Երբ երկինքը սկսեց նվագել Բախի հետ․ Հայկ Մելիքյանի Լիրիկական տեսիլքները անձրևոտ Երևանի գիշերում․ Լուսանկարներ

Երբեմն համերգը սկսվում է ոչ թե այն պահին, երբ դաշնակահարը նստում է գործիքի առաջ և առաջին հնչյունն է ծնվում, այլ շատ ավելի վաղ՝ երբ մարդը քայլում է դեպի համերգասրահ և զգում, որ այս երեկոն սովորական երեկո չէ։

Երեկ ուշ երեկոյան Երևանի Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի նոր՝ բացօթյա տանիքային հարթակը կարծես վերածվել էր մի առանձնահատուկ բեմի, որտեղ երաժշտության կողքին իրար հետ խոսում էին գիշերը, անձրևը, քաղաքը և ճարտարապետությունը։

Առաջին հայացքից թվում էր, թե առջևում ընդամենը դաշնամուրային դասական երաժշտության մենահամերգ է՝ ՀՀ վաստակավոր արտիստ, կոմպոզիտոր և դաշնակահար Հայկ Մելիքյանի կազմած ծրագրով և նրա կատարմամբ։ Բայց առաջին իսկ րոպեներից պարզ դարձավ՝ սա միայն համերգ չէ։ Սա մի ամբողջական գեղարվեստական միջավայր էր։

Երևանը այդ գիշեր կարծես որոշել էր ինքն էլ դառնալ հանդիսատես։ Քաղաքի լույսերը ներքևում փռվել էին մութի մեջ՝ հարյուրավոր փոքրիկ կրակներ, որոնք հեռվից թվում էին հսկայական ջահի մանրացած լապտերներ։ Իսկ վերևում՝ մուգ երկինքը։ Եվ այդ երկուսի միջև՝ Օպերայի թատրոնի անկրկնելի ճարտարապետությունը՝ իր կամարներով, կորություններով, ստվերներով ու լուսավորության մեջ նոր կերպար ստացած քարե մակերեսներով։

Եվ հանկարծ սկսվեց անձրևը։ Մանր, գրեթե աննշան անձրև։ Այնպիսի անձրև, որը սովորաբար ստիպում է մարդկանց փակել հովանոցները, հետաձգել զբոսանքը կամ արագանալ։ Բայց այս անգամ անձրևը ոչ ոքի չէր շտապեցնում։ Ընդհակառակը՝ կարծես դանդաղեցնում էր ժամանակը։

Հանդիսատեսը մնաց։ Ոմանք հովանոցներով, ոմանք՝ առանց հովանոցների, ոմանք անձրևի տակ՝ կարծես չցանկանալով ոչ մի գնով դուրս գալ այդ խորհրդավոր տեսարանից։ Եվ այդ պահին արդեն դժվար էր հասկանալ՝ որտե՞ղ է ավարտվում իրականությունը և որտե՞ղ է սկսվում բեմը։ Գուցե բեմը հենց ամբողջ տանիքն էր։ Գուցե բեմը Երևանի գիշերային երկինքն էր։ Գուցե բեմը անձրևն էր։ Կամ գուցե՝ այդ ամենի մեջ միավորվող դաշնամուրի ձայնը։

Հայկ Մելիքյանի մատների տակ դաշնամուրը սկսեց պատմել իր պատմությունը։ Եվ նրա հնչյունները, տարածվելով բաց տարածության մեջ, այլ կերպ էին ընկալվում։ Փակ դահլիճի պատերը չկային, չկար սովորական համերգասրահի սահմանը։ Ձայնը բարձրանում էր դեպի գիշերային երկինք, սահում էր քարե կամարների վրայով, խառնվում էր անձրևի մանր կաթիլներին ու կարծես հասնում քաղաքին։

Դասական երաժշտությունն այդ գիշեր մի փոքր ավելի խորհրդավոր էր հնչում։ Գուցե որովհետև կողքին էր անձրևը։ Գուցե որովհետև երաժշտության և բնության միջև այլևս ոչ մի պատնեշ չկար։ Կամ գուցե որովհետև Երևանը՝ իր հազարավոր լույսերով, այդ պահին դարձավ երաժշտության անտեսանելի շարունակությունը։

