20/11/2026

EU – Armenia

Տարբեր շահեր ու առաջնահերթություններ ունեցող վեց պետությունների դիրքորոշումների համընկնումն է

ՄԱԿ-ի Գլխավոր վեհաժողովում վեց պետություն՝ Հայաստանը, Հունաստանը, Կիպրոսը, Հնդկաստանը, Իսրայելը և Միացյալ Նահանգները, դեմ են քվեարկել ՄԱԿ-ի և Իսլամական համագործակցության կազմակերպության միջև համագործակցության բանաձևին։ Բանաձևն ընդունվել է 112 կողմ ձայնով։

Քվեարկության քաղաքական ուշագրավ կողմը տարբեր շահեր ու առաջնահերթություններ ունեցող վեց պետությունների դիրքորոշումների համընկնումն է։ Հայաստանը, Հունաստանն ու Կիպրոսը մտահոգություններ ունեն Թուրքիայի և Ադրբեջանի քաղաքական օրակարգերի առնչությամբ։ Հնդկաստանն ունի իր առարկությունները ԻՀԿ-ի որոշ դիրքորոշումների վերաբերյալ։ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի մոտեցումները պայմանավորված են նաև Մերձավոր Արևելքի անվտանգության խնդիրներով։ Նրանց միավորել է փաստաթղթի բովանդակության և ընդունման ընթացակարգի նկատմամբ դժգոհությունը։

Բանաձևի շուրջ տարաձայնությունների կենտրոնում Թուրքիան է, որը համակարգել է բանակցությունները։ Հայաստանը, Հունաստանն ու Կիպրոսը Անկարային մեղադրել են գործընթացը ոչ թափանցիկ վարելու և իրենց պատվիրակություններին քննարկումներից դուրս թողնելու մեջ։ Թուրքիան վաղուց է օգտագործում միջազգային կազմակերպությունները սեփական տարածաշրջանային օրակարգն առաջ մղելու համար։

Իսլամական համագործակցության կազմակերպությունն այդ քաղաքականության կարևոր հարթակներից է։ Այն միավորում է բազմաթիվ պետությունների, որոնց աշխարհաքաղաքական շահերը հաճախ էապես տարբերվում են, սակայն կազմակերպության ընդունած որոշումները հնարավորություն են տալիս առանձին պետությունների դիրքորոշումները ներկայացնելու ավելի լայն միջազգային աջակցության տեսքով։

Ընդունված բանաձևի նախաբանում հիշատակվում է ԻՀԿ-ի 10/51 որոշումը, որը պարունակում է Հայաստանի ինքնիշխանությանն ու տարածքային ամբողջականությանն առնչվող վիճահարույց պնդումներ։ Սա արդեն առնչվում է Հայաստանի արտաքին քաղաքականության հիմնարար խնդրին։

Հայաստանն ու Ադրբեջանը փորձում են ձևավորել խաղաղության նոր հարաբերություններ, մինչդեռ միջազգային կազմակերպությունների փաստաթղթերում շարունակում են շրջանառվել հակամարտության տարիների քաղաքական պահանջները։ Դրանց պահպանումը կարող է ապագայում բարդացնել համաձայնությունների մեկնաբանությունը, հատկապես երբ այդ ձևակերպումները հայտնվում են նոր բանաձևերում և օգտագործվում որպես նախկինում արձանագրված դիրքորոշումների հաստատում։

Նման հղումները պարտադիր իրավական ուժ չունեն, սակայն կարող են քաղաքական հետևանքներ ունենալ։ Միջազգային փաստաթղթերում ամրագրված ձևակերպումները տարիներ անց օգտագործվում են նոր պահանջներ հիմնավորելու և բանակցային ճնշում գործադրելու համար։ Միջազգային դիվանագիտության մեջ նույնիսկ մեկ ձևակերպումը կարող է տարիներ անց դառնալ քաղաքական պահանջների հիմնավորման և ճնշման միջոց։

Թուրքիայի այս գործելակերպը երկարաժամկետ ռազմավարության մաս է։ Օսմանյան կայսրության փլուզումից հետո Անկարան հետևողականորեն ձգտել է ամրապնդել իր տարածաշրջանային դիրքերը։ Վերջին երկու տասնամյակներում այդ քաղաքականությունն ընդգրկել է ռազմական, տնտեսական, էներգետիկ և դիվանագիտական ազդեցության տարբեր միջոցներ։ Իսլամական համագործակցության կազմակերպությունը դարձել է նաև այն հարթակներից մեկը, որի միջոցով Թուրքիան փորձում է սեփական քաղաքական առաջնահերթություններին ավելի լայն միջազգային աջակցություն ապահովել։

