Կրքի ռիթմով, սիրո թևերով․ «Tango»-ից մինչև «La Boheme». Լուսանկարներ

Երեկ՝ Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոնի բեմում, «La Boheme» վերապրեմիերան և պարզ «Tango» վերնագրված պարային կիրք, որոնք պարզապես հերթապահ ներկայացումներ չէին։

Դրանք հիշողությունների, սիրո, կրքոտ երազանքների ու ժամանակի մասին մի յուրօրինակ պոեմներ էին, գրված ոչ թե բառերով, այլ շարժումներով, երաժշտությամբ և լույսի թանձր ու նուրբ խաղերով։

«Tango»․ կրքի, ազատության և մարմնի պոեզիայի լեզուն

Երբ բեմում հնչում են տանգոյի առաջին ակորդները, ժամանակը կարծես փոխում է իր ընթացքը։ Աշխարհը դանդաղորեն հեռանում է առօրյայից, և հանդիսատեսը հայտնվում է մի տարածության մեջ, որտեղ ամեն ինչ ենթարկվում է զգացմունքին, ռիթմին և մարդկային մարմնի կախարդական արտահայտչականությանը։ Հենց այդպիսի տպավորություն էր թողնում «Tango» պարային ներկայացումը, որը վերածվել էր կրքի, գեղեցկության և ազատության իսկական տոնի։

Բեմը լցվել էր շարժման էներգիայով։ Երիտասարդ բալետային արտիստների յուրաքանչյուր քայլ, յուրաքանչյուր շրջադարձ, յուրաքանչյուր հայացք և ձեռքի ամենափոքր շարժումն անգամ կրում էր ներքին դրամատիզմ և զգայական լարում։ Նրանք ոչ թե պարզապես պարում էին, այլ պատմում էին մարդկային հարաբերությունների, սիրո, կրքի, ձգողության, բաժանման, պայքարի և վերագտնման պատմություններ՝ առանց որևէ բառի, միայն պլաստիկայի և երաժշտության լեզվով։

Ներկայացման կենտրոնական երաժշտական առանցքներից էր Աստոր Պիացոլլաի հանրահայտ «Libertango»-ն։ Այդ ստեղծագործությունը վաղուց դարձել է ոչ միայն տանգոյի, այլև ազատության, ինքնարտահայտման և ստեղծագործական համարձակության խորհրդանիշ։ Երբ բեմում հնչում են նրա հզոր ռիթմերը, թվում է, թե երաժշտությունն այլևս չի ուղեկցում պարին, այլ հենց ինքն է վերածվում շարժման, մարմնի և շնչառության։

Պիացոլլայի երաժշտության մեջ կա մի յուրահատուկ հակադրություն՝ կրքոտություն և տխրություն, մենություն և սեր, ցավ և գեղեցկություն։ Երիտասարդ պարախումբը՝ Ռուդոլֆ Խառատյանի բերամդրության արդյունքում, կարողացել էր այդ հակադրությունները վերածել կենդանի բեմական պատկերների։ Երբեմն նրանց շարժումները հիշեցնում էին բոցերի պարը՝ անկառավարելի, վայրի և հրաբխային, երբեմն էլ՝ մեղմ քամու հպում, որտեղ ամեն ինչ լցված էր նրբությամբ և ներքին լռությամբ։

Տանգոն հաճախ անվանում են «երկու սրտերի երկխոսություն»։ Սակայն այս ներկայացման մեջ այն ավելի լայն իմաստ ուներ։ Այստեղ երկխոսության մեջ էին ոչ միայն տղամարդն ու կինը, այլև մարդն ու իր ներաշխարհը, ցանկությունն ու բանականությունը, ազատությունն ու կապանքները։ Այդ պատճառով յուրաքանչյուր պարային համար վերածվում էր փոքրիկ դրամատիկական պատմության, որն ապրում էր սեփական կյանքով և հանդիսատեսին ներգրավում էր իր հուզական տարածության մեջ։

Հատկապես տպավորիչ էր երիտասարդ արտիստների պլաստիկական մշակույթը։ Նրանց մարմինները կարծես կորցրել էին ֆիզիկական սահմանները և դարձել էին երաժշտության շարունակությունը։ Շարժումների ճշգրտությունը, գեղագիտական մաքրությունը և ներքին արտահայտչականությունը ստեղծում էին այնպիսի տպավորություն, կարծես բեմի վրա ոչ թե պարային համարներ էին հաջորդում, այլ մի մեծ, ամբողջական պարային սիմֆոնիա։ Հավուր ճշմարտության, միայն պարողների թերևս հասակի խնդիրն է, որ սովորաբար ի տարբերություն սլավոնական ազգերի համանման բեմադրությունների, որոնց հանդիսատեսն եմ եղել բազմիցս, աչքի է զարնում, ափսոս։

