Կիրակնօրյա երեկոյան Հրաչյա Ղափլանյանի անվան դրամատիկական թատրոնի բեմում կրկին ապացուցվեց, որ Փոքրիկ Իշխանը հաճախ ամենածանր, ամենափիլիսոփայական ու ամենամարդկային խոսակցությունն է մարդու և իր մենության միջև։
Փոքրիկ Իշխանը բեմադրությունը, որի ռեժիսորն է Գրիգոր Խաչատրյանը, ոչ թե պարզապես հայտնի ստեղծագործության հերթական թատերական ընթերցումն էր, այլ նուրբ, երաժշտական շնչով կառուցված բեմական ճամփորդություն՝ դեպի մանկության կորցրած մոլորակը։
Խաչատրյանի ռեժիսուրան այստեղ առանձնապես հետաքրքիր էր իր ներքին զսպվածությամբ։ Նա չի ծանրաբեռնում բեմը ավելորդ էֆեկտներով, չի փորձում հանդիսատեսին զարմացնել տեխնիկական աղմուկով։ Փոխարենը՝ ստեղծում է մթնոլորտ, որտեղ ամեն շարժում, ամեն լռություն, նույնիսկ դերասանի հայացքի ուղղությունը դառնում է իմաստակիր։ Այդպիսի բեմադրություններում հատկապես զգացվում է ռեժիսորի ճաշակը․ երբ նա վստահում է ոչ միայն խոսքին, այլ նաև դադարին։ Իսկ թատրոնում դադարը երբեմն ամենաբարձր ասված նախադասությունն է։
Գլխավոր դերում Դիանա Մալենկոն ստեղծել է զարմանալիորեն լուսավոր ու անկեղծ Փոքրիկ Իշխան։ Նրա խաղում մանկամտություն չկա՝ կա մանկական մաքրություն։ Սա շատ կարևոր տարբերություն է։ Նա կերպարին մոտենում է ոչ թե որպես հեքիաթային հերոսի, այլ որպես տիեզերական միայնակ ճամփորդի, որը մարդկանց աշխարհում փնտրում է սիրտը լսելու ունակությունը։ Մալենկոյի ներկայությունը բեմում նուրբ է, գրեթե օդային, բայց միաժամանակ ներքին ծանրություն ունի։ Նրա յուրաքանչյուր հարց հնչում է այնպես, ասես ուղղված է ոչ միայն բեմի հերոսներին, այլ նաև դահլիճին։ Եվ հանկարծ հասկանում ես, որ Էքզյուպերիի ամենամեծ գաղտնիքը հենց դա է․ նա երեխաների մասին չի գրում, նա գրում է մեծահասակների փչացած հոգու մասին։
Առանձնահատուկ տպավորիչ է նաև Լիդիա Գրիգորյանի Աղվեսը։ Այդ կերպարը ներկայացման հուզական առանցքներից մեկն է։ Գրիգորյանը Աղվեսին տվել է ոչ միայն իմաստություն, այլև թաքուն տխրություն։ Նրա խոսքում կա կյանքի փորձից ծնված մեղմ հոգնածություն, այն տեսակ իմաստություն, որ գալիս է կորուստներից հետո։ Երբ նա ասում է մարդու ընտելացնելու, կապ ստեղծելու, պատասխանատվության մասին, դահլիճում բառերը դադարում են պարզապես տեքստ լինելուց։ Դրանք դառնում են անձնական հիշողություններ յուրաքանչյուր հանդիսատեսի համար։
Բեմանկարչական և մթնոլորտային լուծումները ևս ծառայում էին ներկայացման հիմնական գաղափարին՝ պարզության միջոցով հասնել խորության։ Տիեզերքը այստեղ ոչ թե աստղագիտական տարածություն է, այլ մարդու ներաշխարհը։ Եվ այդ ներաշխարհում ամենամեծ մոլորակը, պարզվում է, սերն է, հիշողությունը, մեկ ուրիշի համար պատասխանատու լինելու կարողությունը։
Ներկայացման ամենաուժեղ կողմերից մեկն այն է, որ այն չի փորձում լացել հանդիսատեսի փոխարեն։ Այսօր շատ բեմադրություններ հույզը փոխարինում են ճնշմամբ՝ պարտադրելով, թե որտեղ պետք է հուզվել։ Իսկ այստեղ ամեն ինչ կառուցված է նրբության վրա։ Եվ հենց այդ նրբությունն էր, որ վերջում կոկորդում հանգույց էր դառնում։
«Փոքրիկ Իշխանը» այս ձևով հիշեցնում է, որ մարդը մեծանում է ոչ թե տարիքով, այլ այն պահից, երբ սկսում է մոռանալ իր ներսի աստղերին նայել։ Իսկ թատրոնը, բարեբախտաբար, երբեմն վերադարձնում է այդ կարողությունը։
