Պրոֆեսոր Ալեքսանդր Մալայան․ բժիշկ, ով մարդկանց վերադարձնում էր ոչ միայն տեսողությունը, այլև կյանքի լույսը

Հայ բժշկության պատմության մեջ կան անուններ, որոնք վաղուց արդեն դուրս են եկել մասնագիտական հանրության սահմաններից և դարձել ժողովրդի հիշողության անբաժանելի մասը։

Այդպիսի անուններից է բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, Ս. Վ. Մալայանի անվան Ակնաբուժական հանրապետական կենտրոնի երկարամյա տնօրեն Ալեքսանդր Մալայանը՝ մարդ, որի անունը տասնամյակներ շարունակ հույս էր նշանակում հազարավոր հիվանդների համար։

Նրա մասին խոսելիս առաջին հերթին հիշվում է ոչ թե պաշտոնը, ոչ թե գիտական կոչումները, ոչ էլ հեղինակավոր միջազգային համաժողովներում ունեցած ելույթները։ Հիշվում են աչքերը։ Հազարավոր մարդկանց աչքերը, որոնցում վիրահատությունից հետո կրկին լույս էր հայտնվում։ Այդ լույսի մեջ կար բժշկի աշխատանքը, գիտնականի գիտելիքը և ամենակարևորը՝ մարդու սիրտը։

Բժշկությունը միայն գիտություն չէ։ Այն ամեն օր մարդու ճակատագրի հետ հանդիպելու արվեստ է։ Իսկ ակնաբուժությունը, թերևս, բժշկության ամենանուրբ ճյուղերից մեկն է։ Երբ վիրաբույժը դիպչում է աչքին, նա դիպչում է աշխարհի ընկալմանը, հիշողություններին, մանկության գույներին, հարազատների դեմքերին, գրքերի էջերին, մայրամուտներին, երեխաների ժպիտներին ․․․ Այդ պատասխանատվությունը Ալեքսանդր Մալայանը կրում էր բացառիկ արժանապատվությամբ։

Նա պատկանում էր այն բժիշկների սերնդին, որոնց համար հիվանդը երբեք չէր վերածվում հերթական բժշկական քարտի։ Յուրաքանչյուր հիվանդ իր պատմությունն ուներ, իր ցավը, իր վախը։ Եվ Մալայանն առաջին հերթին լսում էր այդ մարդուն։ Միայն հետո էր սկսվում բուժումը։

Շատերը պատմում էին, որ նրա աշխատասենյակից դուրս գալիս արդեն կիսով չափ առողջացած էին զգում իրենց։ Ոչ այն պատճառով, որ բուժումն ավարտված էր, այլ որովհետև վստահում էին բժշկին։ Այդ վստահությունը չէր կարելի ձեռք բերել ոչ կոչումներով, ոչ մեդալներով։ Այն վաստակվում է միայն տարիների ազնիվ աշխատանքի շնորհիվ։

Ալեքսանդր Մալայանի մասնագիտական գործունեությունը նոր էջ բացեց հայկական ակնաբուժության պատմության մեջ։ Նրա ղեկավարությամբ Ս. Վ. Մալայանի անվան Ակնաբուժական հանրապետական կենտրոնը դարձավ ոչ միայն բուժական, այլև գիտական ու կրթական խոշոր կենտրոն։ Այստեղ ձևավորվեցին երիտասարդ մասնագետներ, ներդրվեցին ժամանակակից բուժական մոտեցումներ, զարգացավ վիրաբուժական դպրոցը, ընդլայնվեցին միջազգային համագործակցությունները։

Սակայն ամենամեծ ձեռքբերումը որևէ շենք, սարքավորում կամ գիտական հոդված չէր։ Նրա ամենամեծ ստեղծագործությունը մարդիկ էին։ Նրա աշակերտները, որոնք այսօր շարունակում են ծառայել նույն գաղափարին՝ վերադարձնել մարդկանց տեսողությունը։

