Laudamus. գովաբանության երաժշտությունը․ Հայկ Մելիքյանի դասական մենահամերգը որպես մտավոր փորձություն

Հայկ Մելիքյանը հայ ժամանակակից երաժշտության ամենակարևոր ու նուրբ «դեսպաններից» մեկն է։

Հայկ Մելիքյանը վիրտուոզ դաշնակահար է, բայց «վիրտուոզ» բառը նրա դեպքում ավելի շատ ներքին որակի մասին է, ոչ թե արտաքին շողքի։ Նա այն արվեստագետներից է, ում համար դաշնամուրը պարզապես գործիք չէ, այլ մտածողության ձև։ Նրա կատարումները հաճախ կառուցված են լռության, շնչառության ու ներքին լարվածության վրա, կարծես՝ մի տեսակ մտավոր արտիստիզմ ու դրամատուրգիա, որտեղ յուրաքանչյուր հնչյուն պատասխանատվություն ունի։

Նրա բեմական ներկայությունը զուսպ է, գրեթե ասկետիկ։ Այստեղ չկա շարժման ավելցուկ, չկա «կատարողական թատրոն»․ ամբողջ դրաման տեղափոխված է մատների տակ ու հնչյունի ներս։ Այդ պատճառով էլ նրա երաժշտությունը հաճախ ընկալվում է որպես խտացված մտորում՝ երբեմն աղոթքի, երբեմն խոհագրության նման։

Երեկվա մենանվագը՝ Առնո Բաբաջանյանի անվան ֆիլհարմոնիկ համերգասրահում, ծիրանագույն լույսի ներքո, երաժշտական երեկո չէր բառի սովորական իմաստով։ Դա մի ընթացք էր՝ ներս տանող, ժամանակից ու ձևից դուրս։ Հայկ Մելիքյանը բեմ դուրս եկավ ոչ թե որպես կատարող, այլ որպես միջնորդ՝ հնչյունի, հիշողության և աղոթքի միջև։

Ծրագրի առանցքում Գեորգի Գուրջիևն էր՝ ոչ միայն որպես կոմպոզիտոր, այլ որպես հոգևոր ճանապարհի նշան։ Նրա ստեղծագործությունները այստեղ չհնչեցին որպես «էկզոտիկ» կամ ազգագրական նյութ, այլ որպես խորը հոգեվիճակներ՝ մաքրված ավելորդ զգացմունքայնությունից, թողնված իրենց մերկ ճշմարտությանը։

«Աղոթք և հուսահատություն»-ը բացվեց ոչ թե դրամատիկ շեշտով, այլ լռության մեջ ծնվող խոնարհությամբ։ Այդ հնչյուններում չկար ճիչ, չկար ողբ․ կար մի մարդու ներսի խոսք, որը գիտի, որ հուսահատությունն էլ աղոթքի ձև է, երբ այլ բառեր չեն մնում։

«Հայկական երգ»-ը Մելիքյանի մատների տակ կորցրեց իր աշխարհագրությունը և դարձավ հիշողություն՝ ոչ մի կոնկրետ գյուղի կամ մեղեդու, այլ ընդհանրացված հայկական ներքին ձայնի։ Այստեղ երաժշտությունը չէր «ներկայացնում» ազգը, այլ շշնջում էր նրա ապրածը՝ համբերությամբ, ցավի հանդարտությամբ, չարտասանված տոկունությամբ։

«Քրդական երգ»-ում և «Սայիդյան երգ և պար»-ում Մելիքյանը խուսափեց արտաքին գունազարդումից։ Չկա արևելյան շեշտված դեկոր, չկա ռիթմի ցուցադրական թափ։ Փոխարենը՝ կա խոր հարգանք նյութի նկատմամբ, երբ երաժշտությունը ներկայացվում է ոչ որպես մշակութային տարբերություն, այլ որպես նույն հոգևոր հողի մեկ այլ շերտ։

