Երևանի Ստանիսլավսկու անվան ռուսական դրամատիկական թատրոնի տնօրեն, ռեժիսոր Սուրեն Շահվերդյանի «Տումաչ Ռոմանտիկ»-ը բեմադրված է ամերիկացի դասական դրամատուրգ Նիլ Սայմոնի հանրահայտ «Վերջին կրակոտ սիրահարը» («The Last of the Red Hot Lovers», 1969) կատակերգության մոտիվներով։
Ռեժիսորը, սակայն, չի սահմանափակվել բնագրի բեմադրությամբ, այլ ստեղծել է սեփական, ազատ թատերական մեկնաբանությունը, ինչի պատճառով էլ ներկայացումը կրում է նոր՝ «Տումաչ Ռոմանտիկ» անվանումը։
Երեք կին։ Երեք ժամադրություն։ Մեկ ամուսնացած տղամարդ։ Եվ ոչ մի հնարավորություն, որ ամեն ինչ ընթանա ըստ ծրագրի։ Նիլ Սիմոնի «Վերջին շիկացած սիրահարը» լեգենդար կատակերգություն է սիրո, գայթակղության և ամենախենթ որոշումների զվարճալի հետևանքների մասին։ Պատրաստվեք հումորով, անսպասելի շրջադարձերով և հիանալի տրամադրությամբ լի երեկոյի։
Թատրոնը երբեմն դառնում է հայելի, երբեմն՝ խոշորացույց։ Իսկ երբ այդ երկուսին միանում է Նիլ Սայմոնի նուրբ, ինքնահեգնական հումորը, բեմը վերածվում է այն վայրի, որտեղ հանդիսատեսը նախ ծիծաղում է հերոսների վրա, ապա հանկարծ հասկանում, որ ծիծաղում է նաև սեփական կյանքի վրա։
Սուրեն Շահվերդյանի բեմադրած «Տումաչ Ռոմանտիկ»-ը հենց այդպիսի ներկայացում է։ Այն ստեղծվել է Նիլ Սայմոնի հանրահայտ «Վերջին շիկացած սիրահարը» կատակերգության մոտիվներով, սակայն ռեժիսորը չի կրկնում դասականը. նա այն ապրեցնում է նոր ժամանակի շնչով, նոր ռիթմով ու նոր թատերական լեզվով։
Սյուժեն, առաջին հայացքից, չափազանց պարզ է։ Միջին տարիքի, ամուսնացած, բարեկիրթ, նույնիսկ փոքր-ինչ ձանձրալի տղամարդը՝ Բարնին, հանկարծ որոշում է, որ կյանքում ինչ-որ բան բաց է թողել։ Նա չի ուզում ընտանիք քանդել, չի ուզում սիրահարվել, չի ուզում հեղափոխել աշխարհը։ Նա պարզապես ցանկանում է… մեկ սիրային արկած ունենալ։
Եվ հենց այստեղից սկսվում է մարդկային անհեթեթության ամենահմայիչ կատակերգությունը։
Բարնի. տղամարդ, որը համարձակվեց … վախենալ
ՀՀ վաստակավոր արտիստ Արման Ղազարյանի Բարնին միաժամանակ ծիծաղելի է և հուզիչ։ Նա այն տղամարդն է, որը որոշել է դավաճանել, բայց նույնիսկ դավաճանությունն է ուզում կատարել օրենքի, կարգուկանոնի և բարոյականության սահմաններում։ Նրա ամբողջ ողբերգությունն այն է, որ նույնիսկ սիրուհի ունենալու համար նա չափազանց պարկեշտ մարդ է։
Արման Ղազարյանը չի խաղում սովորական կատակերգական հերոսի։ Նա ստեղծում է մարդու դիմանկար, որն ամբողջ կյանքում եղել է «ճիշտ», իսկ այժմ փորձում է մի քանի ժամով դառնալ «սխալ»։ Բայց որքան շատ է նա ցանկանում ազատվել իր կաշկանդվածությունից, այնքան ավելի խճճվում է սեփական վախերի, ամոթի ու անճարակության մեջ։
Նրա յուրաքանչյուր լռությունը խոսում է, յուրաքանչյուր հայացքը պատմում է, իսկ յուրաքանչյուր անհաջող փորձ հանդիսատեսի ծիծաղի տակ թաքցնում է փոքրիկ մարդկային ողբերգություն։
«Դուք նման եք այն պատասխանին, որի հարցը դեռ չի ծնվել»։ Այդ արտահայտության մեջ կա և՛ հումոր, և՛ սիրախաղ, և՛ փիլիսոփայություն. այն միաժամանակ հաճոյախոսություն է և անլուծելի հանելուկ՝ ճիշտ այնպիսին, ինչպիսին Նիլ Սայմոնի երկխոսություններն են, որը հրաշալի էր մատուցում Արման Ղազարյանը։