Ծրագիրն ինքնին նույնքան հոգևոր էր, ներշնչող ու խորհրդավոր, որքան այդ գիշերվա մթնոլորտը։ Հայկ Մելիքյանը, կարծես, հատուկ էր ընտրել այնպիսի երաժշտություն, որը պետք է ոչ միայն լսել, այլև զգալ։ Համերգի առանցքում Յոհան Սեբաստիան Բախն էր՝ նրա խորապես փիլիսոփայական ու հոգևոր աշխարհը, մասնավորապես՝ խորալային պրելյուդիաները, ինչպես նաև Բախի այլ՝ հանրահայտ և ոչ միայն հանրահայտ էջեր։

Բախի երաժշտությունը, հատկապես այդպիսի գիշերային տարածության մեջ, այլ կերպ է բացվում մարդու առաջ։ Նրա յուրաքանչյուր հնչյունի մեջ կարծես կա ժամանակի հիշողություն, աղոթքի լռություն և մարդկային հոգու՝ դեպի վեր բարձրանալու ձգտում։ Եվ երբ այդ երաժշտությունը հնչում է բաց երկնքի տակ, քաղաքի լույսերի ու անձրևի ներկայությամբ, այն կարծես դուրս է գալիս համերգասրահի սահմաններից և դառնում մի տեսակ անտեսանելի հոգևոր ճարտարապետություն։

Բախին հաջորդող երաժշտական աշխարհը ևս պատահական չէր։ Ծրագրում էր Սալվատորե Շարինոյի Սոնատ դաշնամուրի համար N 2՝ բոլորովին այլ լեզվով, այլ ժամանակի ու այլ գեղագիտության մեջ, բայց նույնքան ներքին լարվածությամբ ու խորհրդավորությամբ։ Եթե Բախի երաժշտության մեջ թվում է, թե լսում ես հավերժության ձայնը, ապա Շարինոյի մոտ երբեմն թվում է՝ լսում ես հենց բարձրաձայնության ներսում ծնվող ձայնը։ Եվ այդ երկու աշխարհների միջև, կարծես աննկատ, կամուրջ էր կառուցում հենց Հայկ Մելիքյանի ստեղծագործական աշխարհը։

Համերգի վերնագիրը՝ «Լիրիկական տեսիլքներ», այստեղ արդեն պարզապես անվանում չէր։ Այն ավելի շուտ ամբողջ երեկոյի բանաստեղծական բանալին էր։ Հատկապես երբ հնչեցին հենց Հայկ Մելիքյան կոմպոզիտորի «Լիրիկական տեսիլքներ» գրքի երկրորդ շարքի ստեղծագործությունները՝ ներշնչված հայ մեծ քնարերգու Միսաք Մեծարենցի պոեզիայով։ «Նավակները»։ «Անձրև»։ «Անանուն»։ «Աշնանային հեծություններ»։ «Աքասիաններու շուքին տակ»… Մեծարենցի աշխարհն ինքնին մշուշի, անձրևի, լույսի, կարոտի, բնության ու ներքին թախծի աշխարհ է։ Նրա բանաստեղծություններում բնությունը երբեք պարզապես բնություն չէ։ Անձրևը հոգեվիճակ է, աշունը՝ ներքին խոստովանություն, ստվերը՝ հիշողություն, իսկ հեռացող նավակները՝ մարդու և ժամանակի հավերժական հեռացման խորհրդանիշ։

Եվ ինչպիսի՜ զարմանալի համընկնում էր ստեղծվել այդ գիշեր։ Բեմում հնչում էր «Անձրևը», իսկ իրական անձրևը շարունակում էր թակել տանիքի վրա։ Երաժշտության մեջ կար Մեծարենցի անձրևը, իսկ երկնքում՝ իրականը։ Թվում էր՝ կոմպոզիտորը գրել է երաժշտությունը հենց այդ պահի համար, կամ գուցե այդ պահն էր իր հերթին դարձել Մեծարենցի բանաստեղծության շարունակությունը։

