Ալիևի հետագա քայլերի վերաբերյալ անվերապահ վստահությունը` քաղաքական միամտություն

Ավելի քան երկու տասնամյակ Հայաստանի քաղաքական և փորձագիտական շրջանակներում տարածված էր այն համոզմունքը, որ Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ տարածքների վերադարձը կխաթարի հայկական կողմի պաշտպանական դիրքերը և Ադրբեջանին նոր պատերազմ սկսելու հնարավորություն կտա։

Այս հիմնավորմամբ տարիներ շարունակ մերժվում էին տարածքային փոխզիջումները, հետաձգվում էր հակամարտության կարգավորումը, իսկ տարածքների պահպանումը համարվում էր պատերազմը կանխելու և ստատուս քվոն պահպանելու հիմնական երաշխիքը։

Այս հիմնավորմամբ տարիներ շարունակ մերժվում էին փոխզիջման առաջարկները։ Գերիշխում էր այն համոզմունքը, որ ժամանակն աշխատում է Հայաստանի օգտին, և տարածքների նկատմամբ վերահսկողության պահպանումը բավարար է պատերազմը կանխելու համար։

Տարածքները չվերադարձվեցին։ Ադրբեջանը պատերազմ սկսեց։ 2020 թվականին հայկական կողմը կորցրեց դրանց մեծ մասը, իսկ 2023-ին՝ ամբողջ Արցախի նկատմամբ վերահսկողությունը։ Արցախահայությունը հարկադրված հեռացավ իր հայրենիքից։ Ռազմավարական դաշնակից Ռուսաստանը չկանխեց աղետը։ Միջազգային հանրությունն արձագանքեց հայտարարություններով, որոնք որևէ գործնական նշանակություն չունեցան մարդկանց անվտանգության ապահովման համար։

Երկար տարիներ անսասան համարվող անվտանգության հաշվարկը փլուզվեց։ Պարզվեց, որ տարածքների պահպանումը բավարար չէր պատերազմը կանխելու համար։ Հայկական կողմը կորցրեց նաև բանակցությունների ընթացքում հնարավոր փոխզիջումների միջոցով սեփական շահերն առաջ տանելու հնարավորությունը։ Ադրբեջանը տարիների ընթացքում հարստացավ, զինվեց, ամրապնդեց Թուրքիայի աջակցությունը և աստիճանաբար փոխեց ուժերի հարաբերակցությունը։ Հայաստանը շարունակեց ապավինել մի անվտանգության համակարգի, որի իրական սահմանները բացահայտվեցին պատերազմի ժամանակ։ Սակայն այդ քաղաքականության հետևանքները մինչ օրս չեն ստացել անհրաժեշտ գնահատականը, իսկ տարիներ շարունակ դրա օգտին հանդես եկած շրջանակները դեռևս չեն տվել իրենց սխալ հաշվարկների համոզիչ բացատրությունը։

Այսօր գրեթե նույն շրջանակները սահմանադրական փոփոխությունների շուրջ կրկնում են ծանոթ փաստարկը։ Պնդում են, որ Սահմանադրությունը փոխելուց հետո Ալիևը նոր պայմաններ է առաջադրելու։ Հասարակությանը զգուշացնում են «ալիևյան Սահմանադրություն» ընդունելու վտանգի մասին, խոսում անվերջ զիջումների և Ադրբեջանի աճող ախորժակի մասին։

Բաքվի վարքագիծն իսկապես նման մտահոգությունների հիմքեր է տալիս։ Ադրբեջանը բազմիցս նոր պահանջներ է ներկայացրել, իսկ խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումը կապել Հայաստանի սահմանադրական փոփոխությունների հետ։ Ալիևի հետագա քայլերի վերաբերյալ անվերապահ վստահությունը քաղաքական միամտություն կլիներ։ Սակայն կա մի հարց, որին այս մտահոգությունները բարձրաձայնողները պարտավոր են պատասխանել։ Ի՞նչ է սպասվում Հայաստանին Սահմանադրությունը չփոխելու դեպքում։

Խաղաղության համաձայնագիրը կմնա՞ անստորագիր։ Ինչպե՞ս կզարգանան հարաբերությունները Բաքվի հետ։ Ի՞նչ միջոցներով է կանխվելու ռազմական նոր ճնշումը։ Եվ ամենակարևորը՝ ո՞րն է առաջարկվող այլընտրանքը։

Այս հարցերը քաղաքական դիսկուրսում շարունակում են անպատասխան մնալ։ Հասարակությանը շարունակ զգուշացնում են հնարավոր վտանգների մասին, սակայն չեն ներկայացնում դրանք կանխելու իրատեսական ծրագիր և չեն բացատրում, թե առաջարկվող քաղաքականությունն ինչպես է ապահովելու Հայաստանի անվտանգությունն ու երկարաժամկետ խաղաղությունը։

2020 թվականի պատերազմը պետք է ստիպեր վերանայել հենց այս մտածողությունը։ Նախորդ տասնամյակների գլխավոր սխալներից մեկը ժամանակի գործոնը թերագնահատելն էր։ Քաղաքական որոշումների հետաձգումը հետևանքներ է ունենում։ Պետությունների կարողությունները փոխվում են, միջազգային հարաբերությունները վերադասավորվում են, նախկինում հասանելի հնարավորությունները կարող են ընդմիշտ կորչել։