Ելենա Վարդանյան. փոթորիկ՝ բարձրակրունկների վրա
Ելենա Վարդանյանի Բոբբին պարզապես կին չէ։ Նա բնական աղետ է։ Նա բեմ է մտնում այնպես, ինչպես քամին է ներխուժում փակ պատուհանից ներս՝ ոչինչ չհարցնելով, ոչ մեկից թույլտվություն չստանալով։
Վարդանյանը ստեղծում է ազատ, անկաշկանդ, անկանխատեսելի կնոջ կերպար, որի կողքին Բարնին թվում է դպրոցական տղա, որին առաջին անգամ տարել են մեծերի երեկույթի։
Դերասանուհու խաղում կա հրաբխային էներգիա, խելահեղ ռիթմ և կատակերգական բացառիկ ճշգրտություն։ Նրա յուրաքանչյուր արտահայտությունը հարված է, յուրաքանչյուր ժեստը՝ անակնկալ, յուրաքանչյուր դադարն անգամ՝ հումորի շարունակություն։
Աննա Պուշկինա. խելքը, որը երբեմն ավելի վտանգավոր է, քան գեղեցկությունը
Աննա Պուշկինայի Էլեյնը բոլորովին այլ աշխարհից է։ Եթե Բոբբին կրակ է, ապա Էլեյնը՝ կայծակ։ Նա մտնում է Բարնիի կյանք ոչ թե զգացմունքներով, այլ մտքերով, գաղափարներով, սարկազմով, նյարդերով ու անսպասելի անկեղծությամբ։
Աննա Պուշկինայի կերպարը կառուցում է այնպիսի նրբությամբ, որ հանդիսատեսը երբեմն մոռանում է՝ սա կատակերգությո՞ւն է, թե՞ ժամանակակից մարդու հոգեբանական դիմանկար։ Նրա խաղում հումորը ծնվում է ոչ թե կատակներից, այլ մտածողությունից։
Թեյմինե Խաչատրյան. երբ անմեղությունը դառնում է ամենամեծ անակնկալը
Թեյմինե Խաչատրյանի Ժանեթը ներկայացման ամենահանգիստ, բայց գուցե ամենախորքային կերպարն է։ Նա արտաքինից ամաչկոտ է, զուսպ, կարծես անպաշտպան։ Սակայն հենց այդ թվացյալ փխրունության մեջ է թաքնված նրա ուժը։
Թեյմինեն խաղում է գրեթե երաժշտական ռիթմով։ Նրա խոսքի մեղմությունը, հայացքների անկեղծությունն ու անսպասելի արձագանքները կերպարին հաղորդում են մարդկային ջերմություն, որն աստիճանաբար փոխում է նաև Բարնիին։
Հանդիսատեսը նրա հետ ոչ միայն ծիծաղում է, այլև սկսում է հավատալ, որ մարդկային հարաբերություններում դեռևս ամեն ինչ չի կորել։
Ռեժիսորական շահվերդյանական ձեռագիրը
Սուրեն Շահվերդյանը հրաժարվում է սովորական կենցաղային կատակերգությունից։ Նրա համար կարևոր չէ միայն պատմել ամուսնու անհաջող դավաճանության մասին։
Նրան հետաքրքրում է ավելի խոր հարց. ինչո՞ւ է մարդը, երբ ամբողջ կյանքում ճիշտ է ապրել, մի օր հանկարծ որոշում սխալվել։ Եվ պարզվում է, որ պատասխանն ամենևին էլ սեքսը կամ արկածը չէ։ Պատասխանը միայնակությունն է։ Ժամանակի անցնելու վախը։ Չապրած կյանքի զգացողությունը։ Եվ այն անհանգստությունը, որ մի օր կարող ես հասկանալ՝ երիտասարդությունդ ավարտվել է, իսկ դու նույնիսկ չես հասցրել մի փոքր խենթանալ։
Երբ հանդիսատեսը ծիծաղում է… իր վրա
Նիլ Սայմոնի ուժը հենց այստեղ է։ Նրա հերոսները երբեք ծաղրի առարկա չեն դառնում։ Նրանք սիրելի են նույնիսկ իրենց հիմարությունների մեջ։ «Տումաչ Ռոմանտիկ»-ը նույնպես չի դատում ոչ մեկին։ Ոչ դավաճանելու ցանկություն ունեցող տղամարդուն։ Ոչ ազատամիտ կնոջը։ Ոչ նյարդային ինտելեկտուալին։ Ոչ էլ ամաչկոտ երազողին։
Բոլորն այստեղ մարդիկ են՝ իրենց անհաջողություններով, կատակներով, թուլություններով ու փոքրիկ երջանկությունների որոնումներով։
Սակայն «Տումաչ Ռոմանտիկ»-ի հաջողությունը միայն դերասանական հրաշալի անսամբլը չէ։ Այն կառուցված է մի քանի ստեղծագործական շերտերի ներդաշնակ համադրությամբ։
