Պաչո Ֆլորեսի շեփորի կրակը՝ Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հետ, Երևանի աշնանային երաժշտական երեկոյում․ Լուսանկարներ

Պաչո Ֆլորեսը, Լուիս Կաստիլլո-Բրիսենյոն և Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկը՝ «Երևանյան 18-րդ միջազգային երաժշտական փառատոնի» բեմում։

Համերգի ամենասկզբում, երբ կոստառիկացի երիտասարդ դիրիժոր Լուիս Կաստիլլո-Բրիսենյոն պատրաստվում էր բարձրացնել դիրիժորական փայտիկն ու առաջին չափը տալ, նրան սպասվում էր հաճելի անակնկալ։ Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը հանկարծ սկսեց հնչեցնել «Happy Birthday»-ը։

Դահլիճում երաժշտական պաշտոնական երեկոն մի պահ վերածվեց ջերմ ու մարդկային տոնակատարության։ Իսկ երեկոյի ընթացքում այդ գեղեցիկ դրվագը կարծես շարունակվեց նաև շեփորահար Պաչո Ֆլորեսի կատարմամբ․ մենակատարն իր բաժին նվագի ավարտին նույնպես անդրադարձավ ծննդյան օրվա թեմային՝ կրկին ստեղծելով ժպիտ ու ջերմություն բեմի և դահլիճի միջև։ Եվ այդպես՝ Լուիս Կաստիլլո-Բրիսենյոյի ծննդյան օրը Երևանում սկսվեց ոչ թե պարզապես երաժշտությամբ, այլ նվագախմբի մի ամբողջ «Happy Birthday»-ով։

Երևանի երաժշտական աշունը շարունակվում է իր բարձրակետերով

Հոկտեմբերի 1-ի երեկոյան Երևանի Արամ Խաչատրյանի անվան ֆիլհարմոնիկ մեծ համերգասրահում «Երևանյան 18-րդ միջազգային երաժշտական փառատոնի» շրջանակում կայացավ փառատոնի երկրորդ համերգը՝ նվիրված Հայաստանի Հանրապետության անկախության 35-ամյակին։

Բեմում էր Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը՝ իր գեղարվեստական ղեկավար և գլխավոր դիրիժոր Էդուարդ Թոփչյանի ղեկավարությամբ, իսկ այս անգամ դիրիժորական հարթակում էր կոստառիկացի դիրիժոր Լուիս Կաստիլլո-Բրիսենյոն։

Երեկոյի ծրագիրը կառուցված էր XX դարի և լատինամերիկյան երաժշտության մի քանի տարբեր աշխարհների հանդիպման սկզբունքով։ Այնտեղ էին դրամատիկ լարվածությունը, ֆիլհարմոնիկ գույնը, ռիթմիկ սրությունը, ժողովրդական երաժշտության տարերքը և, վերջապես, շեփորի՝ երբեմն պայծառ ու տոնական, երբեմն քնարական ու գրեթե մարդկային ձայնին մոտ հնչողությունը։

Համերգը սկսվեց Բենջամին Բրիտտենի «Sinfonia da Requiem» ստեղծագործությամբ։ Բրիտտենի այս երկը արդեն իր անվան մեջ կրում է հոգևոր և դրամատիկ ծանրություն։ «Ռեքվիեմի սիմֆոնիան» միայն հիշատակի երաժշտություն չէ․ այն ներքին անհանգստության, ողբերգության և մարդկային ապրումների ֆիլհարմոնիկ տարածք է, որտեղ նվագախմբային զանգվածը կարող է միաժամանակ դառնալ և՛ ողբ, և՛ աղոթք։

Կաստիլլո-Բրիսենյոյի մեկնաբանության մեջ ստեղծագործության դրամատիկ լարվածությունը կառուցվում էր աստիճանաբար՝ թույլ չտալով, որ երաժշտական հոսքը վերածվի պարզապես հնչյունային ուժի ցուցադրության։ Այստեղ կարևոր էր ներքին շարժումը, լարվածության կուտակումը և դրա հանգուցալուծումը։