Բժշկության մեջ հաճախ ասում են, որ վիրաբույժի ձեռքերը պետք է լինեն ճշգրիտ, իսկ սիրտը՝ բարի։ Ալեքսանդր Մալայանի մեջ այդ երկուսը միավորվել էին բացառիկ ներդաշնակությամբ։ Նրա ձեռքերը կատարում էին բարդագույն վիրահատություններ, իսկ սիրտը երբեք չէր մոռանում, որ վիրահատական սեղանին ոչ թե ախտորոշումն է, այլ մարդը։

Նա գիտեր, որ կուրությունը միայն ֆիզիկական խնդիր չէ։ Այն հոգեբանական ծանր հարված է, երբ մարդը վախենում է այլևս չտեսնել իր երեխաներին, իր տունը, երկինքը, ծառերի կանաչը։ Երբ հաջող վիրահատությունից հետո հիվանդն առաջին անգամ կրկին տեսնում էր աշխարհը, բժիշկի համար դա հերթական մասնագիտական հաջողությունը չէր։ Դա մարդկային հաղթանակ էր։

Գուցե հենց այդ պատճառով էլ նրա անունը վաղուց արդեն դուրս էր եկել հիվանդանոցի պատերից։ Հայաստանի ամենահեռավոր գյուղերում անգամ մարդիկ ասում էին. «Գնա Մալայանի մոտ»։ Այդ նախադասության մեջ ոչ միայն բժիշկի անունն էր, այլև վստահության ամբողջ պատմությունը։

Գիտնական Ալեքսանդր Մալայանը ևս նույնքան կարևոր էր, որքան բժիշկ Մալայանը։ Նրա գիտական աշխատանքները, դասախոսությունները, մասնագիտական հրապարակումները նպաստեցին հայկական ակնաբուժության զարգացմանը և ճանաչմանը միջազգային բժշկական աշխարհում։ Նա այն մասնագետներից էր, ովքեր հասկանում էին, որ բժշկությունը երբեք կանգ չի առնում, և բժիշկը պարտավոր է սովորել այնքան ժամանակ, քանի դեռ ապրում է։

Բայց նույնիսկ ամենահզոր գիտելիքը կորցնում է իր արժեքը, եթե զուրկ է մարդասիրությունից։ Ալեքսանդր Մալայանի մեծությունը հենց այստեղ էր։ Նա երբեք չէր բաժանում մարդկանց սոցիալական կարգավիճակով, պաշտոնով կամ հնարավորություններով։ Նրա համար յուրաքանչյուր հիվանդ նույնքան կարևոր էր։

Հիվանդանոցի միջանցքներում մինչև այսօր պահպանվել են նրա մասին պատմվող բազմաթիվ հիշողություններ, շշուկներ, ասեկոսեներ ․․․ Մի տեղ հիշում են նրա խրատները երիտասարդ բժիշկներին, մեկ ուրիշ տեղ՝ հիվանդի ձեռքը բռնելու սովորությունը, երրորդը պատմում է, թե ինչպես էր ուշ երեկոյան դեռևս հիվանդանոցում՝ համոզվելու, որ ծանր վիրահատված հիվանդի վիճակը կայուն է։

Այսպիսի մարդիկ բժշկության մեջ պարզապես ղեկավարներ չեն լինում։ Նրանք դառնում են դպրոց։

Երբ մեծ բժիշկները հեռանում են, նրանց բացակայությունը զգացվում է ոչ միայն մասնագիտական միջավայրում։ Այն զգացվում է մարդկանց պատմություններում։ Ամեն անգամ, երբ որևէ մեկը շնորհակալությամբ ասում է. «Ես կրկին տեսնում եմ», այդ խոսքերի մեջ անտեսանելիորեն ապրում են նաև այն բժիշկները, ովքեր իրենց ամբողջ կյանքը նվիրեցին այդ հրաշքին։

Ալեքսանդր Մալայանն այսօր ֆիզիկապես մեզ հետ չէ, սակայն նրա ներկայությունը շարունակվում է իր ստեղծած բժշկական ավանդույթներում, իր սաների աշխատանքում, իր անվամբ գործող կենտրոնում և ամենակարևորը՝ այն հազարավոր մարդկանց աչքերում, որոնց կյանքը նա փոխեց։