«Լիրիկական տեսիլքներ» անունն այդ պահին ստացավ գրեթե բառացի իմաստ։ Մենք ոչ միայն լսում էինք տեսիլքները։ Մենք գտնվում էինք դրանց ներսում։ «Նավակները» կարծես հեռանում էին քաղաքի լույսերի միջով։ «Աշնանային հեծությունները»՝ չնայած դեռ օգոստոս էր, արդեն իրենց մեջ բերում էին մոտեցող աշնան անտեսանելի շունչը։ «Աքասիաններու շուքին տակ» ստեղծագործության մեջ կարելի էր զգալ այն նուրբ, գրեթե անորսալի աշխարհը, որտեղ Մեծարենցի պոեզիան հանդիպում է Հայկ Մելիքյանի երաժշտական մտածողությանը։ Եվ «Անանունը»… Գուցե հենց այդ «անանունի» մեջ էր այդ երեկոյի ամենամեծ խորհուրդը։ Որովհետև կան զգացողություններ, որոնք հնարավոր չէ անվանել։ Կարելի է միայն լսել։ Կարելի է միայն զգալ։ Կարելի է միայն մի պահ լռել և թույլ տալ, որ երաժշտությունը ներս մտնի։

Իհարկե, բնությունն իր սեփական օրենքներն ունի, և այդ երեկո անձրևը որոշ չափով խանգարեց նախապես ծրագրված ամբողջական ընթացքին։ Ռոյալը թրջվում էր, եղանակը՝ օգոստոսյան ամռան վերջին օրերի համար անսովոր ու անբարենպաստ, ստիպեց ծրագրի մի փոքր հատված չկատարել։ Բայց, անկեղծ ասած, դժվար է առանձնացնել, թե կոնկրետ ո՞ր ստեղծագործությունը չհնչեց։ Որովհետև այդ երեկոյի ամբողջականությունը, ի վերջո, ստեղծագործությունների թվով չէր չափվում։ Մի քանի չհնչած էջեր կարծես փոխարինեց անձրևը։ Մի քանի երաժշտական դադարներ լրացրեց քաղաքի լռությունը։ Իսկ չկատարված երաժշտության փոխարեն մենք ստացանք մի ուրիշ՝ չնախատեսված ստեղծագործություն, որի հեղինակները բնությունն ու ժամանակն էին։ Եվ գուցե հենց այստեղ էր այդ համերգի ամենահետաքրքիր պարադոքսը։

Ծրագիրը, որը պետք է կատարվեր դաշնամուրով, մի պահ սկսեց կատարվել նաև անձրևով։ Ռոյալի ստեղների կողքին իր «ստեղներն» ուներ երկինքը։ Դաշնակահարի մատների կողքին իր ռիթմն ուներ անձրևը։ Իսկ երաժշտական դադարի մեջ խոսում էր Երևանը։

Այդ պատճառով էլ երեկվա «Լիրիկական տեսիլքները» ես դժվարությամբ կբաժանեի կատարվածի և չկատարվածի, ծրագրայինի և պատահականի, երաժշտության և բնության միջև։ Որովհետև երբեմն արվեստի ամենագեղեցիկ պահերը հենց այն պահերն են, որոնք նախապես ոչ ոք չի ծրագրել։ Եվ երեկ Օպերայի տանիքում այդպիսի պահ էր ծնվել։

Բախի հոգևոր խորությունից մինչև Շարինոյի ժամանակակից անհանգստությունը, Մեծարենցի քնարական աշխարհից մինչև Հայկ Մելիքյանի սեփական երաժշտական տեսիլքները՝ ամբողջ երեկոն կարծես մեկ մեծ ներքին ճանապարհորդություն էր։ Ճանապարհորդություն դեպի անձրև։ Դեպի հիշողություն։ Դեպի երազ։ Դեպի այն անտեսանելի տարածքը, որտեղ երաժշտությունը դադարում է պարզապես հնչյուն լինելուց և դառնում է հոգեվիճակ։ Եվ այդ գիշեր, երևի, հենց դա էր տեղի ունենում։ Մենք լսում էինք ոչ միայն Հայկ Մելիքյանի դաշնամուրը։ Մենք լսում էինք գիշերը։ Լսում էինք անձրևը։ Լսում էինք Երևանի հեռավոր շնչառությունը։ Եվ, գուցե ամենակարևորը, մի պահ լսում էինք ինքներս մեզ։ Այդ պատճառով «Լիրիկական տեսիլքները» ավարտվելուց հետո էլ այն շարունակվում էր։ Երաժշտությունը լռել էր, բայց տեսիլքը՝ ոչ։