Տանգոյի մեջ միշտ կա մի գաղտնի պատմություն։ Այն երբեք ամբողջությամբ չի բացահայտում իր զգացմունքները, այլ միայն ակնարկում է դրանց մասին։ Այդ առեղծվածային մթնոլորտը ևս հրաշալի կերպով փոխանցված էր ներկայացման ընթացքում։ Հայացքների հանդիպումները, հեռացումները, կրկին մերձեցումները, ձեռքերի հպումները և լռության մեջ ծնվող ներքին լարվածությունը ստեղծում էին իսկական բեմական մոգություն։

Ներկայացման ընթացքում զգացվում էր նաև լատինաամերիկյան մշակույթի շունչը՝ արևի ջերմությունը, փողոցային երաժշտության կենսախինդ ռիթմերը, Բուենոս Այրեսի գիշերների ռոմանտիկան և մարդկային զգացմունքների անսահման բացահայտությունը։ Այդ ամենը միախառնվել էր դասական բալետի պլաստիկական կատարելությանը՝ ստեղծելով ինքնատիպ և գրավիչ գեղարվեստական աշխարհ։

«Tango»-ն պարզապես պարային ներկայացում չէր։ Այն հիշեցում էր, որ արվեստը ծնվում է այնտեղ, որտեղ զգացմունքը հանդիպում է վարպետությանը։ Այն պատմություն էր մարդկային կրքի մասին, որը երբեք չի ծերանում, և գեղեցկության մասին, որը միշտ կարողանում է հաղթահարել ժամանակը։

Եվ, երբ վերջին ակորդները մարեցին, իսկ պարողները խոնարհվեցին հանդիսատեսի առջև, դահլիճում դեռ շարունակում էր ապրել տանգոյի անկրկնելի ոգին։ Այն մնաց օդում՝ որպես չմարող ռիթմ, որպես սրտի զարկերի նմանվող երաժշտություն, որպես հիշողություն մի երեկոյի մասին, երբ բեմի վրա պարում էին ոչ միայն մարդիկ, այլև սերը, ազատությունն ու կյանքի անսպառ գեղեցկությունը։

Մարդկային ճակատագրերի, կարոտների, կորուստների ու սիրո պատմություններ

Աշխարհահռչակ շանսոնյե, Շառլ Ազնավուր-ի երգերը վաղուց դուրս են եկել սովորական երաժշտության սահմաններից։ Դրանք մարդկային ճակատագրերի, կարոտների, կորուստների ու սիրո պատմություններ են, որոնք ապրում են յուրաքանչյուր սերնդի հոգում։ Եվ հենց այդ երգերի ներքո ստեղծված բալետային այս բեմադրությունը հանդիսատեսին տարավ մի աշխարհ, որտեղ բառերն այլևս անհրաժեշտ չէին․ ամեն ինչ պատմում էին մարմինները, հայացքները, ձեռքերի շարժումները, լռության ու երաժշտության միջեւ ծնվող անտեսանելի երկխոսությունները։

«La Boheme»-ի ընթացքում թվում էր, թե բեմը վերածվել է հին փարիզյան մի փողոցի, որտեղ անձրևից թրջված քարերի վրա դեռ պահպանվել են երիտասարդության ոտնահետքերը։ Ազնավուրի ձայնը գալիս էր տարիների խորքից՝ որպես հիշողության մեղմ շշուկ, իսկ պարողները այդ հիշողություններին մարմին ու շունչ էին տալիս։

Նրանց շարժումները երբեմն հիշեցնում էին ջազային իմպրովիզացիա՝ ազատ, անկանխատեսելի, ներշնչված ներքին զգացողությամբ, երբեմն էլ՝ ֆրանսիական շանսոնի նուրբ ու մելանխոլիկ ռիթմերը, որոնց մեջ մշտապես ապրում են և՛ տխրությունը, և՛ կյանքի հանդեպ անսահման սերը։

Բեմադրության ամենահմայիչ կողմերից մեկը նրա պլաստիկական լեզուն է։ Պարողները ոչ միայն շարժվում են երաժշտության տակ, այլ կարծես հենց իրենք էին դառնում երաժշտություն։ Յուրաքանչյուր շրջադարձ, յուրաքանչյուր թռիչք, յուրաքանչյուր կանգ առած ակնթարթ կրում է իր ներքին պատմությունը։ Այդ պատմությունները միահյուսվում են Ազնավուրի երգերի հետ ու ստեղծում հազվագյուտ ներդաշնակություն, որտեղ շանսոնը վերածվում էր շարժման, իսկ պարը՝ երգի։