Առանձնահատուկ ներքին լարվածություն ուներ երկրորդ «Աղոթք»-ը։ Այն հնչեց գրեթե անշարժ, բայց այդ անշարժության մեջ կար ահռելի շարժում՝ ներսում։ Հայկ Մելիքյանի կատարողական լեզվին հատուկ է հենց սա․ արտաքին զսպվածություն, բայց ներսում՝ խիտ, կենտրոնացած դրամատուրգիա։

Եվ վերջապես՝ «Քրիստոսի հարությունը»։ Այստեղ չկար հաղթական փայլ, չկար տոնական ճոխություն։ Հարությունը ներկայացվեց որպես լուռ հրաշք, որպես լույս, որ չի աղմկում։ Այդ երաժշտությունը չփորձեց բարձրանալ վերև, այլ մնաց մարդկային հողի վրա՝ հենց դրա համար էլ հնչեց ճշմարիտ։

Այս մենանվագում Հայկ Մելիքյանը կրկին հաստատեց այն, ինչ վաղուց պարզ է․ նա դաշնակահար է, որի արվեստը չի ձգտում գրավել, այլ բացել։ Նրա կատարումները չեն պահանջում ծափահարություն, այլ ուշադրություն։ Եվ երբ այդ ուշադրությունը տրվում է, երաժշտությունը սկսում է աշխատել՝ երկար, լուռ, ներսից։

Երեկոյի երկրորդ առանցքը բացվեց մի այլ, ավելի անձնական հարթության վրա՝ Հայկ Մելիքյանը ոչ միայն որպես կատարող, այլ որպես կոմպոզիտոր։ «Լիրիկական տեսիլքներ» շարքը դարձավ մի ներքին խոստովանություն, որը չի ձգտում ինքնահաստատման, այլ ծնվում է ընթերցումից, մտորումից և երկար լռությունից։ «Լիրիկական տեսիլքներ»-ը ոչ թե ցիկլ է դասական իմաստով, այլ հոգեվիճակների հաջորդականություն։ Այստեղ չկա ցուցադրական կոմպոզիտորական հնարք, չկա ձգտում ապացուցելու։ Կա ազնիվ փորձ՝ երաժշտությամբ կարդալ գրական տեքստը, առանց այն վերածելու նկարագրության։ Այս ստեղծագործություններում դաշնամուրը այլևս միջնորդ չէր պատմական հիշողության և մշակութային արմատների միջև, ինչպես Գուրջիևի դեպքում, այլ դարձավ անձնական օրագիր՝ գրված ոչ բառերով, այլ տեմպերով, շնչառությամբ ու լարվածության աստիճաններով։

Lento passionato (ըստ Գրիգոր Նարեկացու)․ Այս հատվածը կարծես շարունակությունն էր այն աղոթքային հոսքի, որը արդեն հնչել էր ծրագրում։ Բայց այստեղ աղոթքը այլևս ավանդական ձև չուներ։ Այն ներքին էր, ճեղքված, երբեմն անհանգիստ։ Նարեկացու բառերը չհնչեցին, բայց նրանց ծանրությունը զգացվում էր յուրաքանչյուր հնչյունում։ Սա երաժշտություն էր ոչ թե Աստծուն ուղղված, այլ մարդու ներսում Աստծուն փնտրող։ Lento-ի դանդաղությունը այստեղ ծանրություն չէր, այլ խտացում։

Moderato (ըստ Պաբլո Ներուդայի)․ Եթե Նարեկացին խոսում է խոնարհության լեզվով, ապա Ներուդան՝ մարմնավորված զգացմունքի։ Սակայն Մելիքյանի Ներուդան զերծ է պաթոսից։ Սա սիրո և կյանքի մասին մտածող երաժշտություն է՝ զուսպ, երբեմն նույնիսկ հեռավոր։ Moderato-ն պահպանում է հավասարակշռություն՝ զգացմունքի և մտքի միջև, որտեղ սերն այլևս ճիչ չէ, այլ գիտակցված ներկայություն։

