ԱՄՆ կոնգրեսական Աբրահամ Համադեն «Ազատություն» ռադիոկայանին տված հարցազրույցում հայտարարել է, որ Հայաստան–Ադրբեջան խաղաղության գործընթացն առաջ է ընթանում սպասվածից ավելի արագ, իսկ վերջնական համաձայնագիրը կարող է ստորագրվել Դոնալդ Թրամփի նախագահության ավարտից շատ առաջ։
Բայց հարցազրույցի ամենակարևոր մասը նույնիսկ այդ լավատեսական կանխատեսումը չէ՝ շատ ավելի կարևոր է այն քաղաքական պատկերը, որի մեջ Համադեն տեղադրում է Հարավային Կովկասի ապագան։
ԱՄՆ Ներկայացուցիչների տան անդամը մեկ շղթայի մեջ է դնում Հայաստան–Ադրբեջան կարգավորումը, հայ-թուրքական սահմանի բացումը, TRIPP-ը, Կենտրոնական Ասիա տանող առևտրային ճանապարհները և Ռուսաստանի ազդեցության նվազումը։ Նրա պատկերացմամբ՝ TRIPP-ը շատ ավելին է, քան տնտեսական նախագիծ․ այն պետք է Հայաստանին ու Ադրբեջանին ավելի սերտորեն կապի քաղաքական ու տնտեսական առումով և Հարավային Կովկասը միացնի Կասպից ծովից ու Կենտրոնական Ասիայից դեպի Եվրոպա ձգվող նոր համակարգին։
Սա արդեն խաղաղության մասին այլ պատկերացում է։ Տասնամյակներ շարունակ հայ-ադրբեջանական կարգավորումը հիմնականում նշանակում էր կրակի դադարեցում, սահման և անվտանգության երաշխիքներ։ Ամերիկյան նոր մոտեցումը փորձում է դրան ավելացնել ևս մեկ շերտ՝ փոխադարձ տնտեսական շահ։
Խաղաղությունը պետք է ոչ միայն ստորագրվի, այլև կառուցվի՝ երկաթուղով, ճանապարհով, էլեկտրահաղորդմամբ, կապով և առևտրով։ Պատմությունը ցույց է տվել, որ պայմանագիրը կարող է ավարտել պատերազմը, բայց միշտ չէ, որ վերացնում է հաջորդ պատերազմի պատճառները։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո եվրոպական խաղաղության ամենաամուր հիմքերից մեկը հենց այն էր, որ նախկին հակառակորդների տնտեսությունները սկսեցին այնքան խորը կապվել, որ նոր պատերազմը դարձավ նաև տնտեսական ինքնավնասում։
TRIPP-ի ռազմավարական իմաստը հենց այստեղ է։ Վաշինգտոնը միայն խաղաղության փաստաթղթի վկա չէ։ Այն արդեն սեփական տնտեսական և ռազմավարական շահն է կապում դրա հաջողության հետ։ Հենց սա է Հարավային Կովկասում կատարվող ամենամեծ փոփոխություններից մեկը։
Վերջին երկու հարյուր տարիներին տարածաշրջանի քաղաքական կառուցվածքի հիմնական արտաքին կենտրոնը Ռուսաստանն էր։ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո էլ Մոսկվան երկար ժամանակ պահեց այն համոզումը, որ Հարավային Կովկասի անվտանգության վերջնական հարցերը պետք է լուծվեն իր մասնակցությամբ կամ իր համաձայնությամբ։
Համադեն այդ համակարգի թուլացումն է տեսնում։ Նրա գնահատմամբ՝ Ռուսաստանի ազդեցությունը նվազում է, Իրանը զբաղված է սեփական խնդիրներով, իսկ առաջացած տարածքը լրացնում է Միացյալ Նահանգները։ Նա Ռուսաստանի քննադատությունը TRIPP-ի հասցեին նույնպես դիտարկում է հենց այդ ազդեցության կորստի համատեքստում։
Սա, իհարկե, ամերիկացի կոնգրեսականի քաղաքական գնահատականն է, ոչ անառարկելի աշխարհաքաղաքական փաստ։ Ռուսաստանը տարածաշրջանից չի անհետացել, Իրանը մնում է Հայաստանի կարևոր հարևանը, իսկ Թուրքիան սեփական մեծ շահերն ունի այստեղ, բայց փոփոխության ուղղությունը դժվար է չնկատել։
Համադեն կարևորում է նաև հայ-թուրքական սահմանի բացումը՝ այն Հայաստանի համար դիտելով որպես ևս մեկ առևտրային ճանապարհ Ռուսաստանի, Վրաստանի և Իրանի ուղղություններին զուգահեռ։
Այսպիսով ձևավորվում է շատ ավելի լայն կառուցվածք՝ Հայաստան–Ադրբեջան խաղաղություն, Հայաստան–Թուրքիա կարգավորում, TRIPP, Կասպից ծով, Կենտրոնական Ասիա, Եվրոպա։
Հայաստանի համար սա բացառիկ հնարավորություն է, բայց նաև զգուշության պատճառ։ Ռուսական կախվածությունից դուրս գալը չի նշանակում մեկ այլ կախվածության մեջ մտնել։
Հայաստանի խնդիրը ոչ թե Մոսկվան Վաշինգտոնով փոխարինելն է, այլ այնպիսի համակարգ ստեղծելը, որտեղ իր անվտանգության և տնտեսության հետ կապված կլինեն հնարավորինս շատ կենտրոններ՝ Միացյալ Նահանգները, Եվրամիությունը, Ֆրանսիան, Թուրքիան, Իրանը, Վրաստանը, Ծոցի երկրները, Հնդկաստանը և Կենտրոնական Ասիան։
Համադեի մեկ այլ կարևոր դիտարկում ԱՄՆ ներգրավվածության տևականության մասին է։ Նրա կարծիքով՝ այս քաղաքականությունը դուրս է հանրապետական–դեմոկրատական բաժանումից և կարող է շարունակվել նաև Թրամփի վարչակազմից հետո։
Հենց սա է Հայաստանի գլխավոր շահը։ Խաղաղությունը պետք է դուրս բերել առաջնորդների անձնական հարաբերությունների մակարդակից և դարձնել այնպիսի համակարգ, որի շարունակության մեջ շահ ունեն պետությունները, ընկերությունները, առևտրային ճանապարհներն ու միջազգային կապիտալը։
Պատերազմի ավարտը կարելի է հայտարարել մեկ ստորագրությամբ։ Խաղաղությունն անշրջելի է դառնում այն ժամանակ, երբ դրա վրա կառուցվում են ճանապարհներ, տնտեսություններ և երկարաժամկետ պետական շահեր։ Եթե TRIPP-ը հասնի այդ փուլին, Հարավային Կովկասում կփոխվի ոչ միայն ճանապարհների քարտեզը։ Կփոխվի նաև տարածաշրջանի ապագան ձևավորող ուժերի հարաբերակցությունը։
Բաց մի թողեք
Նպատակը չպետք է լինի նախկին պաշտոնյաների հարստությունը հրապարակայնորեն ցուցադրելը
Հայաստանի առաջին կիսամյակի արդյունքը հաղթական չէ ամենևին
Ժամանակն աշխատում է ի վնաս ժողովրդի ու ի վնաս պետության