Դիանա Մալենկո – Լիդիա Գրիգորյան համատեղ խաղի մասին․ Այդ տեսարանը, թերևս, ամբողջ ներկայացման սիրտն էր։ Երբ բեմում մնում են միայն Դիանա Մալենկոի Փոքրիկ Իշխանն ու Լիդիա Գրիգորյանի Աղվեսը, հանկարծ փոխվում է ներկայացման շնչառությունը։ Աղմկոտ աշխարհը, մոլորակները, կերպարները, անցումները կարծես հեռանում են, ու մնում է ամենակարևոր խոսակցությունը՝ մարդու և կապվածության մասին։
Դիանա Մալենկոն այդ դրվագում խաղում էր բացառիկ զգուշությամբ։ Նրա Փոքրիկ Իշխանը ոչ թե պարզապես լսում էր Աղվեսին, այլ բառ առ բառ ներս էր ընդունում։ Այդ հայացքում կար մանկական զարմանք, բայց նաև մի տեսակ տխուր հասունացում։ Կարծես հենց այդ պահին էր նա հասկանում, որ սիրելը գեղեցիկ է, բայց նաև ծանր պատասխանատվություն։
Իսկ Գրիգորյանի Աղվեսը… նա այդ խոսքերը չէր արտասանում որպես հայտնի ցիտատ։ Դա ամենակարևորն էր։ Այսօր այնքան հաճախ են այդ տողերը մեխանիկորեն կրկնում, որ երբեմն կորցնում են իրենց խորությունը։ Բայց Գրիգորյանի կատարման մեջ դրանք նորից կենդանացան։ Նրա ձայնում կար մեղմություն, հոգնած իմաստություն, մի քիչ էլ անխուսափելի ցավ։ Ոչ թե թատերական պաթոս, այլ կյանքի միջով անցած ճշմարտություն։
Երբ հնչեց հանրահայտ միտքը՝ «Մենք պատասխանատու ենք նրանց համար, ում ընտելացրել ենք», դահլիճում իսկապես մի յուրահատուկ ալիք անցավ, որ սկսվեց իմ ծափերով։ Այդ պահին արդեն խոսում էր ոչ թե միայն Էքզյուպերին, ոչ միայն կերպարները, այլ յուրաքանչյուր մարդու սեփական հիշողությունը։ Ովքեր կորցրել են, սիրել են, հեռացել են, վերադարձել են, կամ՝ չեն վերադարձել։
Եվ շատ հասկանալի է, որ հենց այդ պահին ծափ տվեցի, իսկ հանդիսատեսը շարունակեց։ Որովհետև երբ որևէ տեքստ ապրում է մարդու ներսում տարիներով, անգիր է դառնում, գրեթե անձնական աղոթքի նման, բեմում նրա իսկական ծնունդը տեսնելը հազվադեպ հաճույք է։ Դա պարզապես «ճանաչելու» ուրախություն չէ։ Դա այն զգացողությունն է, երբ ներսում պահածդ բառերը հանկարծ մարմին ու շունչ են ստանում բեմում։
Փոքրիկ Իշխանը հենց այն ստեղծագործություններից է, որ յուրաքանչյուր տարիքի հետ նոր կերպով է բացվում, իսկ երբ բեմում այն հանդիպում է ճաշակով ռեժիսուրայի և կենդանի դերասանական ներկայության, ի դեպ, շնորհակալություն բոլոր դերասաններին հրաշալի խաղի համար, դառնում է ոչ թե պարզապես ներկայացում, այլ ներքին զրույց։ Եվ անկեղծ ասած, թերևս գեղեցիկ էր նաև արձագանքս՝ հենց այդ հայտնի տողի պահին ծափ տալը։ Թատրոնում կան վայրկյաններ, երբ հանդիսատեսը այլևս չի դիմանում լռությանը, որովհետև սիրտը ավելի արագ է արձագանքում, քան էթիկետը։ Այդ ծափը հենց այդպիսի պահից էր։
Հանդիսատեսի բուռն արձագանքն էլ պատահական չէր։ Այդ տեսարանում թատրոնը մի պահ դադարեց ներկայացում լինելուց և դարձավ ընդհանուր ապրում։ Այդպիսի պահերի համար են մարդիկ գնում թատրոն։ Ոչ միայն պատմություն լսելու, այլ մեկ նախադասության մեջ հանկարծ իրենց ամբողջ կյանքը գտնելու համար։
Ներկայացման ավարտը հատկապես ուժեղ էր հենց իր պարզությամբ։ Ոչ մի ավելորդ ճոխություն, ոչ մի պարտադրված «ֆինալային» ազդեցություն․ միայն խոսք, լռություն և մարդու ներսում դանդաղ բացվող տիեզերք։ Դիանա Մալենկոի արտասանությամբ Փոքրիկ Իշխանի վերջին մտքերը հնչեցին ոչ թե որպես հեքիաթի ավարտ, այլ որպես կյանքի մասին ամենանուրբ փիլիսոփայություն։