Այնուհետև երաժշտական պատկերը կտրուկ փոխվեց։ Մորիս Ռավելի «Վալսը» դահլիճ բերեց բոլորովին այլ գունապնակ։ Եթե Բրիտտենի աշխարհում գերիշխում էր ողբերգական հիշողությունը, ապա Ռավելի «Վալսում» երաժշտությունը կարծես վերակենդանացնում է անցյալի շքեղությունը՝ միաժամանակ ցույց տալով դրա փխրունությունը։

Ռավելի վալսը միայն պար չէ։ Այն հիշողություն է պարի մասին։ Հնչյունների մեջ կա և՛ պտույտ, և՛ հմայք, և՛ աստիճանաբար աճող լարվածություն, որի խորքում զգացվում է փլուզման անխուսափելիությունը։ Նվագախմբային գույների այդ հսկայական պալիտրան պահանջում է ոչ միայն տեխնիկական ճշգրտություն, այլև նրբանկատ երաժշտական մտածողություն։

Համերգի հաջորդ ստեղծագործությունները հանդիսատեսին տեղափոխեցին Եվրոպայից դեպի Լատինական Ամերիկա։ Սիլվեստր Ռևուելտասի «Sensemayá»-ն իր ռիթմիկ հզորությամբ և հնչերանգային առանձնահատկությամբ դարձավ երեկոյի ամենաէներգետիկ էջերից մեկը։

Այստեղ երաժշտությունը կարծես այլևս չի «պատմում»․ այն շարժվում է, շնչում է, պարում է։ Ռիթմը դառնում է ստեղծագործության հիմնական շարժիչ ուժը, իսկ նվագախումբը՝ հսկայական հնչյունային մարմին, որի ներսում յուրաքանչյուր խմբի շարժումը մասնակցում է ընդհանուր երաժշտական ծեսին։

Այդ ռիթմիկ աշխարհը տրամաբանական շարունակություն գտավ Կառլոս Չավեսի «Sinfonia India»-ում։ Չավեսի ստեղծագործության մեջ ժողովրդական և բնիկ երաժշտական ավանդույթների ազդեցությունը վերածվում է ժամանակակից ֆիլհարմոնիկ լեզվի։ Այստեղ ևս ռիթմը պարզապես ուղեկցող տարր չէ․ այն երաժշտության կենսական զարկերակն է։

Եվ այս բազմաշերտ ծրագրի կենտրոնում կար մի հանդիպում, որին հատկապես սպասում էր հանդիսատեսը։ Պաչո Ֆլորեսը։ Վենեսուելացի աշխարհահռչակ շեփորահարին Երևանում լսելու հնարավորությունը ինքնին առանձնահատուկ իրադարձություն էր։ Առավել ևս՝ Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հետ։

Դասական ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի և շեփորի համադրությունը թերևս հաճախ չի պատահում ու միշտ չէ, որ հանդիսատեսին տալիս է այն հնչյունային զգացողությունը, որ սովորաբար կապվում է այս գործիքի հետ։

Շեփորը հաճախ մեր պատկերացումներում կապված է ջազի, բիգ-բենդերի, փողային նվագախմբերի, քաղաքային ռիթմերի ու իմպրովիզացիոն ազատության հետ։ Իսկ երբ այն հայտնվում է ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի առջև, սկսվում է այլ խոսակցություն՝ նույն գործիքի հնարավորությունների, նրա ձայնի բազմազանության և դասական երաժշտության հետ նրա փոխհարաբերության մասին։

Երևանի երեկվա երեկոյի այդ խոսակցության գլխավոր հերոսը Պաչո Ֆլորեսն էր։ Նա Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հետ կատարեց մեքսիկացի կոմպոզիտոր Արտուրո Մարկեսի «Աշնանային կոնցերտը»՝ շեփորի և նվագախմբի համար։ Եվ հենց այստեղ երեկոյի երաժշտական աշխարհը կարծես ամբողջությամբ բացվեց։

Արտուրո Մարկեսի երաժշտությունը լատինամերիկյան ռիթմերի, քնարական մեղեդիների և ժամանակակից ֆիլհարմոնիկ մտածողության յուրահատուկ միաձուլում է։ Իսկ Պաչո Ֆլորեսի շեփորի ձայնը այդ երաժշտությանը հաղորդեց լրացուցիչ գույն՝ պայծառ, ճկուն, երբեմն տոնական, երբեմն քնարական, իսկ որոշ պահերի՝ գրեթե ջազային ազատությամբ։