Largo inquietamente (ըստ Ալեքսանդր Պլատոյի)․ Այս հատվածը ծրագրի ամենախռովիչ էջերից էր։ «Inquietamente»-ն այստեղ ոչ թե արտաքին անհանգստություն է, այլ մտքի շարժում, որը չի գտնում հանգրվան։ Դաշնամուրը խոսում է կոտրված նախադասություններով, կիսատ մնացած շեշտերով։ Սա երաժշտություն է հարցերի համար, ոչ պատասխանների։ Եվ հենց այդ պատճառով է այն ազնիվ։

Calmo meditativo (ըստ Ջեյմս Ջոյսի)․ Շարքի եզրափակիչ հատվածը բերեց մի տեսակ հաշտություն։ Բայց ոչ պարզ, ոչ հանգստացնող։ Ջոյսյան հոսքի նման, այս երաժշտությունն էլ շարժվում է ներսի ժամանակով։ Հնչյունները կարծես ծնվում են մեկը մյուսի մեջ՝ առանց սուր սահմանների։ Սա մտածողության երաժշտություն է, երբ միտքը դանդաղ քայլում է ինքն իր մեջ։

Այս շարքում Հայկ Մելիքյանը հանդես է գալիս որպես արվեստագետ, որի համար կատարումն ու ստեղծագործելը մեկ շնչի երկու կողմերն են։ Նրա երաժշտությունը չի հակադրվում Գուրջիևին, այլ շարունակում է նույն ճանապարհը՝ այլ լեզվով, ավելի անձնական, բայց նույնքան խոնարհ։

Երեկոյի ամբողջությունը հենց այստեղ ստացավ իր ներքին ամբողջականությունը․ պատմական հիշողությունից դեպի անձնական խոստովանություն, հավաքական աղոթքից դեպի անհատական մտորում։ Եվ այդ ճանապարհը անցավ առանց աղմուկի, առանց ավելորդ շարժման, բայց խոր հետք թողնելով։

երեկոյի շրջանակը վերջապես փակվեց ամբողջական շրջանագծով․ ոչ միայն համերգ, ոչ միայն հեղինակային ընթերցում, այլ հնչյունի մարմնավորում՝ ձայնասկավառակի տեսքով։

Երեկոյի իմաստային հանգուցալուծումը դարձավ Հայկ Մելիքյանի նոր՝ «Laudamus» ձայնասկավառակի շնորհանդեսը։ Այս մենահամերգը այդպիսով դուրս եկավ ժամանակավոր իրադարձության սահմաններից և հաստատվեց որպես ամփոփված ուղերձ՝ ձայնագրված, պահպանված, փոխանցվող։

«Laudamus»-ը Գուրջիևյան ստեղծագործությունների նոր ժողովածուն է՝ Հայկ Մելիքյանի նոր ձայնասկավառակը, բայց այստեղ «ժողովածու» բառը պայմանական է։ Սա ոչ թե հավաքում է տարբեր էջեր, այլ միավորում է դրանք մեկ աղոթքային տարածության մեջ։ Հայկ Մելիքյանի ընթերցմամբ Գուրջիևը չի հնչում որպես էթնոգրաֆիկ կամ միստիկական էքզոտիկա, այլ որպես խորը, խիստ կարգապահ հոգևոր լեզու։ Վերնագիրն ինքնին՝ Laudamus («գովում ենք»), հուշում է ստեղծագործության առանցքը։ Բայց այստեղ գովաբանությունը բարձրաձայն չէ, տոնական չէ։ Այն խոնարհ է, ներս ուղղված։ Սա գովք է՝ ոչ հաղթանակի, այլ գոյության, շնչառության, ապրելու փաստի։