Ջազը միշտ եղել է ազատության արվեստ, իսկ շանսոնը՝ մարդկային հոգու անկեղծ խոստովանությունը։ «La Boheme»-ում այդ երկու աշխարհները հանդիպում են անտեսանելի մի կետում։ Բեմում իշխում է ստեղծագործական ազատության այն մթնոլորտը, որը բնորոշ է փարիզյան արվեստանոցներին, սրճարաններին, գիշերային ակումբներին, որտեղ արվեստագետները հավատում են, որ գեղեցկությունը կարող է հաղթել ժամանակին։ Ներկայացման ընթացքում զգացվում է հենց այդ ոգին՝ բոհեմական, թեթև, երբեմն տխուր, բայց միշտ լուսավոր։

Հատկանշական է նաև այն, որ բեմադրությունը չի փորձում պարզապես պատկերազարդել երգերը։ Այն ստեղծում է սեփական պատմությունը՝ ծնված Ազնավուրի երաժշտությունից, բայց ապրող ինքնուրույն կյանքով։ Այդ պատճառով հանդիսատեսը ոչ միայն լսում է հայտնի մեղեդիները, այլ նորովի է բացահայտում դրանք՝ պարային պատկերների, հույզերի ու բեմական պոեզիայի միջոցով։

Երբ հնչում է «La Boheme»-ը, թվում է՝ բեմի վրա միաժամանակ ապրում էին անցյալն ու ներկան։ Երիտասարդության խենթ երազանքները, առաջին սիրո անմեղ հուզմունքը, բաժանումների ցավը, կյանքի գեղեցկության հանդեպ հավատը՝ ամեն ինչ ներկա էր այդ մի քանի ժամվա ընթացքում։ Եվ թերևս հենց սա է Ազնավուրի արվեստի մեծ գաղտնիքը․ նրա երգերը երբեք չեն ծերանում, որովհետև խոսում են այն զգացմունքների մասին, որոնք հավերժ են։

Ես` ազնավուրյան երգերից, առավել սիրում եմ «She»-ին, շատ էի սպասում այդ ստեղծագործության տակ տեսնել խառատյանական բեմադրությունը ․․․

Ռուդոլֆ Խառատյան․ շարժման պոետը և բեմի փիլիսոփան

Կան արվեստագետներ, որոնք պարզապես ներկայացումներ են բեմադրում, և կան արվեստագետներ, որոնք բեմի վրա ստեղծում են մի ամբողջ աշխարհ՝ սեփական օրենքներով, գույներով, ռիթմերով ու հոգևոր տարածությամբ։ Ռուդոլֆ Խառատյանը հենց այդ երկրորդ տեսակի արվեստագետներից է։

Հայկական բալետային արվեստի ամենավառ անհատականություններից մեկը, վաստակաշատ պարողը, պարուսույցը, նկարիչը, ռեժիսորը և Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդական արտիստը տարիներ շարունակ ապացուցել է, որ պարը պարզապես շարժումների հաջորդականություն չէ։ Նրա համար պարը մտածողություն է, աշխարհընկալում, ներքին խոսք, որը հաճախ ավելի ազդեցիկ է, քան հազարավոր բառերը։

«La Boheme»-ի բեմադրության մեջ հատկապես զգացվում էր Ռուդոլֆ Խառատյանի ստեղծագործական ձեռագիրը։ Նա չի սահմանափակվում երաժշտության ուղեկցությամբ շարժումներ կառուցելով։ Նա ստեղծում է բեմական փիլիսոփայություն, որտեղ յուրաքանչյուր կերպար, յուրաքանչյուր շարժում, յուրաքանչյուր լույս ու ստվեր պատմության մասն է դառնում։ Նրա բեմադրություններում շարժումը երբեք արտաքին գեղեցկության ցուցադրություն չէ։ Այն հոգու լեզու է, որով արտահայտվում են սերը, կարոտը, հիասթափությունը, երազանքը, մարդկային հիշողությունն ու ժամանակի անխուսափելի ընթացքը։