Մարդու կյանքը չափվում է ոչ թե ապրած տարիներով, այլ այն լույսով, որը նա թողնում է ուրիշների ճանապարհին։ Պրոֆեսոր Ալեքսանդր Մալայանը հենց այդպիսի մարդ էր։ Նա բուժում էր աչքերը, բայց իրականում վերադարձնում էր մարդկանց աշխարհի գույները։

Ալեքսանդր Մալայան․ երբ բժշկությունը դառնում է տոհմական առաքելություն

Կան ընտանիքներ, որոնց մասին հնարավոր չէ գրել առանց բժշկության պատմության։ Կան ազգանուններ, որոնք ժամանակի ընթացքում վերածվում են ոչ միայն մասնագիտական հեղինակության, այլև վստահության, հույսի և մարդկային երախտագիտության խորհրդանիշի։ Հայկական ակնաբուժության համար այդպիսի անուններից մեկն է Մալայան ազգանունը։

Այն հիշելիս առաջին հերթին հիշում ենք ակնաբուժության մեծ երախտավոր պրոֆեսոր Սերգեյ Մալայանին, որի անունը կրեց Հայաստանի գլխավոր ակնաբուժական հաստատությունը։ Այդ հաստատությունը պարզապես հիվանդանոց չէր։ Այն ժամանակին դարձավ մի դպրոց, որտեղ ձևավորվեցին բժիշկների սերունդներ, ստեղծվեցին գիտական ավանդույթներ և հազարավոր մարդկանց վերադարձվեց ամենաթանկ պարգևը՝ տեսողությունը։

Եվ երբ ժամանակը հերթական անգամ փոխանցեց պատասխանատվության ջահը, այդ մեծ առաքելությունը շարունակեց բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Ալեքսանդր Մալայանը՝ արժանի որդին, որը ոչ միայն պահպանեց հայրական ժառանգությունը, այլև այն հարստացրեց իր գիտելիքով, իր մարդասիրությամբ և իր բացառիկ կազմակերպչական կարողություններով։

Ալեքսանդր Մալայանի ղեկավարած Սերգեյ Մալայանի անվան Ակնաբուժական հանրապետական կենտրոնը այնժամ դարձավ Հայաստանի ամենահեղինակավոր բժշկական հաստատություններից մեկը։ Այնտեղ բուժման էին գալիս ոչ միայն Հայաստանի տարբեր մարզերից, այլև արտերկրից։ Շատերի համար այդ ճանապարհը դեպի հիվանդանոց իրականում ճանապարհ էր դեպի նոր կյանք։

Աչքը մարդու ամենազգայուն օրգաններից մեկն է։ Այն պատուհան է դեպի աշխարհը, դեպի հիշողությունները, դեպի արվեստը, դեպի սիրելի մարդկանց դեմքերը, դեպի բնության հրաշքները։ Երբ մարդը կորցնում է տեսողությունը, նա միայն լույսը չի կորցնում։ Նա վախենում է կորցնել իր աշխարհը։

Այդ աշխարհը հազարավոր մարդկանց համար վերականգնել է Ալեքսանդր Մալայանը։

Նա պատկանում էր այն բժիշկների հազվագյուտ տեսակին, որոնց մոտ բժշկական վարպետությունն ու մարդկային բարությունը երբեք իրարից անջատ չեն եղել։ Նրա համար հիվանդը վիճակագրական միավոր չէր, հերթական վիրահատությունը՝ սովորական աշխատանք, իսկ բժշկությունը՝ մասնագիտություն։ Նրա համար բժշկությունը ծառայություն էր մարդուն։

