Լույսերի և մութ ծաղիկների միջև. Հայկ Մելիքյանի հանդիպումը Ալեքսանդր Սկրյաբինի երաժշտական տիեզերքի հետ

Կան կոմպոզիտորներ, որոնց երաժշտությունը ճանաչելու համար բավական է լսել մի քանի հնչյուն։

Եվ կան կոմպոզիտորներ, որոնց երաժշտության մեջ յուրաքանչյուր նոր ստեղծագործություն կարծես ստիպում է վերանայել նախորդը, նորից լսել արդեն ծանոթը, կասկածի տակ դնել երաժշտական ժամանակի, հնչյունի, լռության և արտահայտչականության մասին ընդունված պատկերացումները։

Ալեքսանդր Սկրյաբինը հենց այդպիսի բացառիկ երևույթներից է

Նրա երաժշտական ճանապարհը չի ընթանում ուղիղ գծով։ Այն մշտական հեռացում է՝ մի լեզվից դեպի մյուսը, մի հնչյունային աշխարհից դեպի դեռևս չբացահայտված տարածություններ։ Վաղ շրջանի երաժշտության մեջ դեռ կարելի է զգալ XIX դարի մեծ դաշնամուրային մշակույթի շնչառությունը, մեղեդու երգեցիկ ընթացքը, հարմոնիական ձգողականության ծանոթ օրենքները, ձևի ներքին հավասարակշռությունը։ Սակայն աստիճանաբար այդ աշխարհը սկսում է փոխվել։

Հենց այդ փոփոխության ամբողջական ընթացքն է բացահայտվում Հայկ Մելիքյանի նոր ձայնասկավառակում՝ Alexander Scriabin — «Bright Lights, Dark Flowers»։

Սա պարզապես ընտրված ստեղծագործությունների հավաքածու չէ։ Այն երաժշտական կենսագրություն է՝ գրված ոչ թե բառերով, այլ հնչյուններով։ Ճանապարհ, որի սկզբում կանգնած է VALSE OP.1 IN F MINOR-ը, իսկ հեռավոր եզրին՝ CINQ PRELUDES, OP.74-ի գրեթե սահմանային երաժշտական աշխարհը։

Եվ այդ երկու կետերի միջև՝ ամբողջ մի կյանք։ Բայց ոչ կենսագրական իմաստով, այլ՝ երաժշտական։ Որովհետև Սկրյաբինի երաժշտության մեջ ամենակարևոր փոփոխությունները տեղի են ունենում հենց հնչյունի ներսում։ Փոխվում է մեղեդու բնույթը, փոխվում է ակորդի նշանակությունը, փոխվում է դաշնամուրի նկատմամբ վերաբերմունքը։ Երբեմն թվում է, թե նույն գործիքն է խոսում, բայց յուրաքանչյուր նոր ստեղծագործության հետ նրա լեզուն այլևս նույնը չէ։

Վաղ VALSE OP.1 IN F MINOR-ում դեռ ապրում է շարժման այն հիշողությունը, որը դարեր շարունակ կապված է վալսի հետ։ Սակայն այստեղ արդեն զգացվում է մի ներքին անհանգստություն, որը թույլ չի տալիս երաժշտությանը ամբողջությամբ մնալ ժանրի ավանդական սահմանների ներսում։ Պարը դառնում է ոչ այնքան արտաքին շարժում, որքան ներքին շրջանառություն։ Ռիթմը շարունակում է հիշեցնել իր ծագումը, սակայն հարմոնիան արդեն սկսում է ազատվել սպասելիությունից։

Այդ ազատագրումն աստիճանաբար դառնում է ամբողջ սկրյաբինյան երաժշտության առանցքային ընթացքը։ TROIS MORCEAUX, OP.2-ում փոքր ձևն արդեն ձեռք է բերում առանձնահատուկ նշանակություն։ Այստեղ դաշնամուրային մինիատյուրը պարզապես ավարտուն միտք չէ։ Այն կարծես երաժշտական լաբորատորիա լինի, որտեղ մի քանի րոպեի ընթացքում կարող են ծնվել և անհետանալ ամբողջական հնչյունային աշխարհներ։