2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում նախաստորագրված հայ-ադրբեջանական խաղաղության համաձայնագրում ամրագրված են փոխադարձ տարածքային ամբողջականության ճանաչումը, տարածքային պահանջներից հրաժարվելը և ուժի կիրառման բացառումը։ Նախատեսված են նաև սահմանազատման բանակցություններ և համաձայնագրի կատարման վերահսկման մեխանիզմ։ Դրանք դեռ պետք է ստանան գործնական բովանդակություն։

Այս փաստաթուղթը կարող է հիմք ստեղծել Հայաստանի և Ադրբեջանի հարաբերությունների երկարաժամկետ կարգավորման համար։ Անհրաժեշտ են ստորագրություն, վավերացում, ստանձնած պարտավորությունների կատարում և խաղաղության պահպանման գործուն միջոցներ։

Սահմանադրության հարցն այս գործընթացում առանձնահատուկ քաղաքական նշանակություն ունի։ Հայաստանի առջև ծառացած խնդիրը վերաբերում է երկրի անվտանգությանն ու արտաքին քաղաքական ապագային։ Հարավային Կովկասում փոխվում են ուժերի հարաբերակցությունը, տնտեսական շահերն ու միջազգային դերակատարների առաջնահերթությունները։ ԱՄՆ-ի ներգրավվածությունը, Եվրամիության հետ հարաբերությունների խորացումը, տարածաշրջանային հաղորդակցությունների ապաշրջափակման հեռանկարները Հայաստանի համար նոր հնարավորություններ են ստեղծում։ Դրանց իրագործումը պահանջում է կայունություն, կանխատեսելի հարաբերություններ և սեփական շահերը պաշտպանելու կարողություն։

Ադրբեջանի հետ չկարգավորված հարաբերությունները շարունակում են ծանր գին ունենալ Հայաստանի համար։ Ռազմական լարվածությունը լրացուցիչ միջոցներ է պահանջում, խոչընդոտում ներդրումներին, տնտեսական զարգացմանն ու արտաքին կապերի ընդլայնմանը։ Յուրաքանչյուր տարի պահպանվող անորոշությունն իր հետևանքներն է թողնում երկրի անվտանգության, տնտեսության և միջազգային դիրքերի վրա։ Քաղաքականության մեջ կորցրած ժամանակը կարող է նշանակել ուժերի հարաբերակցության փոփոխություն, հնարավորությունների կորուստ և հետագայում շատ ավելի ծանր պայմաններում որոշումներ կայացնելու անհրաժեշտություն։

Ադրբեջանի մտադրությունների նկատմամբ անվստահությունը հասկանալի է։ Բաքվի քաղաքականությունը դրա համար բավարար հիմքեր է տվել, սակայն Հայաստանի քաղաքական ուժերից պահանջվում են իրատեսական լուծումներ։ Սահմանադրական փոփոխություններին ընդդիմացողները պետք է ներկայացնեն խաղաղության հաստատման իրենց ճանապարհը, բացատրեն գործող Սահմանադրության պահպանման հնարավոր հետևանքները և առաջարկեն անվտանգության ապահովման գործնական միջոցներ։

Հայաստանի նորագույն պատմությունն այս հարցում ծանր դաս է տվել։ Տասնամյակներ շարունակ պնդում էին, որ Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ տարածքների վերադարձը պատերազմի կհանգեցնի։ Տարածքները չվերադարձվեցին, սակայն պատերազմը տեղի ունեցավ՝ անհամեմատ ծանր հետևանքներով։ Հայաստանը կորցրեց նաև այն հնարավորությունները, որոնք ժամանակին առկա էին հակամարտության բանակցային կարգավորման համար։ Տարիների ընթացքում փոխվեց ուժերի հարաբերակցությունը, և նախկինում քննարկվող լուծումները դուրս եկան քաղաքական օրակարգից։ Հետաձգված որոշումների գինը, ի վերջո, վճարվեց մարդկային, տարածքային և քաղաքական ծանր կորուստներով։

Այս պատմությունից բխող գլխավոր եզրակացությունը վերաբերում է քաղաքական պատասխանատվությանը։ Յուրաքանչյուր որոշում ունի իր գինը, ինչպես ունի նաև դրա հետաձգումը։ Պետությունը պարտավոր է գնահատել հնարավոր բոլոր զարգացումները, հաշվարկել ռիսկերը և պատրաստ լինել դրանց հետևանքներին։

Հայաստանն արդեն չափազանց բարձր գին է վճարել այն հաշվարկների համար, որոնց հիմքում սեփական ուժերի գերագնահատումն էր, ժամանակի նկատմամբ անհիմն վստահությունը և միջազգային իրողությունների անտեսումը։ Սահմանադրական ներկայիս բանավեճում անհրաժեշտ է վերջապես պատասխանել ամենակարևոր հարցին. ի՞նչ է շահելու Հայաստանը առաջարկվող քաղաքական ճանապարհից, և ի՞նչ հետևանքներ կարող է ունենալ դրանից հրաժարվելը։

Երեսուն տարվա պատմության ամենածանր դասը հենց սա է. վտանգի մասին զգուշացումը դեռ չի կանխում վտանգը։ Դրա համար անհրաժեշտ են քաղաքական որոշումներ, իրատեսական հաշվարկներ և պատասխանատվություն դրանց հետևանքների համար։