Հայկական ակնաբուժության պատմության մեջ Ալեքսանդր Մալայանի անունը առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում նաև այն պատճառով, որ նա իրավամբ համարվում է Հայաստանում ակնաբուժական միկրովիրաբուժության հիմնադիրները և այդ ուղղության ամենաազդեցիկ զարգացնողներից մեկը։ Այն տարիներին, երբ աշխարհում ակնաբուժությունն արագորեն անցնում էր բարձր ճշգրտության միկրովիրաբուժական տեխնոլոգիաների, պրոֆեսոր Մալայանը ոչ միայն հետևում էր այդ առաջընթացին, այլև համարձակորեն ներդնում էր այն Հայաստանում՝ ձևավորելով մի նոր մասնագիտական մշակույթ։ Նրա ջանքերով վիրահատական սեղանի վրա հայտնվեցին ժամանակակից մանրադիտակային տեխնոլոգիաներ, կատարելագործվեցին աչքի ամենաբարդ հիվանդությունների բուժման մեթոդները, իսկ երիտասարդ ակնաբույժների մի ամբողջ սերունդ կրթվեց միկրովիրաբուժական մտածողությամբ։ Նա խորապես համոզված էր, որ ակնաբույժի ամենափոքր շարժումն անգամ կարող է որոշել մարդու ամբողջ հետագա կյանքի որակը, և այդ պատճառով իր աշակերտներին սովորեցնում էր ոչ միայն տեխնիկական անթերի վարպետություն, այլև անսահման համբերություն, պատասխանատվություն և հարգանք յուրաքանչյուր հիվանդի նկատմամբ։ Այդ իսկ պատճառով այսօր էլ Ալեքսանդր Մալայանի անունը Հայաստանում նույնացվում է ակնաբուժական միկրովիրաբուժության կայացման, զարգացման և բարձրագույն մասնագիտական դպրոցի ձևավորման հետ։

Հիվանդները հաճախ պատմում էին, որ նույնիսկ ամենաբարդ ախտորոշումը լսելուց հետո, հենց Ալեքսանդր Մալայանի հետ զրույցից հետո իրենց մեջ նոր ուժ էր ծնվում։ Նրա հանգիստ խոսքը, վստահ հայացքը, ժպիտը և անսահման համբերությունը բուժման առաջին քայլն էին։

Բայց մեծ բժիշկները միայն վիրահատություններ չեն կատարում։ Նրանք ստեղծում են դպրոց։ Նրանք ձևավորում են մտածողություն։ Նրանք փոխանցում են արժեքներ։

Ալեքսանդր Մալայանը մեծ ուշադրություն էր դարձնում երիտասարդ բժիշկների կրթությանը։ Նրա համար կարևոր էր ոչ միայն, որ ապագա ակնաբույժը տիրապետի վիրաբուժական տեխնիկային, այլև երբեք չկորցնի հիվանդի նկատմամբ հարգանքը։ Նա գիտեր, որ ամենաժամանակակից սարքավորումը երբեք չի կարող փոխարինել բժշկի սրտին։

Հենց այդ արժեքներն են ապրում նաև այսօր։ Կյանքում կան ժառանգություններ, որոնք փոխանցվում են փաստաթղթերով, ունեցվածքով կամ անունով։ Բայց կան ժառանգություններ, որոնք փոխանցվում են հոգով։ Մալայանների ընտանիքում բժշկությունը թերևս հենց այդպիսի ժառանգություն է։

Այսօր Ալեքսանդր Մալայանի հիշատակը շարունակում է ապրել ոչ միայն նրա աշակերտների, գործընկերների և հազարավոր բուժված հիվանդների շնորհակալության մեջ, այլև նրա դստեր՝ Զառա Մալայանի գործի միջոցով։ Հիմնադրելով Ալեքսանդր Մալայանի անվան Տեսողության վերականգնման կենտրոնը, նա ընտրեց ոչ թե պարզապես պահպանել հոր անունը, այլ շարունակել նրա առաքելությունը։ Սա գեղեցիկ հուշարձան չէ քարից։ Սա կենդանի հուշարձան է մարդկանց առողջության մեջ։

Այստեղ յուրաքանչյուր բուժված հիվանդ, յուրաքանչյուր հաջող վիրահատություն, յուրաքանչյուր փրկված տեսողություն կարծես նոր էջ է գրում այն մեծ գրքում, որի առաջին հեղինակներից էին Սերգեյ Մալայանն ու Ալեքսանդր Մալայանը։

Դժվար է պատկերացնել, թե ինչ մեծ պատասխանատվություն է ամեն օր աշխատել այն անվան ներքո, որն արդեն դարձել է բժշկական հեղինակության չափանիշ։ Բայց, թերևս, հենց այդ պատասխանատվությունն է դարձել Զառա Մալայանի ուժը։