Etude op.2 in C-sharp Minor-ում տեխնիկան դեռևս կապված է դաշնամուրային ռոմանտիզմի մեծ ավանդույթի հետ, սակայն այստեղ տեխնիկական դժվարությունը երբեք ինքնանպատակ չէ։ Ձեռքի շարժումը վերածվում է երաժշտական խոսքի, իսկ վիրտուոզությունը՝ ներքին լարվածության կազմակերպման միջոցի։

Prelude in B Major-ում երաժշտական միտքը խտանում է գրեթե միկրոսկոպիկ տարածության մեջ։ Մի քանի հնչյուն, մի քանի հարմոնիական շրջադարձ, և արդեն ստեղծվում է ավարտուն աշխարհ։ Սկրյաբինի մոտ փոքրությունը երբեք չի նշանակում պարզություն։ Ընդհակառակը՝ որքան կարճ է երաժշտական արտահայտությունը, այնքան ավելի մեծ է յուրաքանչյուր հնչյունի պատասխանատվությունը։

Այնուհետև գալիս է Impromptu à la Mazur-ը՝ ազատության և հիշողության հետաքրքիր հանդիպումը։ Անվան մեջ արդեն գոյակցում են երկու տարբեր աշխարհներ․ իմպրովիզացիոն ազատությունն ու պարային ժանրի հեռավոր արձագանքը։ Սակայն Սկրյաբինի երաժշտության մեջ ժանրը երբեք պարզապես իր անունով չի սահմանափակվում։ Նա վերցնում է պատմական ձևի հիշողությունը և այն տեղափոխում սեփական երաժշտական տարածություն։

Այդ տարածությունը գնալով ընդարձակվում է

DEUX MORCEAUX POUR LA MAIN GAUCHE, OP.9-ում դաշնամուրը կարծես հայտնվում է նոր ֆիզիկական պայմաններում։ Մի ձեռքը պետք է դառնա ամբողջ նվագախումբ, ամբողջ հարմոնիական տարածություն, մեղեդի և ուղեկցություն, խորություն և հեռավորություն։

Nocturne-ը այստեղ առանձնահատուկ տեղ ունի։ Այն դաշնամուրի հնարավորությունների հաղթահարման ցուցադրություն չէ։ Ավելի ճիշտ՝ տեխնիկական սահմանափակումը վերածվում է երաժշտական ազատության։ Մի ձեռքի մեջ ստեղծվում է բազմաշերտ աշխարհ, որտեղ ցածր ռեգիստրի հեռավորությունը, միջին ձայների շարժումը և վերին հնչյունների փխրունությունը գոյակցում են նույն երաժշտական շնչառության մեջ։

Եվ այստեղ արդեն սկսում է բացահայտվել Հայկ Մելիքյանի կատարողական մտածողության կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկը։ Նա չի վերաբերվում Սկրյաբինին որպես ավարտված պատմական երևույթի։ Նրա համար այս երաժշտությունը ներկա ժամանակում գոյություն ունեցող հնչյունային համակարգ է։

Դա հատկապես կարևոր է այն կատարողի համար, որի ամբողջ ստեղծագործական գործունեությունը կապված է ոչ միայն դասական ռեպերտուարի, այլև 20 – 21-րդ դարերի երաժշտական լեզուների հետ։ Այդ փորձառությունը Սկրյաբինին մոտենալու առանձնահատուկ հնարավորություն է տալիս։ Հայկ Մելիքյանի երաժշտական գործունեության մեջ ժամանակակից երաժշտության ուսումնասիրությունն ու կատարումը վաղուց ունեն համակարգային բնույթ, մասնավորապես՝ նրա 1900+ և 2000+ նախագծերում։

