Օգոստոսի 23․ անկախության ճանապարհի գաղափարական սկիզբը

1990 թվականի օգոստոսի 23-ը Հայաստանի նորագույն պատմության այն օրերից է, որոնց նշանակությունը ժամանակի հեռավորությունից միայն ավելի է ընդգծվում։

Այդ օրը Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության Գերագույն խորհուրդն ընդունեց «Հռչակագիր Հայաստանի անկախության մասին» պատմական փաստաթուղթը՝ դրանով ազդարարելով Հայաստանի անկախ պետականության վերականգնման գործընթացի քաղաքական և իրավական սկիզբը։

Այսօր՝ 36 տարի անց, Օգոստոսի 23-ը չպետք է ընկալել պարզապես որպես հերթական պատմական տարեդարձ։ Այն գաղափարի ծննդյան օրն է, որ Հայաստանը կարող է և պետք է վերականգնի իր լիարժեք պետական անկախությունը։

1990 թվականի այդ օրը դեռ գոյություն ուներ Խորհրդային Միությունը։ Հայաստանի Հանրապետությունը դեռ չէր հռչակել իր անկախությունը, իսկ 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ի հանրաքվեն դեռ առջևում էր։ Սակայն պատմության մեջ երբեմն լինում են պահեր, երբ ապագան նախ ծնվում է ոչ թե փաստաթղթային վերջնական որոշմամբ, այլ քաղաքական կամքով և գաղափարական համարձակությամբ։

Այդպիսի պահ էր 1990 թվականի օգոստոսի 23-ը։

Հռչակագրով Հայաստանի իշխանությունը հայտարարեց անկախ պետականության հաստատման գործընթացի մեկնարկի մասին։ Փաստաթուղթը դարձավ այն քաղաքական հիմքը, որի վրա հետագայում ձևավորվեց անկախ Հայաստանի պետականությունը։ Այն իր մեջ ներառում էր ազգային պետականության վերականգնման, ժողովրդավարական արժեքների, մարդու իրավունքների և սեփական պետական ճակատագիրը որոշելու գաղափարները։

Այս իմաստով Օգոստոսի 23-ը նախ և առաջ քաղաքական կամքի օր է։

Այդ կամքը ծնվեց մի ժամանակաշրջանում, երբ խորհրդային համակարգը դեռևս հզոր էր, իսկ Խորհրդային Միության փլուզումը դեռ ոչ ոք չէր կարող վստահորեն կանխատեսել։ Հայաստանի հասարակությունը, սակայն, արդեն ապրում էր պատմական վերափոխումների շնչով։ Արցախյան շարժումը, ազգային ինքնագիտակցության վերելքը, ժողովրդավարական փոփոխությունների պահանջը և 1988 թվականի երկրաշարժից հետո հասարակության մեջ ձևավորված համազգային համերաշխությունը ստեղծել էին մի նոր իրականություն։

Հայ ժողովուրդը կրկին սկսում էր իր պատմությունը զգալ ոչ միայն որպես անցյալի հիշողություն, այլև որպես սեփական ապագան կերտելու իրավունք։

Հռչակագիրը հենց այդ գիտակցության քաղաքական արտահայտությունն էր։

Այն առանձնահատուկ նշանակություն ուներ նաև այն պատճառով, որ անկախության գաղափարը կապում էր Հայաստանի ապագան ժողովրդավարության, իրավական պետության և ազգային ինքնորոշման հետ։ Այսինքն՝ խոսքը միայն խորհրդային համակարգից դուրս գալու մասին չէր։ Խոսքը պետականության նոր որակ ստեղծելու մասին էր։

Եվ այստեղ է Օգոստոսի 23-ի ամենակարևոր խորհուրդը։

Անկախությունը միայն դրոշը, զինանշանը, սահմանը կամ պետական հիմնը չէ։ Անկախությունը նախևառաջ սեփական որոշումների համար պատասխանատվություն ստանձնելու կարողությունն է։ Պետականությունը միայն իշխանության ինստիտուտների ամբողջություն չէ․ այն պատմական հիշողություն է, քաղաքական մշակույթ, իրավական գիտակցություն, քաղաքացու արժանապատվություն և սեփական երկրի ապագայի նկատմամբ պատասխանատվություն։

1990 թվականի օգոստոսի 23-ին դրված գաղափարական հիմքը հետագայում պետք է անցներ ծանր փորձությունների միջով։

