Կլինե՞ն Իրանում արմատական փոփոխություններ

Իրանական Ադրբեջանի թյուրքերը ներկայումս շատերի հետաքրքրությունն են շարժում: Այդ երկրում կատարվող լայնածավալ բողոքի ցույցերի լույսի ներքո կարելի է լսել բազում կարծիքներ պետության հնարավոր փլուզման մասին։

Իրոք, եթե շիիզմը մերժվի, ուրիշ ի՞նչ գաղափար կարող է ապահովել Իրանի բազմազգ ժողովուրդների համակեցությունը։ Երկրի փլուզման հեռանկարը շատերի մտքում մեծ տեղ է գրավում։ Հայաստանում, իհարկե, շատերը հետաքրքրված են Արեւելյան եւ Արեւմտյան Ադրբեջանի իրանական նահանգների ապագայով, որոնք բնակեցված են հիմնականում թյուրքալեզու ժողովուրդներով։

Այն միտքը, որ այս նահանգները կարող են մի օր անկախություն ձեռք բերել, քննարկվում է 1990-ական թվականներից ի վեր՝ Մերձավոր Արեւելքի ապագա քաղաքական լանդշաֆտի վերաբերյալ քննարկումների շրջանակներում: Հետեւաբար, այս թեման հատկապես արդիական է դառնում հիմա, քանի որ Իրանը պատառոտված է քաղաքական կրքերով:

Սա հատկապես ճիշտ է, քանի որ այս թեման վաղուց քննարկվում է մեր հարեւանի՝ հետխորհրդային Ադրբեջանի կողմից, որը «Մեծ Ադրբեջանի» ծրագրեր է փայփայում: Ակնհայտ է, որ Իրանում ցանկացած զարգացում անմիջականորեն կազդի Հայաստանի անվտանգության վրա։

Այս առումով Իրանում թյուրքերի քաղաքական երեւույթի հարցը չափազանց հրատապ է: Հնարավո՞ր է արդյոք իրանցի թյուրքերի վրա հիմնված անկախ քաղաքական ազգի ի հայտ գալը: Այստեղ կարեւորագույն նշանակություն ունի Իրանի քաղաքացիների այս շերտի ինքնության եւ քաղաքական գիտակցության հարցը:

Գաղտնիք չէ, որ սկսած 15-րդ դարից՝ Կենտրոնական Ասիայից տարբեր թյուրքական ցեղերի՝ դեպի այժմյան Մերձավոր Արեւելք պարբերական ներհոսքի պատճառով այդ ցեղերը սկսեցին տարածաշրջանի երկրների քաղաքական կյանքում զգալի դեր խաղալ: Այդ ազդեցությունը զգացվում էր հիմնականում Պարսկական կայսրության կողմից, որտեղ ուշ միջնադարում իշխանությունը տարբեր նվաճողների ձեռքից ձեռք էր անցնում:

Ամենից հաճախ դրանք տարբեր թյուրքական ցեղեր էին: Տվյալ երեւույթը կապված է այն փաստի հետ, որ թյուրքերը տարածաշրջան էին մտնում որպես ռազմական կազմավորումների անդամներ: Այս միտումն ունի պատմական արմատներ: Արեւմտյան Ասիայի տարբեր կառավարիչներ (սկսած մուսուլման խալիֆներից եւ բյուզանդական կայսրերից) 9-րդ դարից ի վեր թյուրքերին որպես ստրուկ զինվորներ էին հավաքագրում իրենց բանակներ:

11-րդ դարում Կենտրոնական Ասիայի թյուրքական ցեղերն իրենք էին իրենց ռազմական ծառայությունները մատուցում այդ կառավարիչներին հատուկ վճարի դիմաց: Դարերի ընթացքում այս պրակտիկան սահմանել է թյուրքերի դերը շատ երկրների ռազմական եւ քաղաքական կյանքում, որտեղ թյուրքական ցեղերը պարզապես զավթել են իշխանությունը:

Պարսից կայսրությունում ղզըլբաշ թյուրքական բանակը կարեւոր դեր է խաղացել թյուրքերի քաղաքականացման գործում: Նրանք դարձան Սեֆյանների դինաստիայի հիմքը 16-րդ դարում, որը կանխորոշեց Պարսկական կայսրության քաղաքական կազմը մինչեւ 18-րդ դարասկիզբ: Չնայած նախկինում տարբեր ցեղեր կարճատեւ գահակալություններ էին հաստատել Պարսկաստանում (Կարա կոյունլուներ, Աղ կոյունլուներ), հենց Սեֆյանները սահմանեցին այդ կայսրության քաղաքական կյանքում թյուրքական ներգրավվածության առանձնահատկությունը:

Այստեղ խնդիրն այն է, որ թյուրքերը՝ օգտվելով իրենց ռազմական առավելությունից, պարզապես ինտեգրվեցին պարսկական քաղաքական մշակույթին, սրբորեն մեծարելով պարսկերենը՝ որպես պաշտոնական լեզու եւ իսլամի շիական ճյուղը՝ որպես պետական կրոն: Պետք չէ ասել, որ նրանք Պարսկական կայսրությունը համարում էին բացառապես իրենց հայրենիքը:

Նրանք երբեք չեն զարգացրել առանձին հայրենիքի կամ ազգային գիտակցության որեւէ զգացողություն: Այս իմաստով Պարսկաստանի ուշ միջնադարյան պատմության մեջ թյուրքական մասնակցության երեւույթը շատ առումներով նման է Բյուզանդիայի կյանքում հայերի մասնակցության երեւույթին:

Դարեր շարունակ Բյուզանդիայի բանակում եւ քաղաքականության մեջ ամուր դիրքեր զբաղեցնելով՝ հայ ազնվականությունը սրբորեն մեծարել է այդ կայսրության քաղկեդոնականությունը եւ քաղաքական մշակույթը:

Թյուրքերի պատմությունից միակ տարբերությունն այն էր, որ Բյուզանդական կայսրության կազմում գոյություն ուներ հայկական հայրենիք՝ վասալ Հայաստան, բայց այս հայրենիքը միշտ ներկայացնում էր ինչ-որ օտար բան հայկական ծագում ունեցող բյուզանդական ազնվականության համար: Ի վերջո, 11-րդ դարում բյուզանդական կայսրերը պարզապես ավերեցին Հայաստանը՝ կայսրության շահերին ծառայելու համար։

Բայց նրանք նաեւ ընդհանուր բան ունեին, որ Պարսկաստանի թյուրք առաջնորդները նույնպես հաճախ դաժանորեն էին վերաբերվում թյուրքերին: Հայտնի է շահ Աբբաս I-ի օրինակը, որը 17-րդ դարասկզբին սկսեց թյուրքական ազնվականությանը պարսկական պետական համակարգի վերին էշելոններից վտարելու քաղաքականություն՝ զինվորական եւ պետական պաշտոնյաներին փոխարինելով երկրի կենտրոնական շրջաններում վերաբնակեցված հայերով ու վրացիներով:

Վերջիններս պարսիկների հետ միասին այնուհետեւ ստացան պետականաստեղծ ժողովուրդների կարգավիճակ: Շատ թուրքեր պարզապես արտաքսվեցին կայսրության ծայրամասեր, մասնավորապես՝ Կովկաս, որը դատարկվել էր հայերից ու վրացիներից։

Վերը նկարագրված դարերի ընթացքում պարսկական քաղաքական կյանքում թյուրքական մասնակցության բարդ եւ հակասական պատմությունը նրանց մեջ զարգացրել է յուրահատուկ ինքնություն, որտեղ Պարսկական կայսրությունից առանձին հայրենիքի հասկացություն գոյություն չունի: Նրանց սեփական լեզուն դեռեւս համարվում է առօրյա հաղորդակցության լեզու։ Ցանկացած «անջատողականություն» կարող է դրսեւորվել միայն երկրի կառավարման համակարգում գերիշխանության հարցում։

Եվ այսօր, մինչ մենք արմատական փոփոխություններ ենք կանխատեսում Իրանում, կարելի է պնդել, որ թյուրքական բնակչության ինքնության ցանկացած արմատական փոփոխություն կարող է տեղի ունենալ միայն նրանց ազգային ինքնորոշման հետ։ Իրանի քաղաքական կյանքում ինչ-որ լուրջ բան կարող է տեղի ունենալ միայն թյուրքական նոր ազգի ի հայտ գալով։ Սակայն դժվար է կանխատեսել նման նոր ազգի քաղաքական բնույթը։

Ռուսների եւ ուկրաինացիների միջեւ հարաբերությունների փորձը ցույց է տալիս, որ ինքնությունը չափազանց բազմաշերտ եւ քմահաճ բան է։ Նույնը կարելի է դիտարկել այսօրվա Ադրբեջանում, որտեղ հետխորհրդային մուսուլմաններն իրենց էթնոգենեզը կառուցել են ադրբեջանացման գաղափարի էներգիայի վրա։

Ժողովուրդների մեջ սեփական «ես»-ի ի հայտ գալը երբեմն էներգիա է սփռում անսպասելի ուղղություններով:

Մանվել Սարգսյան