Այդ պատճառով նրա Սկրյաբինը չի փակվում անցյալում։ Նա լսում է վաղ շրջանի ստեղծագործությունների մեջ այն, ինչը դեռ նոր պիտի ծնվեր։ Եվ ուշ շրջանի երաժշտության մեջ այն, ինչը նույնիսկ այսօր շարունակում է հնչել անսպասելիորեն։

CINQ PRELUDES, OP.16-ից սկսած փոքր ձևը դառնում է ավելի ու ավելի խիտ։ Andante, Allegro, Andante cantabile, Lento, Allegretto։ Սրանք պարզապես տեմպային նշումներ չեն։ Յուրաքանչյուրը երաժշտական ժամանակի այլ կերպ է։

Սկրյաբինի մոտ ժամանակը երբեմն հոսում է, երբեմն կանգ է առնում, երբեմն կորցնում է իր արտաքին չափումը։ Եվ հենց այստեղ կատարողից պահանջվում է ոչ միայն տեմպային ճշգրտություն, այլ ժամանակի ներքին զգացողություն։

Հայկ Մելիքյանի դաշնամուրային մոտեցման մեջ հատկապես արժեքավոր է այն, որ երաժշտական ազատությունը չի վերածվում կամայականության։ Սկրյաբինի երաժշտությունը չի կարելի պարզապես «ազատ» նվագել։ Նրա ազատությունն ունի ներքին օրենքներ։ Յուրաքանչյուր դանդաղում պետք է ծնվի երաժշտությունից։ Յուրաքանչյուր արագացում՝ հարմոնիական շարժումից։ Յուրաքանչյուր լռություն՝ նախորդ հնչյունի շարունակությունից։ Այս ճանապարհին աստիճանաբար փոխվում է նաև Poeme-ի նշանակությունը։

DEUX POEMES, OP.32-ում երաժշտությունը կարծես այլևս չի ցանկանում տեղավորվել ոչ մի հստակ սահմանված ժանրի մեջ։ Poeme-ը այստեղ գրականություն չէ և պատմություն չէ։ Այն երաժշտական մտածողության ձև է։ Մի երաժշտական գաղափար, որը չի ենթարկվում դասական կառուցվածքի պարտադիր օրենքներին։ Մի հնչյունային շարժում, որը կարող է փոխել ուղղությունը՝ առանց արտաքին պատճառաբանության։ Մի մեղեդի, որը երբեմն ծնվում է ակորդից և նորից լուծվում նրա մեջ։

Այս երաժշտության մեջ Հայկ Մելիքյանի դաշնամուրը առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում ներքին ձայներին։ Ոչ միայն այն հնչյունին, որը գտնվում է առաջին պլանում, այլև այն ամենին, ինչը տեղի է ունենում նրա խորքում։ Սկրյաբինի երաժշտությունը հաճախ լսվում է ոչ թե հորիզոնական, այլ ուղղահայաց։ Ոչ միայն՝ ինչ է գալիս հետո։ Այլ՝ ինչ է հնչում այս պահին։ Այդ ուղղահայաց լսողությունն ավելի ու ավելի կարևոր է դառնում, երբ ալբոմը հասնում է TROIS MORCEAUX, OP.52-ին։

Poeme, Enigme, Poeme languide

Արդեն հենց վերնագրերի մեջ երաժշտությունը հրաժարվում է հստակ սահմանումներից։ Հատկապես Enigme-ն կարծես նախազգուշացնում է, որ այստեղ ոչինչ չպետք է սպասել ավանդական երաժշտական տրամաբանությամբ։ Բայց Սկրյաբինի հանելուկը երբեք քաոս չէ։ Այն ունի իր գաղտնի կարգը։ Ուղղակի այդ կարգը այլևս չի ենթարկվում սովորական հարմոնիական ձգողականությանը։