Համերգային կատարման մեջ «Laudamus»-ը հնչեց որպես ամբողջ երեկոյի խտացված էությունը։ Այստեղ հավաքվեցին նախորդ հատվածների բոլոր վիճակները՝ աղոթքը, լռությունը, անհանգստությունը, մտորումը։ Դաշնամուրը խոսում էր զուսպ, գրեթե մոնոխրոմ լեզվով, բայց այդ սահմանափակության մեջ բացվում էր լայն ներքին տարածություն։ Կատարման ընթացքում զգացվում էր, որ այս երաժշտությունը ապրել է երկար ճանապարհ՝ նախքան բեմ հասնելը։ Այն ձևավորվել է ոչ միայն գործիքային աշխատանքի, այլ ներքին լռության մեջ։ Եվ հենց այդ պատճառով է, որ «Laudamus»-ը չի պահանջում բացատրություն․ այն չի պատմում, այլ ներկա է լինում։ Որպես ձայնասկավառակ՝ «Laudamus»-ը դառնում է շարունակվող աղոթք՝ անկախ բեմից և պահից։ Իսկ որպես կենդանի կատարում՝ այն ստանում է մեկ այլ շնչառություն՝ անկրկնելի, բայց նույնքան խիստ և զուսպ։

Այս ստեղծագործության ներառումը երեկոյի ծրագրում վերջնականապես ամրապնդեց Հայկ Մելիքյանի կերպարը ոչ միայն որպես վիրտուոզ դաշնակահարի կամ նվիրված ժամանակակից երաժշտության մեկնաբանի, այլ որպես արվեստագետի, ով գիտակցաբար կառուցում է իր ճանապարհը՝ լռությունից դեպի հնչյուն, հնչյունից դեպի հիշողություն։

Երեկվա մենահամերգը այդպիսով դարձավ մի ամբողջական ճարտարապետություն՝ Գուրջիևի հոգևոր աշխարհից մինչև Մելիքյանի անձնական կոմպոզիտորական խոսքը, և այդ ճանապարհի գագաթին կանգնեց «Laudamus»-ը՝ որպես լուռ գովաբանություն։ Դա համերգ էր, որը չի ավարտվում վերջին հնչյունով։ Այն շարունակվում է ձայնասկավառակի մեջ, ընթերցողի հիշողության մեջ և ամեն անգամ, երբ լռության մեջ հիշվում է երեկվա մի հնչյուն։

Եվ իհարկե՝ առանց Քեյջի ու Շթոքհաուզենի երեկոյի մտավոր քարտեզը թերի կլիներ։ Դրանք ծրագրում ոչ թե «հակադրություն» էին, այլ վերջին, ամենախիստ փորձաքարը։

Ծրագրի կարևոր, բայց ոչ աղմկոտ հանգույցներից էին նաև Ջոն Քեյջի «Մի բնապատկեր» և Կառլհայնց Շթոքհաուզենի Klavierstück X (1953–61) ստեղծագործությունները։ Դրանք թերևս ծրագրում հայտնվել էին ոչ որպես ժամանակակից երաժշտության պարտադիր «պատասխանատու համարներ», այլ որպես մտածողության այլ ռեժիմներ, որոնց մեջ Հայկ Մելիքյանը շարժվում է նույն ներքին ճշգրտությամբ։

Քեյջի երաժշտության դեպքում ամենակարևորն այն է, ինչ չի հնչում։ «Մի բնապատկեր»-ում դաշնամուրը դադարում է պատմություն պատմել կամ զգացմունք արտահայտել։ Այն դառնում է տարածք՝ հնչյունների և պատահականության փոխհարաբերության միջև։ Հայկ Մելիքյանի կատարումն այստեղ զուրկ էր ցանկացած մեկնաբանական ճնշումից։ Նա չփորձեց «բացատրել» Քեյջին, չփորձեց նրան դարձնել հուզական կամ խորհրդանշական։ Փոխարենը՝ ստեղծեց պայմաններ, որտեղ հնչյունը կարող էր պարզապես լինել։ Այդ «լինել»-ն էր, որ «բնապատկերը» վերածեց ոչ թե արտաքին տեսարանի, այլ ներքին դիտարկման։ Այս կատարումը լսվում էր գրեթե որպես դադար ամբողջ ծրագրի ներսում, բայց հենց այդ դադարն էր, որ բացեց լսողության նոր շերտ։ Քեյջի երաժշտությունը այստեղ դարձավ ուշադրության փորձություն՝ ոչ թե հնչյունի, այլ լսելու կարողության։