Երբ դաշնամուրի հնչյունները դադարեցին, անձրևը դեռ շարունակում էր իր մեղմ պարտիան։ Եվ կարելի էր մտածել, որ երաժշտությունը պարզապես չի ավարտվել։ Այն տեղափոխվել է մեկ այլ գործիքի՝ անձրևի մեջ։ Այդ երեկո նույնիսկ լռությունն ուներ իր երաժշտությունը։ Ուներ իր ռիթմը։ Ուներ իր դադարը։ Ուներ իր խորհրդավորությունը։

Հանդիսատեսի լուռ ներկայությունն էլ պատահական չէր։ Նրանք եկել էին ոչ միայն երաժշտություն լսելու։ Նրանք եկել էին արվեստի հանդեպ իրենց հավատարմությունը հաստատելու։ Որովհետև իսկական արվեստի համար երբեմն անձրևը խոչընդոտ չէ։ Ընդհակառակը՝ այն կարող է դառնալ արվեստի մի մասը։

Հովանոցների տակ նստած մարդիկ, անձրևի կաթիլների միջով բեմին նայող հայացքները, թաց քարերի փայլը, հեռվում վառվող Երևանի լույսերը, Օպերայի թատրոնի կամարները և դաշնամուրի սև ու սպիտակ ստեղները միասին ստեղծել էին մի տեսարան, որն արդեն դժվար էր անվանել պարզապես համերգ։

Դա ավելի շատ հիշեցնում էր կինո։ Կամ երազ։ Կամ այն հազվադեպ պահերից մեկը, երբ իրականությունն ինքն է դառնում արվեստ։ Եվ գուցե հենց այդ պատճառով երեկվա երեկոն երկար կմնա հիշողության մեջ։ Ոչ միայն Հայկ Մելիքյանի երաժշտական մեկնաբանությունների, ոչ միայն ծրագրի, ոչ միայն դաշնամուրի հնչողության պատճառով։ Այլ որովհետև երաժշտությունը հանդիպեց անձրևին։ Գիշերը հանդիպեց քաղաքին։ Քաղաքը՝ ճարտարապետությանը։ Ճարտարապետությունը՝ մարդկանց։ Իսկ մարդիկ՝ երաժշտությանը։ Եվ այդ հանդիպման կենտրոնում կանգնած էր դաշնամուրը՝ իր սև ու սպիտակ ստեղներով, որպես մի փոքրիկ, բայց անսահման աշխարհ։

Երևանի գիշերը լսում էր։ Անձրևը լսում էր։ Քաղաքի լույսերը կարծես նայում էին։ Իսկ հանդիսատեսը, հովանոցներով կամ առանց դրանց, նստած էր անձրևի տակ և լսում էր։ Որովհետև կան երեկոներ, երբ տուն գնալու համար կարելի է սպասել, մինչև անձրևը դադարի։ Բայց կան նաև երեկոներ, երբ անձրևն ինքը դառնում է այն պատճառը, որի համար չես ուզում հեռանալ։

Երեկ հենց այդպիսի երեկո էր։ Եվ գուցե այդ գիշեր Օպերայի տանիքում ոչ միայն երաժշտություն հնչեց։ Գուցե մի քանի ժամով այնտեղ հնչեց հենց այն, ինչի կարիքը միշտ ունի քաղաքը՝ գեղեցկությունը, լռությունը, արվեստը և մարդու հավատը գեղեցիկի հանդեպ։

Սիմոն Սարգսյան; Լուսանկարները՝ Երևան, երևանցիներ ֆեյսբուքյան էջից

Հ․Գ․ Բացի այդ ընտիր համերգից, այս երեկոյի մեջ ինձ համար կար նաև մի անձնական, առանձնահատուկ նվեր՝ Հայկ Մելիքյանից ստացած նրա նոր ձայնասկավառակներից մեկը՝ Ալեքսանդր Սկրյաբին․ «Bright Lights, Dark Flowers», ինչի համար հոգաչափ շնորհակալ եմ։ Ձայնասկավառակը դեռ շարունակում եմ վայելել՝ արդեն առանձին, ավելի խորքային ունկնդրումով, և առաջիկայում անպայման կանդրադառնամ դրան առանձին վերանայմամբ։