Տնտեսական դժվարությունները չեն ծնում ծայրահեղ աջերին, բայց դրանք ապահովում են նրանց աջակիցներով

Հենց կորստի վախն է (և ոչ թե բուն կորուստը) ակտիվացնում ավտորիտար ռեֆլեքսը։ Անկման այդ զգացումը համատարած բնույթ է ստացել։

«Ավտորիտար անհատականություն» (The Authoritarian Personality) աշխատության մեջ Ֆրանկֆուրտյան դպրոցի փիլիսոփա Թեոդոր Ադորնոն և նրա համահեղինակները մշակել էին սանդղակ՝ ավտորիտար գաղափարների նկատմամբ հակվածությունը չափելու համար։

Նրանք առանձնացրին անհատականության մի տեսակ, որին բնորոշ էին կոշտ ավանդապաշտությունը, իշխանությանը հնազանդվելը, օտարների հանդեպ ագրեսիան և մարդկային բնության նկատմամբ ցինիզմը. այս հատկանիշները նրանք կապում էին կարգապահության վրա հիմնված դաստիարակության հետ։

Թեև այդ մեթոդաբանությունը քննադատության է ենթարկվել, դրա հիմնական եզրահանգումը մնում է արդիական. նման անհատականությունները մեծ թիվ են կազմում ծայրահեղ աջ շարժումներում, որոնք թափ են հավաքում ամբողջ Եվրոպայում։ Սակայն այն չի բացատրում, թե ինչու են այդ շարժումները հանկարծակի զանգվածային աջակցություն ստանում։ Դա հասկանալու համար անհրաժեշտ է դիմել քաղաքական տնտեսագիտությանը։

«Ազգային միավորում» (National Rally) կուսակցության հաջողությունը պայմանավորված չէր նրանով, որ միլիոնավոր ֆրանսիացի ընտրողներ մեկ գիշերվա ընթացքում ձեռք բերեցին ավտորիտար անհատականության հատկանիշներ։ Այն թափ հավաքեց, քանի որ նրա ուղերձը՝ օտարի հանդեպ վախը, հիերարխիայի հանդեպ հարգանքը և ուրիշների նկատմամբ կասկածամտությունը, դարձավ ավելի համոզիչ։ Իսկ այդ ուղերձը համոզիչ է դառնում իրական կամ ընկալվող սղության պայմաններում։ Դժվարությունների և դրանց ուղեկցող կարգավիճակի կորստի վախը մարդկանց մղում է գոյատևման ռեժիմի. նրանք դառնում են ավելի եսասեր, պակաս հանդուրժող և ավելի հակված՝ օտարներին որպես սպառնալիք դիտարկելու։

Սղության, վախի և անհանդուրժողականության միջև կապն է բացատրում, թե ինչու են ֆաշիստական ​​շարժումները հաճախ կարողանում զանգվածային աջակցություն ստանալ տնտեսական անկման պայմաններում։ Անկումը, և ոչ թե բացարձակ աղքատությունը, հիմնական ցուցանիշն է։ Հենց կորստի վախն է (և ոչ թե բուն կորուստը) ակտիվացնում ավտորիտար ռեֆլեքսը։ Եվ անկման այդ զգացումը 2008 թվականից ի վեր համատար Ծայրահեղ աջերը մատնանշեցին արդեն ծանոթ մեղավորին՝ օտարերկրացուն։ Պնդվում էր, թե միգրանտները նվազեցնում են աշխատավարձերը, բարձրացնում բնակարանների վարձավճարները և սպառում պետական ​​ռեսուրսները։ Այս պատումը գլխիվայր էր շրջում պատճառահետևանքային կապը. նույն այն գլոբալ ցնցումները, որոնք ճնշում էին գործադրում եվրոպական ընտանիքների վրա, միլիոնավոր մարդկանց էին տեղահանել «Գլոբալ հարավում», և նրանցից շատերը ստիպված էին եղել փախչել դեպի Եվրոպա։ Սակայն դա հեշտ ընկալելի պատմություն էր, որը շահարկում էր եվրոպական ընտանիքներում տարածվող վախի և անապահովության զգացումը։

Հիմնական հոսանքի քաղաքական ուժերը չկարողացան հակադրվել այդ պատումին։ Փոխարենը՝ նրանք ընդօրինակեցին այն՝ կոշտացնելով սահմանային քաղաքականության վերաբերյալ իրենց հռետորաբանությունը։ 2023 թվականին անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ երբ հիմնական հոսանքի կուսակցությունները միգրացիայի հարցում թեքվում են դեպի աջ, նրանք ոչ թե չեզոքացնում, այլ հզորացնում են ծայրահեղ աջերին։

