն ավելի ու ավելի է հակասության մեջ մտնում ԵՄ ներկայիս քաղաքական ղեկավարության հետ:

– Հայաստանում կարծիք կա, թե ԵՄ-ն մեզ եւս մղում է հակառուսականության։ ՀՀ-ն համարյա ԵՄ «դռների» մոտ է, անգամ օրենք է ընդունվել, վարչապետն էլ հայտարարել է ԵՄ-ին անդամակցելու մտադրության մասին։ Կրեմլի արձագանքը սուր է։ Կգնա՞ արդյոք Երեւանը Վրաստանի ճանապարհով, այսինքն՝ վճռորոշ պահին ետ կկանգնի՞ ԵՄ-ին միանալու ցանկությունից, ի՞նչը կարող է նման հանգրվանի բերել։

– Ես ընդհանրապես հավասարության նշան չէի դնի Հայաստանի եւ Վրաստանի միջեւ։ Վերջին մեկուկես տարվա ընթացքում Հայաստանը զգալիորեն առաջ է գնացել։ ԵՄ անդամակցության գործընթացի մեկնարկի մասին օրենքն ընդունվել է 2025 թ. մարտին, ուժի մեջ է մտել ապրիլին։ 2026-ի մայիսին Երեւանում տեղի է ունեցել Հայաստան-ԵՄ առաջին գագաթնաժողովը։ Եվ ամենակարեւոր իրադարձությունը տեղի է ունեցել 2026 թ. հունիսի 7-ին։ Փաշինյանի կուսակցությունը հաղթել է խորհրդարանական ընտրություններում՝ ստանալով ձայների 49.8 տոկոսը։ Այլ կերպ ասած՝ հարցին, թե արդյոք Հայաստանը կկանգնի՞ ընտրանքի առաջ, արդեն մասամբ պատասխանվել է. այս ընտրություններում կառավարության եվրոպական եւ խաղաղության կուրսը չի մերժվել ընտրողների կողմից։ Այնուամենայնիվ, Երեւանը նախընտրում է ավելի հանգիստ քննարկել, եւ Հայաստանը շարունակում է մնալ Եվրասիական տնտեսական միության անդամ։ Ռուսաստանը 2025 թ․ կազմել է Հայաստանի արտաքին առեւտրի մոտ 35 տոկոսը, իսկ անցյալ տարի Հայաստանի գազի ներմուծման մոտ 82 տոկոսը եղել է Ռուսաստանից։ Ռուսաստանի 102-րդ բազան շարունակում է մնալ Շիրակում, եւ Փաշինյանը 2026 թ. փետրվարին հայտարարել է, որ կառավարությունը չի քննարկում այն փակելու հարցը։ Հետեւաբար, Մոսկվան բավականին տրամաբանորեն ասում է, որ անհնար է անվերջ նստել երկու աթոռի վրա։ Պեսկովը մայիսին բացահայտ հայտարարեց, որ երբ Հայաստանը ինտեգրվի ԵՄ-ին, եվրոպական կանոններն անխուսափելիորեն կսկսեն հակասել ԵԱՏՄ կանոններին։ Հետեւաբար, իրական հարցն այն չէ, թե «կհրաժարվի՞ արդյոք Հայաստանը Եվրոպայից»։ Իրական հարցն այն է, թե երբ ԵՄ-ի հետ հետագա մերձեցման գինը կդառնա նյութական, տնտեսական եւ քաղաքական, արդյո՞ք հայ հասարակությունը պատրաստ կլինի վճարել այդ գինը։ Այդ ժամանակ կգա ընտրության իրական պահը։

– Հայ-ադրբեջանական երկարամյա հակամարտության դադարեցումից հետո Հարավային Կովկասում նոր իրավիճակ է ստեղծվել, որտեղ գլխավոր դերակատարներ են դարձել ԱՄՆ-ն եւ ԵՄ-ն։ Բայց այս բեւեռների միջեւ ամեն ինչ հարթ չէ, թեեւ մեր ռեգիոնում կարծես ընդհանուր շահեր կան։ Կարո՞ղ ենք ասել, որ Ռուսաստանի դիրքերն իսկապես թուլացել են։

– Այո, Ռուսաստանի 5-10 տարի առաջվա դիրքերի համեմատ, նրա քաղաքական մենաշնորհը Հարավային Կովկասում ակնհայտորեն փլուզվել է։ Բայց դա չի նշանակում, որ Ռուսաստանն անհետացել է տարածաշրջանից։ Ամենաակնհայտ օրինակը հայ-ադրբեջանական գործընթացն է։ Հիմնական քաղաքական առաջընթացը տեղի ունեցավ ոչ թե Մոսկվայում, այլ՝ Վաշինգտոնում՝ 2025 թ. օգոստոսի 8-ին, որտեղ Ալիեւն ու Փաշինյանը ստորագրեցին համատեղ հռչակագիր, եւ նախաստորագրվեց խաղաղության համաձայնագիրը։ Միեւնույն ժամանակ, ԵՄ-ն կտրուկ մեծացնում է իր տնտեսական ներկայությունը։ 2026-ի ամռանը ԵՄ-ն հայտարարեց տարածաշրջանային տրանսպորտի, էներգետիկայի եւ թվային կապի ֆինանսավորման փաթեթի մասին։ Այլ կերպ ասած, դիվանագիտական ծանրության կենտրոնը տեղափոխվել է Մոսկվայից դեպի Վաշինգտոն, Բրյուսել եւ տարածաշրջանային պետություններ։ Բայց ես չէի ասի, որ ԱՄՆ-ն եւ ԵՄ-ն այժմ միակ հիմնական խաղացողներն են։ Ներգրավված է նաեւ Թուրքիան, առանց որի անհնար է պատկերացնել տարածաշրջանային տրանսպորտային նոր ճարտարապետությունը։ Ներգրավված է նաեւ Իրանը, որը չափազանց զգայուն է արձագանքում հայ-իրանական սահմանի երկայնքով տեղի ունեցող ամեն ինչին։ Կա Ռուսաստանը, որը պահպանում է ռազմական ներկայություն Հայաստանում, օկուպացրել է Վրաստանի տարածքը եւ մնում է Երեւանի ամենակարեւոր տնտեսական գործընկերը։ Ահա թե ինչու Ռուսաստանը չի լքել Կովկասը, բայց կորցրել է կայսրական կենտրոնի համար շատ ավելի ցավոտ մի բան՝ խաղի կանոնները միակողմանիորեն որոշելու իրավունքը։