Ռուդոլֆ Խառատյանի արվեստի առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ նա միավորում է տարբեր ստեղծագործական աշխարհներ։ Նրա մեջ ապրում են պարողը, ով զգում է մարմնի յուրաքանչյուր շարժման արժեքը, նկարիչը, որը մտածում է պատկերներով, ռեժիսորը, որը կառուցում է դրամատուրգիական ամբողջականություն, և մտածող արվեստագետը, որը ձգտում է բացահայտել մարդկային գոյության խորքերը։ Այդ պատճառով նրա ստեղծած բեմական կտավները միշտ ունեն ոչ միայն գեղագիտական, այլև հոգևոր ու մտավոր շերտեր։

«La Boheme»-ում հատկապես տպավորիչ էր, թե ինչպես էր նա կարողացել Շառլ Ազնավուրի երգերի աշխարհը վերածել տեսանելի ու շոշափելի իրականության։ Ազնավուրի երգերը լի են մարդկային ճակատագրերով, հիշողություններով, սիրո ու կորստի պատմություններով։ Ռուդոլֆ Խառատյանը դրանք ոչ թե պարզապես մեկնաբանել էր, այլ նոր կյանք էր տվել դրանց՝ մարմնավորելով երաժշտության մեջ թաքնված հույզերը։ Բեմի վրա կարծես հնչում էր ոչ միայն երգը, այլ նաև այն ամենը, ինչ երգի բառերի հետևում էր՝ չասված մտքերը, թաքուն զգացմունքներն ու հոգու ամենանուրբ շարժումները։

Նրա ստեղծագործական աշխարհում մեծ տեղ ունի գեղեցկության գաղափարը։ Սակայն դա արտաքին, ցուցադրական գեղեցկություն չէ։ Դա ներքին ներդաշնակության, մարդկային արժանապատվության և հոգևոր թռիչքի գեղեցկությունն է։ Այդ պատճառով նրա բեմադրությունները դիտելիս հանդիսատեսը ոչ միայն վայելում է գեղարվեստական բարձր մակարդակը, այլ նաև զգում է, որ շփվում է արվեստի հետ, որը փորձում է մարդուն դարձնել ավելի զգայուն, ավելի մտածող և ավելի գեղեցիկ։

Ռուդոլֆ Խառատյանի բեմադրական լեզուն միաժամանակ դասական է և ժամանակակից։ Այն հենվում է բալետի լավագույն ավանդույթների վրա, բայց երբեք չի կորցնում արդիականությունը։ Նրա ստեղծած պլաստիկական պատկերները հաճախ հիշեցնում են կենդանի գեղանկարներ, որոնք մի պահ սառչում են բեմի վրա, ապա նորից սկսում շնչել ու շարժվել։ Այդ պատկերներում զգացվում է վարպետի ձեռքը, որը տիրապետում է ոչ միայն մասնագիտական կատարելությանը, այլև արվեստի ամենաբարձր հատկությանը՝ ներշնչելու կարողությանը։

Հայկական մշակույթում Ռուդոլֆ Խառատյանի անունը վաղուց արդեն վերածվել է որակի, նվիրվածության և ստեղծագործական ազնվության խորհրդանիշի։ Նա այն արվեստագետներից է, ովքեր ոչ միայն ստեղծում են ներկայացումներ, այլև ձևավորում են մշակութային մտածողություն, փոխանցում են գեղագիտական արժեքներ և նոր սերունդներին հիշեցնում, որ իսկական արվեստը ժամանակի սահմաններից դուրս է։

Եվ երբ «La Boheme»-ի վերջին ակորդներն էին հնչում, ակնհայտ էր, որ բեմում տեղի ունեցածը պարզապես ներկայացում չէր։ Դա վարպետի հերթական ստեղծագործական խոսքն էր՝ ասված շարժման, երաժշտության և գեղեցկության լեզվով։ Խոսք, որը երկար ժամանակ մնում է հանդիսատեսի հիշողության մեջ՝ որպես արվեստի հետ հանդիպման լուսավոր ու անմոռանալի պահ։

Երեկոյի ավարտին դահլիճից դուրս գալիս թվում էր, թե դեռևս օդում կախված են շանսոնի վերջին նոտաները, իսկ բեմի վրա շարունակվում է անտեսանելի մի պար։ Այդ պարն արվեստի, սիրո և հիշողության պարն էր։ Եվ որքան էլ ժամանակն անցնի, այն կմնա հանդիսատեսի ներսում՝ որպես գեղեցիկ հիշողություն այն երեկոյի մասին, երբ Շառլ Ազնավուրի երգերը կրկին ապրեցին, շնչեցին և պարեցին բեմի վրա։

Սիմոն Սարգսյան