Հայկ Մելիքյանի մեկնաբանության մեջ այս երաժշտությունը չի ներկայացվում որպես անհասկանալի կամ դիտավորյալ խորհրդավոր։ Դրա փոխարեն բացահայտվում է հնչյունների միջև գոյություն ունեցող նուրբ փոխհարաբերությունների ցանցը։ Մի ակորդը չի ավարտվում այնտեղ, որտեղ դաշնակահարի մատը հեռանում է ստեղնից։ Նրա արձագանքը շարունակում է ապրել հաջորդ հնչյունի մեջ։ Եվ այդ պահից Սկրյաբինի երաժշտությունը սկսում է լսվել որպես անընդհատ փոխակերպվող հնչյունային մարմին։

Desir և Caresse dansee

Այս երկու փոքր ստեղծագործություններում արդեն գրեթե անհնար է հստակ սահման գծել մեղեդու, շարժման և հարմոնիայի միջև։ Դրանք փոխադարձաբար ներթափանցում են մեկը մյուսի մեջ։ Դաշնամուրը այլևս պարզապես երգող գործիք չէ։ Այն դառնում է շնչող տարածություն։

Հետո՝ Masque և Etrangete

Այստեղ երաժշտական լեզուն ավելի է հեռանում ճանաչելի հենարաններից։ Սակայն այդ հեռացումը ոչ թե խզում է, այլ նոր կապերի ստեղծում։ Սկրյաբինը կարծես հրաժարվում է լսողին առաջնորդելու սովորական ճանապարհներից և նրան առաջարկում է այլ լսողական տարածություն։

Այստեղ Հայկ Մելիքյանի կատարողական առավելությունը դրսևորվում է հենց հավասարակշռության մեջ։ Նա չի ծանրաբեռնում երաժշտությունը արտաքին էֆեկտներով։ Չի փորձում այն դարձնել ավելի խորհրդավոր, քան գրված է նոտաների մեջ։ Ընդհակառակը՝ վստահում է հենց երաժշտական նյութին։ Եվ այդ վստահությունը կարևոր է։ Որովհետև Սկրյաբինի ուշ երաժշտությունը չի պահանջում մեկնաբանության ավելացում։ Այն պահանջում է լսողություն։ Ալբոմի կարևորագույն գագաթներից մեկը՝ SONATE N.9, OP.68, արդեն բոլորովին այլ չափման մեջ է։ Այստեղ սոնատը բառացիորեն հեռացել է իր պատմական ծագումից։

Չկա այն աշխարհը, որտեղ թեմաները ներկայանում էին, հակադրվում, զարգանում և վերադառնում։ Այստեղ երաժշտությունը կարծես անընդհատ գտնվում է ծնվելու և ինքն իրեն փոխելու վիճակում։ Մի հնչյունային գաղափար առաջանում է մյուսի ներսից։ Մի լարվածություն չի լուծվում, այլ վերափոխվում է նոր լարվածության։ Մի շարժում ավարտվում է ոչ թե հանգստությամբ, այլ հաջորդ շարժման անհրաժեշտությամբ։

SONATE N.9, OP.68-ը կատարողից պահանջում է բացառիկ ներքին կենտրոնացում։ Այստեղ անհնար է գոյություն ունենալ առանձին դրվագներով։ Մեծ ձևը պետք է զգացվի նույնիսկ ամենափոքր հնչյունի մեջ։

Հայկ Մելիքյանի համար սա, թերևս, այն տարածություններից է, որտեղ նրա կոմպոզիտորական մտածողությունը միանում է կատարողական փորձին։ Նա ոչ միայն անցնում է երաժշտական տեքստի միջով, այլ կառուցում է նրա ճարտարապետությունը՝ ներսից։

Այնուհետև՝ DEUX POEMES, OP.71

Երաժշտական ժամանակը այստեղ դառնում է առավել հարաբերական։ Fantastique-ում շարժումը անընդհատ փոխում է իր ներքին ծանրության կենտրոնը, իսկ En revant, avec une grande douceur-ում հնչյունները կարծես գոյություն ունեն ոչ թե ժամանակի մեջ, այլ ժամանակից առաջ կամ հետո։

