Նիկոլ Փաշինյանը կառավարության վերջին նիստից հետո մի նախադասություն ասաց, որը Հայաստանի էներգետիկ քաղաքականության համար կարող է ավելի կարևոր լինել, քան գազի հերթական սակագինը․ եթե հնարավոր լինի գազ բերել երկրորդ աղբյուրից կամ այնտեղից ավելի մեծ ծավալ ստանալ, Հայաստանը գնալու է այդ ճանապարհով։
Սա գազի մասին հայտարարություն է միայն առաջին հայացքից։ Իրականում խոսքը Հայաստանի՝ սեփական արտաքին քաղաքական ընտրությունների համար տնտեսական ազատություն ստեղծելու մասին է։
Հայաստանը 2025 թվականին սպառել է մոտ 2.7 միլիարդ խորանարդ մետր ներկրվող բնական գազ։ Դրանից շուրջ 2.23 միլիարդը եկել է Ռուսաստանից, մոտ 476 միլիոնը՝ Իրանից՝ «գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» ծրագրով։ Այսինքն՝ ռուսական գազի բաժինը Հայաստանի ներմուծման մեջ ավելի քան 82 տոկոս է։
Այդ կախվածությունը տասնամյակներ շարունակ ներկայացվել է որպես առավելություն։ Ռուսաստանը Հայաստանին գազ է մատակարարել եվրոպական շուկայական գներից զգալիորեն ցածր գնով։ Դեռ մայիսին Կրեմլը հիշեցրեց այդ տարբերությունը՝ այն կապելով Հայաստանի արտաքին քաղաքական ընտրության հետ։ Դմիտրի Պեսկովը հայտարարեց, որ ռուսական ինտեգրացիոն համակարգում Հայաստանը ստանում է «արտոնյալ» գին, որը այլ ինտեգրացիոն միավորումների մասնակիցների համար հասանելի չի լինի։
Այս մի նախադասության մեջ ամփոփված է Հայաստանի երեք տասնամյակի էներգետիկ խնդիրը։ Երբ էներգիայի գինը կապվում է երկրի արտաքին քաղաքական ընտրության հետ, տնտեսական հարաբերությունն արդեն վերածվում է քաղաքական լծակի։
Մայիսին այդ տրամաբանությունն արդեն ստացավ գրավոր ձև։ Հայաստանը հաստատեց, որ ստացել է Ռուսաստանի էներգետիկայի նախարարի նամակը՝ 2013 թվականի գազի, նավթամթերքի և չմշակված ադամանդների մատակարարման արտոնյալ պայմանների վերաբերյալ համաձայնագրի հնարավոր դադարեցման մասին՝ Հայաստանի եվրոպական ինտեգրման շարունակման դեպքում։
Այսինքն՝ գազի գնի շուրջ վեճն այլևս միայն էներգետիկա չէ։ Այն արտաքին քաղաքականության մասին է, և այստեղ Փաշինյանի «երկրորդ տեղից գազ բերելու» ձևակերպումն իրականում ավելի կարևոր է, քան այն հարցը, թե ռուսական գազը վաղը կարժենա 165, 177 թե 200 դոլար, որովհետև ինքնիշխանության համար վճռորոշ թիվը երբեմն ոչ թե գազի գինն է, այլ մատակարարների թիվը։
Բայց ռուսական գազին այլընտրանք գտնելը դեռ չի նշանակում ռուսական էներգետիկ կախվածությունից դուրս գալ։ «Գազպրոմ Արմենիան» ռուսական «Գազպրոմի» 100 տոկոսանոց դուստր ընկերությունն է և Հայաստանի գազափոխադրման համակարգի օպերատորը։
Այսինքն՝ կարելի է փոխել գազի ծագումը և չփոխել այն համակարգը, որով այդ գազը հասնում է սպառողին։ Սա է դիվերսիֆիկացիայի իրական սահմանը։ Եթե վաղը Հայաստանը կարողանա Իրանից ավելի շատ գազ ստանալ, իսկ հետագայում՝ այլ աղբյուրներից ևս, բայց ներմուծումը, փոխադրումը, պահեստավորումը և բաշխումը շարունակում են կախված մնալ մեկ կորպորատիվ համակարգից, ապա փոխվել է մատակարարը, բայց ամբողջությամբ չի փոխվել կախվածության կառուցվածքը։
Դիվերսիֆիկացիայի նպատակը մատակարար փոխելը չէ՝ նպատակը ընտրելու կարողություն ստեղծելն է։ Այդ ընտրությունը կարող է ունենալ նաև գին։ Ռուսական գազը դեռ կարող է մնալ Հայաստանի համար տնտեսապես ամենաշահավետ աղբյուրը, և դիվերսիֆիկացիայի իմաստը դրանից հրաժարվելը չէ։ Խնդիրը այլընտրանքներ ստեղծելն է՝ նույնիսկ եթե դրանք սկզբնական շրջանում ավելի թանկ արժենան։