Եթե Քեյջը առաջարկում է լռության և պատահականության փիլիսոփայություն, ապա Շթոքհաուզենը բերում է կառուցվածքի, էներգիայի և ծայրահեղ լարվածության աշխարհ։ Klavierstück X-ը դաշնամուրային ռեպերտուարի ամենախիստ փորձություններից է՝ ֆիզիկական, մտավոր և հոգեբանական։ Այս ստեղծագործությունում դաշնամուրը դառնում է հարվածային, երբեմն գրեթե ագրեսիվ գործիք։ Բայց Հայկ Մելիքյանի կատարումն այստեղ ևս խուսափեց արտաքին էֆեկտներից։ Նա կառուցեց հնչյունային ճարտարապետություն, որտեղ քաոսը վերահսկված է, իսկ էներգիան՝ կենտրոնացած։ Հատկանշական էր, որ այս ստեղծագործությունը չկտրվեց ծրագրի ընդհանուր տրամաբանությունից։ Այն չհնչեց որպես «մոդեռնիստական շոկ»։ Ընդհակառակը՝ այն շարունակեց նույն որոնումը, ինչ Գուրջիևի աղոթքներն ու «Laudamus»-ը, պարզապես այլ լեզվով՝ ավելի կտրուկ, ավելի խիստ։ Շթոքհաուզենի Klavierstück X-ում լարվածությունը չի լուծվում, չի հանգստանում։ Եվ հենց այդ չլուծվածությունն է, որ այն դարձնում է խորապես ազնիվ։ Հայկ Մելիքյանի մեկնաբանության մեջ այս ստեղծագործությունը դարձավ ոչ թե ընդվզում, այլ հարց՝ ուղղված լսողին։

Քեյջն ու Շթոքհաուզենը ծրագրում միասին կազմեցին յուրօրինակ առանցք․ մեկը՝ լռության միջոցով, մյուսը՝ հնչյունի ծայրահեղ խտացման։ Եվ այդ երկու բևեռների միջև Հայկ Մելիքյանը պահեց նույն ներքին հավասարակշռությունը, նույն խստությունը, նույն պատասխանատվությունը հնչյունի նկատմամբ։ Այսպիսով երեկոյի ծրագիրը վերջնականապես փակվեց ոչ թե մեկ ոճով կամ մեկ գաղափարով, այլ ամբողջական մտածողությամբ, որտեղ դասական մենահամերգը վերածվում է փիլիսոփայական ակտի։

Երեկվա դաշնամուրային մենահամերգը այդպիսով ավարտվեց, բայց ոչ փակվեց։ Այն չթողեց զգացողություն ավարտված գործողության, այլ հիշեցրեց, որ իսկական երաժշտությունը չի ենթարկվում ժամանակացույցի։ Այն մնում է ներսում՝ որպես մտածողության ձև, որպես լսելու նոր կարողություն։ Հայկ Մելիքյանի այս երեկոն ցույց տվեց, որ դասական մենահամերգը կարող է լինել ոչ միայն ռեպերտուարային իրադարձություն, այլ ամբողջական աշխարհայացք։ Գուրջիևի աղոթքային լռությունից մինչև Քեյջի լսողական դատարկություն, Շթոքհաուզենի լարված ճարտարապետությունից մինչև «Լիրիկական տեսիլքներ»-ի անձնական խոստովանություն և «Laudamus»-ի խոնարհ գովաբանություն, ծրագիրը կառուցվեց որպես մեկ ներքին ճանապարհ։

Այս ճանապարհին չկային զիջումներ լսարանի ակնկալիքներին, չկային հեշտ հնչյուններ։ Կային վստահություն լռության նկատմամբ, հավատ հնչյունի էթիկային և պատասխանատվություն յուրաքանչյուր հարվածի համար։ Եվ հենց այդ պատասխանատվությունն է, որ Հայկ Մելիքյանին առանձնացնում է որպես արվեստագետ, ոչ թե պարզապես կատարող։