Նրա ղեկավարությամբ կենտրոնը շարունակում է ապացուցել, որ ժամանակակից տեխնոլոգիաները միայն այն ժամանակ են լիարժեք արժեք ստանում, երբ դրանք միավորվում են մարդկային վերաբերմունքի, մասնագիտական ազնվության և բժշկական պատասխանատվության հետ։

Կարծես երեք սերունդներ են իրար հետ զրուցում նույն հարկի տակ։ Սերգեյ Մալայանի փորձը։ Ալեքսանդր Մալայանի մարդասիրությունը։ Եվ Զառա Մալայանի ժամանակակից մտածողությունը։ Այդ շարունակականությունն է, որ ցանկացած բժշկական հաստատություն վերածում է դպրոցի, իսկ դպրոցը՝ ավանդույթի։

Բժշկության պատմության մեջ ամենամեծ արժեքը երբեք շենքերը կամ սարքավորումները չեն եղել։ Դրանք ժամանակի ընթացքում փոխվում են։ Սակայն անփոփոխ է մնում բժիշկների նկատմամբ ժողովրդի վստահությունը։ Իսկ վստահությունը հնարավոր չէ ժառանգել։ Այն պետք է վաստակել ամեն օր։ Հենց այդ ճանապարհն է անցել Մալայանների ընտանիքը՝ սերնդեսերունդ։

Երբ այսօր որևէ հիվանդ դուրս է գալիս Ալեքսանդր Մալայանի անվան Տեսողության վերականգնման կենտրոնից՝ կրկին տեսնելով իր հարազատներին, արևի լույսը կամ իր երեխայի ժպիտը, այդ պահին շարունակվում է մի պատմություն, որը սկսվել է դեռ Սերգեյ Մալայանի ժամանակներից։

Սա միայն մեկ ընտանիքի պատմությունը չէ։ Սա հայկական բժշկության, հայկական մարդասիրության և մասնագիտական նվիրումի պատմությունն է։

Եվ որքան էլ տարիները փոխվեն, տեխնոլոգիաները զարգանան, նոր սերունդներ գան, Մալայան անունը, վստահաբար, դեռ երկար կմնա այն անուններից մեկը, որի հետ մարդիկ կապելու են ամենաթանկ զգացողություններից մեկը՝ կրկին տեսնելու երջանկությունը։

Եվ քանի դեռ Հայաստանում որևէ երեխա առաջին անգամ կրկին կտեսնի իր մոր դեմքը, որևէ տարեց մարդ կկարողանա նորից կարդալ իր սիրելի գիրքը, որևէ հիվանդ կասի՝ «Ես նորից տեսնում եմ», այդ մեծ բժշկի հիշատակը շարունակելու է ապրել ոչ միայն պատմության էջերում, այլև մարդկային երախտագիտության ամենալուսավոր անկյունում։

Խոնարհում պրոֆեսոր Ալեքսանդր Մալայանի ծննդյան օրվա առիթով

Կան ծննդյան օրեր, որոնք օրացույցում պարզապես հերթական ամսաթիվ չեն։ Դրանք հիշողության օրեր են, երախտագիտության օրեր, լուռ աղոթքի և խոնարհման օրեր։ Այդպիսի օր է այսօր՝ բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, Հայաստանի ակնաբուժության մեծ երախտավոր, Ս․Վ․ Մալայանի անվան Ակնաբուժության հանրապետական կենտրոնի երկարամյա տնօրեն Ալեքսանդր Մալայանի ծննդյան օրը։

Կյանքում կան մարդիկ, որոնց մասին անցյալ ժամանակով խոսելը երբեք չի ստացվում։ Նրանք շարունակում են ապրել իրենց ստեղծած գործով, իրենց անունով, իրենց աշակերտներով և ամենակարևորը՝ այն հազարավոր մարդկանց հայացքներում, որոնց նրանք վերադարձրել են աշխարհի լույսը։