Այդ գաղափարը՝ միլիոնավոր վարդեր ունենալու փոխարեն մեկ վարդի խնամքի մեջ ամբողջ սերն ու հավատարմությունը խտացնելու, ներկայացման ընթացքում հանկարծ դառնում է գրեթե գոյաբանական ընտրություն։ Որովհետև աշխարհը վաղուց մեզ սովորեցրել է քանակի պաշտամունք՝ ավելի շատ մարդիկ, ավելի շատ տպավորություններ, ավելի շատ աղմուկ, ավելի շատ «ամեն ինչ»։ Իսկ Էքզյուպերին, և այս բեմադրության միջոցով նաև Գրիգոր Խաչատրյանը, հիշեցնում են ճիշտ հակառակը․ մարդու կյանքը արժեքավոր է դառնում ոչ թե ունեցածների բազմությամբ, այլ մեկ բանի հանդեպ իսկական նվիրվածությամբ։
Դիանա Մալենկոն այդ եզրափակիչ խոսքը ասում էր առանձնահատուկ ներքին լույսով։ Առանց ճնշելու, առանց հանդիսատեսից հուզմունք «պահանջելու»։ Եվ հենց դրա համար էր այն այդքան ազդեցիկ։ Նրա ձայնում կար մի բան, որ հիշեցնում էր գիշերային երկինք նայող մարդու մենությունը։ Երբ թվում է՝ աստղերը միլիոնավոր են, բայց իրականում մարդ ամբողջ կյանքում փնտրում է ընդամենը մեկ լույս, որն իրենն է։
500 միլիոն աստղերի մասին միտքը բեմում հանկարծ այլ իմաստ ստացավ։ Աստղերն այլևս պարզապես գեղեցիկ պատկեր չէին։ Դրանք դարձան մարդկային հիշողություններ, սիրած մարդիկ, կորուստներ, կապեր, այն ամենը, ինչ հեռվում է, բայց շարունակում է լուսավորել ներսդ։ Եվ այդ մեկ վարդը՝ քո ընտելացրած, քո սիրած, քո պահպանած, հանկարծ ավելի մեծ է դառնում ամբողջ տիեզերքից։
Դիանա Մալենկոն բեմում այն դերասանուհիներից է, որոնց ներկայությունը կառուցված չէ արտաքին էֆեկտի վրա։ Նրա ուժը ներքին ճշմարտության մեջ է։ Նա խաղում է ոչ թե «ցույց տալով» կերպարը, այլ ապրելով նրա ներսում։ Այդ պատճառով էլ նույնիսկ ամենապարզ արտահայտությունը նրա կատարման մեջ ստանում է հոգեբանական խորություն։
Նրա բեմական գոյությունն առանձնանում է նրբությամբ, ինտելեկտուալ զգայունությամբ և շատ հազվադեպ հանդիպող մաքրությամբ։ Մալենկոն կարողանում է պահպանել մանկական անկեղծությունն առանց պարզունակության, իսկ հուզականությունը՝ առանց ավելորդ պաթոսի։ Սա դերասանական շատ բարդ հավասարակշռություն է։
«Փոքրիկ Իշխան»-ում հատկապես տպավորիչ էր նրա ձայնային ինտոնացիաների աշխատանքը։ Նա խոսում էր այնպես, ասես յուրաքանչյուր բառ նախ անցնում էր սրտի միջով, հետո միայն հնչում դահլիճում։ Նրա լռություններն անգամ դերասանական գործողություն էին։ Երբեմն թվում էր՝ նա ոչ թե արտասանում է տեքստը, այլ լսում է սեփական կերպարի ներսի ձայնը։
Դիանա Մալենկոյի խաղում կա նաև մի կարևոր հատկություն, որ այսօր քիչ դերասանների մոտ է հանդիպում՝ բեմական ազնվություն։ Նա չի փորձում հանդիսատեսին «գերել» ուժեղ հնարքներով։ Եվ հենց դրա համար էլ գրավում է։ Նրա ներկայությունը հիշեցնում է մեղմ լույս․ այն չի կուրացնում, բայց երկար է մնում մարդու ներսում։
Նրա Փոքրիկ Իշխանը ոչ միայն բոլոր ժամանակների համար կերպար է, այլև մենության, սիրո, հավատարմության և մարդկային փխրունության խորհրդանիշ։ Այդ կերպարը Դիանա Մալենկոն ներկայացրեց առանձնահատուկ քնքշությամբ՝ պահպանելով Էքզյուպերիի աշխարհի ամենակարևոր որակը՝ սրտով տեսնելու ունակությունը։