Աշոտ Թադևոսյանի բեմանկարչությունը լակոնիկ է, բայց բազմախոս։ Այն չի ծանրաբեռնում բեմը ավելորդ առարկաներով, այլ ստեղծում է խաղային տարածք, որտեղ յուրաքանչյուր մուտք, յուրաքանչյուր կանգառ, յուրաքանչյուր դուռ կամ անկյուն դառնում է հերթական ժամադրության, հերթական հույսի կամ հերթական անհաջողության խորհրդանիշ։ Այդ մինիմալիզմի շնորհիվ ամբողջ ուշադրությունը կենտրոնանում է դերասանի, խոսքի և իրավիճակի վրա, իսկ բեմը վերածվում է մարդկային հարաբերությունների յուրատեսակ լաբորատորիայի։
Յուլիա Ֆինկի զգեստները պարզապես հագուստ չեն, այլ կերպարների ներաշխարհի շարունակությունը։ Դրանք ընդգծում են հերոսների խառնվածքը, սոցիալական դիմագիծն ու հոգեբանական տարբերությունները՝ երբեմն ավելի խոսուն լինելով, քան երկխոսությունները։ Յուրաքանչյուր կերպար ունի իր գունային, ոճական և տրամադրային աշխարհը, որն օգնում է հանդիսատեսին անմիջապես կարդալ նրա բնավորությունը։
Նունե Կիրակոսյանի պարային և պլաստիկական լուծումները ներկայացմանը հաղորդում են լրացուցիչ ռիթմ։ Այստեղ շարժումը պարզապես խորեոգրաֆիա չէ. այն վերածվում է հարաբերությունների լեզվի, երբ կերպարները երբեմն ավելի ճշգրիտ արտահայտվում են մարմնի, քան բառերի միջոցով։ Այդ պլաստիկան հատկապես ընդգծում է կատակերգության ռիթմը, ստեղծում է թեթևություն և երբեմն նույնիսկ գրոտեսկային հմայք։
Հատկանշական է նաև ներկայացման 18+ տարիքային սահմանափակումը։ Սակայն այն ամենևին չի պայմանավորված գռեհկությամբ կամ էժանագին էրոտիզմով։ Ընդհակառակը, ներկայացումը մեծահասակների մասին է՝ նրանց գաղտնի ցանկությունների, միջին տարիքի ճգնաժամի, ամուսնական առօրյայի, սիրո, գայթակղության և մարդկային թուլությունների մասին։ Նիլ Սայմոնի հումորը երբեմն համարձակ է, երբեմն սարկաստիկ, բայց երբեք չի անցնում ճաշակի սահմանը։ Այդ պատճառով «Տումաչ Ռոմանտիկ»-ը նախ և առաջ խելացի մեծահասակների կատակերգություն է, որտեղ հանդիսատեսը ոչ միայն ծիծաղում է, այլև ճանաչում է ինքն իրեն։
Եվ թերևս հենց այս պատճառով ներկայացումից ամենաերկար հիշվողը ոչ միայն զվարճալի իրավիճակներն են, այլ նաև այնպիսի փայլուն երկխոսությունները, ինչպիսին Բարնիի շուրթերից հնչող միտքն է. «Դուք նման եք այն պատասխանին, որի հարցը դեռ չի ծնվել»։ Դա Նիլ Սայմոնի դրամատուրգիայի ամբողջ էությունն է՝ մեկ նախադասության մեջ միավորել հումորը, սիրախաղը, փիլիսոփայությունն ու մարդկային հարաբերությունների անսահման հանելուկը։
Եվ հենց այդ պատճառով ներկայացման ավարտին հանդիսատեսը դահլիճից դուրս է գալիս ոչ միայն լավ տրամադրությամբ, այլև մի պարզ գիտակցությամբ. կյանքում ամենազվարճալի իրավիճակները հաճախ ծնվում են այն ժամանակ, երբ մարդը փորձում է ամեն ինչ մանրակրկիտ պլանավորել։
Իսկ սերը, ինչպես թատրոնը, երբեք չի հետևում նախապես գրված սցենարին։
Սիմոն Սարգսյան
Բաց մի թողեք
Երբ մեծ երաժշտությունը բախվում է փոքր կազմակերպչական մտածողությանը, գավառականությունը՝ նախասրահում
Երբ սերը իջնում է ստվերների աշխարհ. «Էվրիդիկե»-ն՝ սիրո, հիշողության և լռության խորհրդավոր ճամփորդություն. Լուսանկարներ, Տեսանյութեր
Որտե՞ղ է ավարտվում պատմական ճշմարտությունը