Հայ-թուրքական կարգավորման գործընթացում այս հակասությունն առանձնահատուկ նշանակություն ունի։ Անկարան առաջ է քաշում տարածաշրջանային տնտեսական գործակցության օրակարգ, սակայն միջազգային փաստաթղթերում շարունակում են պահպանվել Հայաստանի դեմ հակամարտության տարիներին ձևավորված պահանջները։ Դրանց վերանայումը խաղաղության գործընթացի կարևոր քաղաքական և դիվանագիտական խնդիրներից է։

Ուշագրավ է Հնդկաստանի դիրքորոշումը։ Նյու Դելին, խորացնելով ռազմավարական կապերը Հայաստանի և արևմտյան գործընկերների հետ, միաժամանակ զարգացնում է հարաբերությունները Իրանի ու արաբական աշխարհի հետ։ ԻՀԿ-ի քաղաքական որոշումների նկատմամբ նրա առարկություններն ունեն պատմական և անվտանգային հիմքեր։ Այս քվեարկությունը ևս մեկ անգամ ցույց է տալիս, որ իսլամական աշխարհի հետ սերտ գործակցությունը չի ենթադրում համաձայնություն կազմակերպության բոլոր քաղաքական դիրքորոշումներին։

Հայաստանի համար սա դիվանագիտական և աշխարհատնտեսական նոր հնարավորություններ է ստեղծում։ Հարավային Կովկասը գնալով ավելի կարևոր տեղ է զբաղեցնում Եվրոպան, Մերձավոր Արևելքն ու Ասիան կապող առևտրային և էներգետիկ ուղիներում։ Հնդկաստանի, Իրանի, ԱՄՆ-ի և Եվրամիության շահերի հատումը Հայաստանին հնարավորություն է տալիս ընդլայնել իր տնտեսական ու քաղաքական դերակատարությունը՝ տարածաշրջանային նոր նախագծերում առաջ մղելով սեփական առաջնահերթությունները։

Այստեղ անհրաժեշտ է խուսափել մեկ այլ սխալից՝ ՄԱԿ-ի քվեարկությունը ներկայացնել որպես Հայաստանի և իսլամական աշխարհի հակադրություն։ Հայաստանը պատմականորեն խոր կապեր ունի իսլամական քաղաքակրթության հետ։ Իրանի, արաբական պետությունների և բազմաթիվ այլ մահմեդական երկրների հետ հարաբերություններն ունեն քաղաքական, մշակութային ու տնտեսական կարևորություն։

Այդ գործընկերություններից շատերը Հայաստանի արտաքին քաղաքականության կայուն հենարաններից են, հետևաբար Երևանի խնդիրը ԻՀԿ-ի անդամ պետությունների հետ առարկայական աշխատանքի խորացումն է։ Հայաստանի վերաբերյալ կազմակերպության փաստաթղթերում պահպանվող ձևակերպումների վերանայումը պահանջում է համակարգված երկխոսություն, իրավական հիմնավորումներ և երկկողմ դիվանագիտական աշխատանք։

Անհրաժեշտ է նաև ապահովել, որ հայ-ադրբեջանական խաղաղության գործընթացում ձեռք բերված համաձայնությունները ժամանակի ընթացքում արտացոլվեն միջազգային կազմակերպությունների դիրքորոշումներում։

ՄԱԿ-ի այս բանաձևը նոր իրավական պարտավորություններ չի ստեղծում, սակայն դրա քաղաքական հետևանքները կարող են երկարաժամկետ լինել։ Միջազգային դիվանագիտության մեջ նույնիսկ երկրորդական թվացող ձևակերպումները ժամանակի ընթացքում վերածվում են բանակցային լծակների։

Հայաստանը պետք է խաղաղության գործընթացին զուգահեռ հետևողականորեն աշխատի միջազգային փաստաթղթերում հակամարտության տարիներից պահպանված պահանջների վերանայման ուղղությամբ։ Նոյեմբերի 16-ի քվեարկությունը հիշեցում է՝ տևական խաղաղությունը պահանջում է նաև անցյալի քաղաքական ժառանգության հաղթահարում և Հայաստանի ինքնիշխանության ու տարածքային ամբողջականության հետևողական պաշտպանություն։