Ֆլորեսի կատարման մեջ հատկապես գրավիչ էր այն, որ շեփորը երբեք պարզապես «մենակատար գործիք» չի մնում։ Այն կարծես զրուցում էր նվագախմբի հետ նաև իր իմպրովիզացիաներով։ Մի պահ առաջ էր գալիս իր վառ ու փայլուն ձայնով, հաջորդ պահին միահյուսվում էր նվագախմբային հյուսվածքին, իսկ հետո նորից առանձնանում՝ ստեղծելով երաժշտական երկխոսության նոր ալիք։

Լատինամերիկյան ռիթմերը, պարային շարժումը, մեղեդային քնարականությունը և շեփորի փայլուն տեմբրը միավորվում էին մեկ ամբողջության մեջ։ Եվ այստեղ հատկապես նկատելի էր Ֆլորեսի երաժշտական մտածողության կարևոր հատկանիշը՝ շեփորը կարող է ոչ միայն ազդարարել, այլև երգել։ Նրա հնչյունի մեջ կար և՛ մետաղական փայլ, և՛ մարդկային ձայնին մոտ ջերմություն։ Իսկ որոշ հատվածներում այնպիսի զգացողություն էր ստեղծվում, կարծես շեփորը ոչ թե նվագում, այլ պատմում էր՝ առանց բառերի։

Դահլիճի արձագանքը երկար սպասեցնել չտվեց։ Բուն համերգի ավարտից հետո բուռն ծափողջույնները երկար ժամանակ չէին մարում։ Հանդիսատեսի արձագանքը ստիպեց Պաչո Ֆլորեսին կրկին դիմել իր գործիքին և երեկոյի ավարտին ներկայանալ արդեն մենակատարային կատարմամբ։ Այդ պահը, թերևս, համերգի ամենաինտիմ պահերից էր։ Մեծ նվագախմբի հնչյունային հարստությունից հետո՝ միայն շեփորը, միայն երաժիշտը և դահլիճը։

Եվ կրկին՝ շեփորի ձայնը։ Այս անգամ առանց նվագախմբային մյուս երաժշտագործիքների, առանց ֆիլհարմոնիկ հնչերանգների հսկայական պատի։ Միայն մենակատարի շունչը, երաժշտական միտքը և գործիքի անսահման հնարավորությունները։ Պաչո Ֆլորեսի այդ մենանվագը դարձավ երեկոյի յուրօրինակ ստորագրությունը։

Հոկտեմբերի 1-ի համերգը այդպիսով ոչ միայն հերթական համերգն էր «Երևանյան 18-րդ միջազգային երաժշտական փառատոնի» ծրագրում։ Այն երաժշտական տարբեր մշակույթների հանդիպման երեկո էր՝ Բրիտտենի դրամատիկ սիմֆոնիզմից մինչև Ռավելի նրբագեղ ու փլուզվող վալս, Ռևուելտասի և Չավեսի լատինամերիկյան ռիթմիկ աշխարհից մինչև Արտուրո Մարկեսի երաժշտության մեջ ծնված շեփորի պայծառ ու կենդանի խոսքը։ Իսկ այդ խոսքի կրողը՝ Պաչո Ֆլորեսը, Երևանի բեմից հեռացավ ոչ միայն որպես վիրտուոզ շեփորահար, այլև որպես երաժիշտ, ով կարողացավ մի երեկոյի ընթացքում շեփորի ձայնը դուրս բերել իր սովորական սահմաններից։

Եվ երբ վերջում դահլիճում կրկին հնչեցին ծափերը, արդեն պարզ էր՝ այդ երեկոյի երաժշտական հիշողության մեջ մնալու է ոչ միայն Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հզորությունը, ոչ միայն լատինամերիկյան ռիթմերի կրակը, այլև մեկ շեփորի ձայնը՝ վառ, ազատ, երգող և անսահման կենդանի։

Երևանի աշնանային երաժշտական երեկոն ավարտվեց, բայց Պաչո Ֆլորեսի շեփորի վերջին հնչյունը կարծես դեռ երկար մնաց Արամ Խաչատրյանի մեծ համերգասրահի օդում։

Սիմոն Սարգսյան