Եվրոպայի «կորցրած տասնամյակի» վերաբերյալ կա ևս մեկ բացատրություն. միգրանտները չէին ֆինանսական ճգնաժամի, խնայողության քաղաքականության (austerity) և կյանքի թանկացման ճգնաժամի պատճառը. նրանք, անշուշտ, չէին հրահրել այն պատերազմները, որոնք բազմապատկվել էին լճացման և անորոշության այս ժամանակաշրջանում, իսկ աշխատավորների կորցրած գումարները այդ ճգնաժամերի ընթացքում պարզապես օդում չէին ցնդել։ Դրանք վերաբաշխվել էին դեպի վեր՝ հօգուտ ունևոր խավի։

2008 թվականի փլուզումը տեղի ունեցավ ֆինանսական հատվածի ագահության պատճառով․ պետությունը փրկեց այդ ոլորտը, որն այնուհետև պահանջեց խնայողության միջոցներ կիրառել հենց այն հարկատուների նկատմամբ, ովքեր փրկել էին իրենց։ Համավարակը կապիտալի գործը չէր, սակայն կապիտալը դրանից հսկայական շահույթ ստացավ. էժան փողերը բարձրացրին ակտիվների գները և ավելացրին նրանց կարողությունները, ովքեր արդեն իսկ սեփականություն ունեին։

Այնուհետև վրա հասավ կյանքի թանկացման ճգնաժամը, կամ, ավելի ճիշտ՝ «ագահության թանկացման» ճգնաժամը։ Երբ էներգակիրների և արտադրական ծախսերը աճեցին, խոշոր ընկերությունները ոչ միայն դրանք ներառեցին գնագոյացման մեջ, այլև քաոսի քողի տակ մեծացրին իրենց շահութաբերության մարժաները։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ) պարզել է, որ 2022 թվականին Եվրագոտում գնաճի գրեթե կեսը պայմանավորված է եղել կորպորացիաների ավելացած շահույթով, և Եվրոպական կենտրոնական բանկը (ԵԿԲ) նույնպես նման եզրակացության է հանգել։

Տնտեսական անկման զգացումը, որը սնուցում է աջ ծայրահեղականների հանդեպ աջակցությունը, իրական է։ Սակայն դրա պատճառը միգրանտները չեն, այլ կապիտալի ագահությունը։ Աջ ծայրահեղականները չեն կարող ընդունել այս տեսակետը։ Կարգուկանոնի և հիերարխիայի հանդեպ նրանց հարգանքը թույլ չի տալիս հարձակվել նրանց վրա, ովքեր ընկալվում են որպես սոցիալական առումով ավելի բարձր դիրք զբաղեցնողներ, իսկ ավելի պարզ ասած՝ նրանց կուսակցությունները հաճախ ֆինանսավորվում են հարուստների կողմից։ Հիմնական հոսանքի կուսակցությունները, որոնք նույնպես կախված են նույն շահերից, նույնպես չեն բարձրաձայնում այս մասին։

Միայն ձախ ուժերն ունեն և՛ քաղաքական կամք, և՛ ֆինանսական անկախություն՝ մատնանշելու կապիտալին, այլ ոչ թե միգրանտներին։ Այնտեղ, որտեղ ձախերը թույլ են կամ պառակտված (ինչպես Եվրոպայի մեծ մասում), աջ ծայրահեղականներն ավտոմատ կերպով օգտագործում են կենսամակարդակի անկման հետևանքով առաջացած զայրույթը։ Նույն իրավիճակն է նաև եվրոպական շատ այլ երկրներում։

Տնտեսագետ Իզաբելլա Վեբերը իր «Հակաֆաշիստական ​​տնտեսագիտություն» (Anti-Fascist Economics) վերջին գրքում առաջարկում է քաղաքական օրակարգ, որը կարող է համախմբել ձախերին և օգնել նրանց աջ ծայրահ Մեկ այլ ապագա հնարավոր է, բայց միայն այն դեպքում, եթե կարողանանք դիմակայել այն շահագրգիռ խմբերին, որոնք իրենց վերահսկողության տակ են առել մեր քաղաքական ինստիտուտները, և կառուցել մի այնպիսի տնտեսություն, որը կծառայի մարդկանց ու մոլորակին, այլ ոչ թե միայն շահույթին։