Ալեքսանդր Մալայանն այդ մարդկանցից էր։

Նա ընտրել էր բժշկության ամենանուրբ, ամենապատասխանատու և ամենահրաշագործ ճանապարհներից մեկը՝ ակնաբուժությունը։ Մի ճանապարհ, որտեղ բժշկի յուրաքանչյուր շարժում չափվում է միլիմետրերով, բայց դրա արդյունքը նաև չափվում է մարդկային ամբողջ կյանքով։ Որովհետև տեսողությունը միայն աչքի կարողությունը չէ։ Դա մանկության գույներն են, մայրիկի դեմքն է, սիրելիի ժպիտն է, առաջին ընթերցած գիրքը, հայրենի լեռները, մայրամուտի լույսը և կյանքի գեղեցկությունը։

Եվ հենց այդ գեղեցկությունը նա վերադարձրեց հազարավոր մարդկանց։

Հայկական ակնաբուժության պատմության մեջ Ալեքսանդր Մալայանի անունը վաղուց դարձել է մի ամբողջ դարաշրջանի խորհրդանիշ։ Նա համարվում է Հայաստանում ակնաբուժական միկրովիրաբուժության հիմնադիրներից ու այդ ուղղության ամենաականավոր զարգացնողներից մեկը։

Բայց մեծ բժիշկներին միայն գիտական աշխատանքներով չեն հիշում։ Նրանց հիշում են մարդկային վերաբերմունքով։ Որովհետև Ալեքսանդր Մալայանը նախ և առաջ սիրում էր մարդուն։ Նրա համար հիվանդը երբեք պարզապես բժշկական պատմություն չէր։ Նա ճակատագիր էր, ընտանիք էր, հույս էր ․․․

Երբ մեծ մարդիկ հեռանում են, թվում է, թե դատարկություն են թողնում։ Սակայն իրական մեծությունը դատարկություն չի ստեղծում։ Այն ստեղծում է շարունակություն։

Այսօր այդ շարունակությունն ապրում է նրա հիմնած արժեքների մեջ, նրա աշակերտների աշխատանքում և նրա ընտանիքի առաքելության մեջ։ Առանձնահատուկ խորհրդանշական է, որ նրա դուստրը՝ Զառա Մալայանը, հիմնելով Ալեքսանդր Մալայանի անվան Տեսողության վերականգնման կենտրոնը, հոր անունը չի պահպանում միայն որպես հիշատակ։ Նա շարունակում է նրա գաղափարը, նրա մարդասիրությունը, նրա մասնագիտական դպրոցը՝ ամեն օր նոր կյանք, նոր հույս և նոր լույս վերադարձնելով մարդկանց։

Մեծ մարդիկ երբեք չեն հեռանում։ Նրանք պարզապես դադարում են քայլել մեր կողքով և սկսում են քայլել մեր հիշողության մեջ։

Այսօր, նրա ծննդյան օրը, ուզում ենք ոչ միայն հիշել, այլև շնորհակալություն հայտնել։ Շնորհակալություն հազարավոր վերադարձված հայացքների համար։ Շնորհակալություն բժիշկների այն սերնդի համար, որ նա կրթեց։ Շնորհակալություն այն բարության համար, որով նա ապրեց և ծառայեց իր ժողովրդին։

Երջանկահիշատակ պրոֆեսոր Ալեքսանդր Մալայանին այլևս չենք կարող ասել՝ «Շնորհավոր ծնունդդ» այնպես, ինչպես ասում ենք կենդանի մարդկանց։ Բայց կարող ենք ասել մեկ այլ բան, որն ավելի խորն է, ավելի մարդկային և ավելի հավերժ. Շնորհակալ ենք, որ ծնվել եք։ Շնորհակալ ենք, որ Ձեր կյանքը նվիրեցիք մարդկանց տեսողությանը։ Շնորհակալ ենք, որ ապացուցեցիք՝ իսկական բժիշկը բուժում է ոչ միայն աչքերը, այլև վերադարձնում է մարդու հավատը կյանքի լույսի հանդեպ։

Եվ քանի դեռ Հայաստանում որևէ մարդ կրկին կբացի աչքերը աշխարհի գեղեցկության առջև, Ձեր անունը շարունակելու է ապրել ոչ միայն բժշկական գրքերում, այլև մարդկային երախտագիտության ամենալուսավոր էջերում։

Հարգանքով՝ Սիմոն Սարգսյան