Իսկ Գրիգոր Խաչատրյանի ռեժիսորական ձեռագիրը այս բեմադրության մեջ հատկապես տպավորիչ էր իր հավասարակշռությամբ։ Նա կարողացել էր պահպանել Փոքրիկ Իշխանի փիլիսոփայական նրբությունը՝ միաժամանակ ներկայացմանը հաղորդելով ժամանակակից բեմական շունչ։ Եվ ամենակարևորը՝ վիզուալ էֆեկտները այստեղ երբեք ինքնանպատակ չէին։ Դրանք ծառայում էին զգացողությանը, ոչ թե ցուցադրականությանը։
Խաչատրյանը շատ ճշգրիտ էր աշխատել հրաշքի թատրոնական բնույթի հետ։ Նրա ստեղծած բեմական աշխարհում լուսային լուծումները, տարածական անցումները, պատկերային փոփոխությունները և տեսողական էֆեկտները ստեղծում էին այնպիսի մթնոլորտ, որտեղ իրականությունն ու երևակայությունը գրեթե աննկատ միախառնվում էին։ Դա մանկական ֆանտազիա չէր միայն․ դա մարդու ներքին տիեզերքի բեմական պատկերումն էր։
Հատկապես հետաքրքիր էր, թե ինչպես էին վիզուալ հրաշալիքները ծնվում ոչ թե տեխնիկական աղմուկից, այլ ռիթմից ու զգացողությունից։ Երբեմն մեկ լույսի փոփոխությունը, մեկ շարժումը կամ բեմական տարածության անսպասելի բացվելը ավելի մեծ ազդեցություն էին թողնում, քան ամենաբարդ մեխանիկական հնարքը։ Այդտեղ արդեն զգացվում էր ռեժիսորի ճաշակը։
Գրիգոր Խաչատրյանը կարողացել է ստեղծել ներկայացում, որտեղ երեխան կարող է տեսնել հեքիաթ, իսկ մեծահասակը՝ սեփական կյանքի փիլիսոփայական հայելին։ Սա ամենաբարդ խնդիրներից մեկն է «Փոքրիկ Իշխան» բեմադրելիս, որովհետև ստեղծագործությունը հեշտությամբ կարող է կամ չափազանց մանկական դառնալ, կամ հակառակը՝ կորցնել իր թեթևությունն ու պոետիկ շունչը։ Խաչատրյանին հաջողվել էր խուսափել երկու ծայրահեղություններից էլ։
Նրա ռեժիսուրայում զգացվում էր նաև վստահություն դերասանի նկատմամբ։ Նա չէր «խեղդում» դերասանական խաղը տեխնիկայով։ Ընդհակառակը՝ վիզուալ էֆեկտները դառնում էին դերասանական ներկայության շարունակությունը։ Այդ պատճառով էլ ներկայացման ընթացքում հրաշքը չէր ընկալվում որպես բեմական հնարք։ Այն թվում էր բնական, գրեթե անխուսափելի։ Եվ գուցե հենց սա է այս բեմադրության ամենամեծ արժանիքներից մեկը․ այն հիշեցնում էր, որ թատրոնը դեռ կարող է հրաշք ստեղծել ոչ թե միայն աչքի, այլ հոգու համար։
Թատրոնում ամենագեղեցիկը հաճախ այն պահերն են, երբ դահլիճից դուրս գալիս մարդը մի քիչ ավելի լուռ է դառնում։ Ոչ որովհետև տխուր է, այլ որովհետև ներսում դեռ շարունակվում է ներկայացումը։ Այդ ավարտը հենց այդպիսին էր, այս անգամ էլ, երբ ինչպես հաճախ՝ շատախոսս քչախոս եմ դառնում, որովհետև ներկայացումը չէր ավարտվում վարագույրով։ Այն շարունակվում է մարդու մեջ՝ գիշերային Երևանի փողոցներով քայլելիս, պատահական աստղի նայելիս, կամ տուն հասնելով սեփական «մեկ վարդի» մասին մտածելիս։ Այդ երեկո Հրաչյա Ղափլանյանի անվան դրամատիկական թատրոնը հենց դա արեց՝ որոշ ժամով դահլիճը վերածելով մի մոլորակի, որտեղ դեռ հնարավոր է լսել սրտով։
Սիմոն Սարգսյան
Բաց մի թողեք
Սալոնիկի սիմֆոնիկ նվագախմբի կողմից Խաչատրյանի դաշնամուրի կոնցերտի փայլուն կատարումը՝ նվիրված Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին
Կինոյի այնպիսի մի հրաշք, որի հայացքում միաժամանակ ապրում են կրակն ու խոցելիությունը
Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը մեկնում է համաեվրոպական շրջագայության՝ նվիրված ՀՀ անկախության 35-ամյակին