Դա պահանջելու է նոր ենթակառուցվածքներ, Իրանից մատակարարումների ընդլայնում, էլեկտրաէներգետիկ նոր կապեր և տարածաշրջանային շուկաների հետ ավելի խոր փոխկապակցում։ Այլընտրանքը նույնպես գին ունի, բայց այդ գինը վճարվում է ընտրության ազատություն ձեռք բերելու համար։ Բայց ապահովագրությունն էլ անվճար չէ։
Էներգետիկ դիվերսիֆիկացիայի արժեքը միայն ավելի էժան գազ գտնելու մեջ չէ։ Դրա իրական արժեքն այլընտրանքի առկայությունն է։ Երկրորդ մատակարարը անհրաժեշտ է ոչ միայն այն պահին, երբ առաջինը դադարում է մատակարարել, այլև որպեսզի որևէ մատակարար չկարողանա իր անփոխարինելիությունը վերածել Հայաստանի նկատմամբ տնտեսական կամ քաղաքական առավելության։
Այստեղ է Փաշինյանի շանտաժն ու երկրորդ ակնարկի քաղաքական նշանակությունը։ Եթե Ռուսաստանը վերանայի գազի գինը, Հայաստանը կարող է վերանայել այն, ինչ այսօր Ռուսաստանը Հայաստանում ստանում է անվճար կամ արտոնյալ պայմաններով։ Քաղաքական դաշտում արդեն հիշատակվում է նաև Գյումրիի 102-րդ ռուսական ռազմաբազայի ծախսերի հարցը։ Այդ տրամաբանությունը պետք է հասցնել մինչև վերջ, բայց ոչ որպես վրեժխնդրություն։
Հայ-ռուսական հարաբերությունները պետք է աստիճանաբար դուրս բերել փոխադարձ «նվերների» համակարգից և տեղափոխել հաշվարկելի պայմանագրային հարաբերությունների դաշտ։ Եթե գազը ապրանք է՝ այն ունի գին։
Եթե ենթակառուցվածքի օգտագործումը ծառայություն է՝ այն նույնպես կարող է ունենալ գին։ Եթե ռազմական ներկայությունը բխում է երկու պետությունների անվտանգության շահերից, դրա պայմանները պետք է լինեն թափանցիկ և փոխադարձաբար հիմնավորված։
Պետությունների միջև հարաբերություններն ավելի կայուն են, երբ դրանց հիմքում ոչ թե չգրված պարտավորություններն են, այլ հստակ պայմանագրերը։ Հայաստանը չպետք է նպատակ դնի հրաժարվել ռուսական գազից միայն այն պատճառով, որ այն ռուսական է։ Եթե ռուսական գազը մրցունակ է, այն պետք է շարունակի լինել հայկական շուկայում։
Խնդիրը Ռուսաստանից գազ չգնելը չէ։ Խնդիրն այն է, որ Ռուսաստանը չլինի այն միակ երկիրը, որից Հայաստանը կարող է գազ գնել անհրաժեշտ ծավալով։ Որքան շատ լինեն Հայաստանի մատակարարման աղբյուրները, էներգետիկ կապերը և փոխանակման հնարավորությունները, այնքան փոքր կլինի որևէ մեկի կարողությունը տնտեսական կախվածությունը վերածելու քաղաքական պայմանագրի։ Սա է գազի շուրջ այս ամբողջ բանավեճի իրական իմաստը։
Էժան էներգիան տնտեսական առավելություն է։ Բայց եթե դրա գինը արտաքին քաղաքական ընտրության սահմանափակումն է, այն կարող է պետության համար չափազանց թանկ լինել։ Հայաստանի նպատակը ոչ թե մեկ կախվածությունը մյուսով փոխարինելն է, այլ ընտրության հնարավորություն ունենալը։ Էներգետիկ ինքնիշխանությունը սկսվում է այնտեղ, որտեղ ոչ մի մատակարար այլևս չի կարող իր գազի գինը կապել Հայաստանի քաղաքական որոշումների գնի հետ, որովհետև էներգետիկ անկախությունը նշանակում է ոչ թե էներգիա չունենալ ուրիշներից, այլ ունենալ ընտրություն՝ ումից, ինչ գնով և ինչ պայմաններով այն ստանալ։
Բաց մի թողեք
Որտեղ է Բաքվի անհանգստության իրական պատճառը, դա նյարդայնացնում է նաև Մոսկվային
Դա կնշանակի պատերազմ Ռուսաստանի հետ․ ինչ է առանցել Պուտինը
Բելառուսը պատերազմի է պատրաստվում․ Լուկաշենկոն խոստովանեց