Դանդաղ երաժշտությունը Սկրյաբինի մոտ երբեք պարզապես դանդաղ չէ։ Այն պահանջում է հնչյունի կյանքի երկարությունը զգալու կարողություն։ Երբ պետք է թողնել, որ ձայնը շարունակվի։ Երբ պետք է դադարեցնել այն։ Երբ պետք է լռությունը դարձնել երաժշտության մաս։ Եվ այս ամենից հետո գալիս են DEUX DANSES, OP.73։

Guirlandes և Flammes sombres

Այստեղ պարը այլևս մարմնի շարժում չէ։ Այն հնչյունի շարժում է։ Ռիթմը չի առաջնորդում երաժշտությանը՝ այն ներսից է շարժվում, երբեմն կարծես անկանոն, սակայն միշտ ներքին ճշգրտությամբ։

Flammes sombres-ը հատկապես կարևոր տեղ ունի ամբողջ ծրագրի ներքին տրամաբանության մեջ։ Այստեղ արդեն հնարավոր է զգալ այն սահմանը, որտեղ հնչյունային խտությունը հասնում է իր առավելագույն լարվածությանը, սակայն չի կորցնում կառուցվածքը։

Եվ վերջապես՝ CINQ PRELUDES, OP.74

Հինգ փոքրիկ ստեղծագործություններ, բայց դրանցից յուրաքանչյուրն իր մեջ կրում է մի ամբողջ երաժշտական աշխարհ։ Douloureux dechirant։ Tres lent, contemplatif։ Allegro drammatico։ Lent, vague, indecis։ Fier, belliqueux։ Այստեղ Սկրյաբինը հասել է այն կետին, որտեղ երաժշտությունը կարծես այլևս չի ցանկանում բացատրել ինքն իրեն։ Ակորդները գոյություն ունեն իրենց սեփական ձգողականության մեջ։ Ռիթմերը կորցնում են կանխատեսելիությունը։ Տոնայնական կենտրոնները դառնում են հարաբերական։ Եվ դաշնամուրը բացահայտում է մի լեզու, որը դեռևս ամբողջությամբ չի պատկանում ոչ XIX, ոչ էլ նույնիսկ XX դարին։

Հայկ Մելիքյանի «Bright Lights, Dark Flowers» ալբոմի կարևորությունը հենց այստեղ է։ Նա չի փորձում Սկրյաբինի ամբողջ աշխարհը ներկայացնել մեկ գույնով։ Վաղ երաժշտությունը չի նվագում ուշ շրջանի գիտելիքով։ Ուշ երաժշտությունը չի փորձում վերադարձնել վաղ շրջանի հարմոնիական հարմարավետության մեջ։ Նա թույլ է տալիս, որ յուրաքանչյուր փուլ խոսի իր սեփական լեզվով։ Եվ միաժամանակ այդ բոլոր տարբեր լեզուների միջև բացահայտում է մի անտեսանելի կապ։ Կապ, որն անցնում է ամբողջ ստեղծագործական ճանապարհով։

Հավանաբար հենց դա է այս ալբոմի ամենամեծ արժեքը։ Այն չի առաջարկում պատրաստի պատասխան, թե ով է Սկրյաբինը։ Այն առաջարկում է լսել, թե ինչպես է կոմպոզիտորը փոխվում։ Ինչպես է վալսը դառնում այլ բան։ Ինչպես է prեlude-ը կորցնում նախերգանքի իմաստը և վերածվում ինքնուրույն տիեզերքի։ Ինչպես է պոեմը ազատվում գրականությունից։ Ինչպես է պարը դադարում պար լինելուց։ Ինչպես է սոնատը հեռանում սեփական պատմական կառուցվածքից։ Եվ ինչպես է դաշնամուրը, որը թվում էր վաղուց ամբողջությամբ բացահայտված գործիք, Սկրյաբինի ձեռքում նորից դառնում անհայտ։ «Bright Lights, Dark Flowers»-ը հենց այդ անհայտի քարտեզն է։