1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Հայաստանի ժողովուրդը հանրաքվեով հաստատեց անկախության իր կամքը։ Դեկտեմբերի 26-ին Խորհրդային Միությունը պաշտոնապես դադարեց գոյություն ունենալ։ Հայաստանը մտավ միջազգային հարաբերությունների նոր իրականություն՝ որպես անկախ պետություն։

Բայց անկախությունը, ինչպես պատմությունը բազմիցս ապացուցել է, մեկ օրվա իրադարձություն չէ։

Այն հռչակվում է մեկ օրում, սակայն կառուցվում է տասնամյակներով։

Կառուցվում է ամենօրյա աշխատանքի, օրենքի նկատմամբ հարգանքի, պետական ինստիտուտների ամրապնդման, բանակի ու անվտանգության ապահովման, կրթության ու մշակույթի զարգացման, տնտեսության կայացման և, ամենակարևորը, քաղաքացու պատասխանատվության միջոցով։

Ուստի այսօր՝ 36 տարի անց, Օգոստոսի 23-ը նաև ինքներս մեզ հարց տալու օր է․ ի՞նչ արեցինք այն անկախության գաղափարի հետ, որի ճանապարհը սկսվեց այդ օրը։

Արդյո՞ք կարողացանք անկախությունը վերածել ուժեղ պետականության։

Արդյո՞ք կարողացանք պահպանել այն արժեքները, որոնց անունից ծնվեց անկախության գաղափարը։

Արդյո՞ք մեր պետության մեջ քաղաքացին իրեն զգում է ոչ միայն պետության ենթակա, այլև դրա իրական տերը։

Եվ ամենակարևորը՝ արդյո՞ք մենք այսօր նույնքան համոզված ենք մեր պետականության ապագայի մեջ, որքան այն մարդիկ, ովքեր 1990 թվականին համարձակվեցին ասել՝ Հայաստանի ապագան պետք է որոշի հայ ժողովուրդը։

Այս հարցերը հատկապես կարևոր են այսօր, երբ անկախության գաղափարը հաճախ ընկալվում է միայն տոնական խորհրդանիշների միջոցով։ Մինչդեռ անկախության իրական արժեքը բացահայտվում է դժվար ժամանակներում։

Երբ պետությունը կանգնում է փորձության առաջ, անկախությունը դառնում է ոչ թե գեղեցիկ բառ, այլ պատասխանատվություն։

Երբ հասարակությունը բաժանվում է, պետականությունը պահանջում է համազգային մտածողություն։

Երբ վտանգվում է երկրի ապագան, հայրենասիրությունը պետք է վերածվի գիտակցված աշխատանքի։

Եվ երբ պատմությունը նորից հարց է տալիս՝ «ի՞նչ ես պատրաստ անել քո պետության համար», պատասխանն արդեն միայն զգացմունքը չէ։ Պատասխանն է՝ ինչպիսի պետություն ենք պատրաստ կառուցել և ինչպիսի երկիր ենք պատրաստ փոխանցել հաջորդ սերնդին։

Օգոստոսի 23-ի խորհուրդը հենց այստեղ է։

Այդ օրը Հայաստանը դեռ ամբողջությամբ անկախ չէր, բայց անկախությունը արդեն դարձել էր պետական քաղաքականության նպատակ։ Այդ օրը դեռ չէր ծնվել Հայաստանի Երրորդ Հանրապետությունը, բայց նրա գաղափարական հիմքը արդեն դրված էր։ Այդ օրը պատմությունը դեռ չէր փակել խորհրդային էջը, բայց հայ ժողովուրդն արդեն սկսել էր գրել հաջորդ էջը։

1990 թվականի օգոստոսի 23-ը, հետևաբար, պարզապես անցյալի հիշատակ չէ։ Այն հիշեցում է, որ պետությունները նախ ծնվում են ժողովրդի գիտակցության մեջ, ապա՝ քաղաքական կամքի ու պատմական որոշումների միջոցով։

36 տարի անց մենք ոչ միայն հիշում ենք այդ օրը, այլև վերադառնում նրա գլխավոր պատգամին՝ անկախությունը ձեռքբերում է, բայց անկախ պետականությունը՝ մշտական աշխատանք։

Եվ գուցե հենց այդ պատճառով Օգոստոսի 23-ը պետք է նշենք ոչ միայն հպարտությամբ, այլև խոր պատասխանատվությամբ։

Որովհետև անկախության հռչակագիրը պատմության մեջ գրված փաստաթուղթ է, իսկ անկախ Հայաստանը՝ ամեն օր գրվող պատմություն։

Այդ պատմության հաջորդ էջերը մենք ենք գրում։

Սիմոն Սարգսյան