Այս մենահամերգը հիշեցրեց, որ երաժշտությունը կարող է լինել աղոթք՝ առանց բառերի, բնապատկեր՝ առանց տեսարանի, հարց՝ առանց պատասխանի։ Եվ երբ այն այդպես է հնչում, լսողը դառնում է ոչ թե հանդիսատես, այլ մասնակից։ Երեկոյի վերջին հնչյունից հետո մնացած լռությունը, թերևս, ամենաճշմարիտ գնահատականն էր։ Այդ լռության մեջ երաժշտությունը դեռ շարունակվում էր։

Հայկ Մելիքյանի մենահամերգը ոչ թե ծրագիր էր, այլ ճանապարհ․ հնչյուն, աղոթքից դեպի հարց։ Երաժշտություն, որը չի զվարճացնում, այլ փոխում է լսելու ձևը։ Գուրջիև, Քեյջ, Շթոքհաուզեն, և Մելիքյանի սեփական խոսքը՝ միավորված լուռ ճշգրտության մեջ։  «Laudamus»-ի շնորհանդեսով Հայկ Մելիքյանը հաստատեց իր արվեստի էությունը՝ խոնարհ գովաբանություն, զուսպ լարվածություն և լիակատար պատասխանատվություն հնչյունի նկատմամբ։ Սա դասական մենահամերգ չէր սովորական իմաստով․ սա լսելու փորձություն էր։ Հայկ Մելիքյանը դաշնամուրը վերածեց մտածողության տարածքի։

Իսկ ինչպես նախապես ակնարկեց Հայկ Մելիքյանի մենեջեր մեր Ալեքսը՝ Ալեքսանդր Պլոտո Հակոբյանը, որ եթե հնարավոր է, ապա նվագի դադարներում ծափ չտալ, այդպես է նախընտրում դաշնակահարն ու կոմպոզիտորը, համերգին պարզապես հաղորդեց մեդիտացիոն վիճակ ու մանանայի թափ, որ շարունակեցի նաև տանը՝ վայելելով նոր ձայնասկավառակն ու այսքան երկար, մինչև ուշ գիշեր ապրեցի մելիքյանական մենանվագի ներքո ․․․

Երեկվա երեկոն ավարտվեց, բայց նրա հնչյունները մնացին՝ որպես հիշեցում, որ երաժշտությունը կարող է լինել ոչ թե զվարճանք, այլ ճանապարհ։ Եվ այդ ճանապարհի վրա Հայկ Մելիքյանը քայլում է հանգիստ, առանց աղմուկի, բայց հաստատ։ Դա հենց այն տեղն է, որտեղ երեկոյի ներքին առանցքը ամբողջական դարձավ․ Գուրջիևից հետո՝ ոչ թե ընդմիջում, այլ շարունակություն՝ այլ լեզվով, նույն խտությամբ։

Սիմոն Սարգսյան

Հ․Գ․ Իսկ երեկ, համերգից հետո տուն վերադառնալիս ֆեյսբուքյան իմ էջում գրել էի․ Այսօր վիրտուոզ դաշնակահար կոմպոզիտոր Հայկ Մելիքյանի անզուգական համերգն էր, իրեն էլ ասացի’ չգիտեմ ընդմիջումն էր երկարել, թե Գյուրջիեւի, հենց իր ստեղծագործություններն էին պարուրել հոգիս, բայց ապրելու, արարելու ընտրագույն լիցք, ներուժ տվեց Հայկ Մելիքյանը։ Դիմացս նստած ռուս երիտասարդ զույգն էլ հրճվում էր, ապրում մելիքյանական նվագով, թաքուն համբուրվում, իսկական տեղն էր, դասական երաժշտության հնչյունների ներքո ու կարճ տեսանյութ հրապարակել, տես՝ այստեղ 

Լուսանկարները՝ Կամո Թովմասյանի ֆեյսբուքյան էջից