Հայկ Մելիքյանը այդ քարտեզը չի ընթերցում որպես անցյալից մնացած ձեռագիր։ Նա այն դարձնում է ներկա ժամանակի երաժշտություն։ Եվ գուցե Սկրյաբինին լսելու ամենաճիշտ ձևը հենց սա է՝ չփորձել նրան տեղավորել որևէ ժամանակաշրջանի, որևէ դպրոցի կամ որևէ ավարտված սահմանման մեջ։ Պարզապես լսել։ Եվ հետևել այն ճանապարհին, որտեղ յուրաքանչյուր նոր հնչյունից հետո երաժշտությունն այլևս երբեք ամբողջովին նույնը չի մնում։

Եվ վերջապես մնում է ամենակարևոր հարցը․ ի՞նչ է տեղի ունենում, երբ մեկ դաշնակահար որոշում է անցնել այս ամբողջ ճանապարհով՝ վաղ շրջանի առաջին հնչյուններից մինչև վերջին ստեղծագործությունների գրեթե անհայտ երաժշտական սահմանները։

Պատասխանը, թերևս, հենց այս ձայնասկավառակն է։ «Bright Lights, Dark Flowers»-ը պարզապես Ալեքսանդր Սկրյաբինի ստեղծագործությունների կատարում չէ։ Այն մեկ ամբողջական երաժշտական ճանապարհ է, որտեղ ժամանակը չի բաժանվում «վաղի» և «ուշի», ծանոթի և անհայտի։ Այստեղ յուրաքանչյուր էջ իր հետևից բերում է նախորդի հիշողությունը և միաժամանակ բացում հաջորդի դեռևս չլսված տարածությունը։

Հայկ Մելիքյանը չի փորձում Սկրյաբինին բացատրել։ Նա նրան լսում է։ Եվ թույլ է տալիս, որ երաժշտությունն ինքը բացահայտի իր անընդհատ փոխվող դեմքերը։

Վալսից մինչև վերջին Prelude-ները, մեղեդիական խոսքից մինչև հնչյունային անորոշության սահմանները, ռոմանտիկական ժեստից մինչև սեփական օրենքներով ապրող երաժշտական տիեզերք՝ այս ճանապարհը մեկ կոմպոզիտորի կենսագրություն չէ միայն։ Այն դաշնամուրի մասին մեր պատկերացումների փոփոխության պատմությունն է։

Եվ հենց այստեղ է Հայկ Մելիքյանի այս նոր աշխատանքի արժեքը։ Նա Սկրյաբինին չի վերադարձնում անցյալ։ Նա նրան թողնում է ապագայում։ Որովհետև իսկական մեծ երաժշտությունը երբեք չի ավարտվում այն պահին, երբ վերջին հնչյունը մարում է։ Այն սկսվում է նորից՝ յուրաքանչյուր ունկնդրումից հետո։

Եվ «Bright Lights, Dark Flowers»-ի վերջին հնչյունից հետո մնում է ոչ թե ավարտի զգացողությունը, այլ մի նոր լռություն՝ այնպիսի խորհրդավոր լռություն, որի մեջ երաժշտությունը դեռ շարունակում է հնչել։

Օլիվիա Պիևաս, Սիմոն Սարգսյան

Հ․Գ․ Երևան – Բրյուսել կամուրջ է երկու երաժշտագետներիս միջև, օնլայն մակարդակով հեռակա լսումների արդյունքն է՝ խիստ մասնագիտական ձևակերպումներով տեքստը թերևս նորություն լինի մեր ընթերցողների համար, սակայն եթե սիրվի ու դրական արձագանքվի, ապա մենք՝ չեխ և հայ ամուսիններով, հաճախ կարող ենք նման հոդվածաշարով ներկայանալ։ Կանխավ շնորհակալություն։