Եվրամիության որոշումը Հայաստանին տալիս է աշխարհագրությունն ընդլայնելու հնարավորություն

Եվրամիության Խորհուրդը պաշտոնապես ընդունել է Հայաստանի համար արտակարգ նշանակություն ունեցող առևտրային որոշում: Հայաստանից ԵՄ արտահանվող ապրանքների մոտ 80%-ի համար ներմուծման մաքսատուրքերը ժամանակավորապես կվերացվեն։

Որոշ ապրանքների դեպքում զրոյական մաքսատուրքը գործելու է սակագնային քվոտաների սահմաններում։ Արտոնությունը նախատեսված է 2 տարի ժամկետով՝ կանոնակարգի ուժի մեջ մտնելուց հետո։

Ներառված են նաև գյուղատնտեսական ապրանքներ, այդ թվում՝ որոշ այն ապրանքները, որոնց նկատմամբ Ռուսաստանը վերջերս սահմանափակումներ է կիրառել։ Որոշումը նախատեսում է նաև պաշտպանական մեխանիզմներ, եթե ներմուծման աճը վնասի ԵՄ արտադրողներին։

Այս որոշման իրական կշիռը շատ ավելի լայն է, քան մաքսային արտոնությունների ծավալը։ Հայաստանի տնտեսության խոցելի կողմերից մեկը տարիներ շարունակ եղել է արտահանման սահմանափակ աշխարհագրությունը։ Խորհրդային համակարգի փլուզումից հետո արտադրական կապերը վերաձևավորվեցին, սակայն հայկական ապրանքների հիմնական արտաքին ուղղություններից մեկը շարունակեց մնալ ռուսական շուկան։

Ծանոթ սպառողական միջավայրը, ձևավորված լոգիստիկան և համեմատաբար կանխատեսելի պահանջարկը երկար ժամանակ հեշտացնում էին այդ ընտրությունը։ Ժամանակի ընթացքում այդ կենտրոնացումը մեծացրեց տնտեսության կախվածությունը մեկ շուկայից և նրա քաղաքական ու վարչական որոշումներից։

Տնտեսական կախվածությունն արտաքին քաղաքականության մեջ արագ վերածվում է խոցելիության։ Ռուսաստանի սահմանած առևտրային վերջին սահմանափակումները դա ցույց տվեցին շատ առարկայական ձևով։ Պատրաստ արտադրանքը, կնքված պայմանագրերն ու նախապես հաշվարկված վաճառքը կարող են կարճ ժամանակում կորցնել արժեքը, եթե շուկայի մուտքը սահմանափակվում է վարչական որոշմամբ։ 2026-ի ռուսական սահմանափակումները հենց այդ խոցելիությունն ի ցույց դրեցին։ Եվրահանձնաժողովը դրանք ընդգրկել է Հայաստանի համար ժամանակավոր առևտրային արտոնությունների նախաձեռնության անմիջական հիմնավորումների շարքում։

ԵՄ այսօրվա որոշումը Հայաստանի առաջ բացում է արտահանման աշխարհագրությունը լայնացնելու հազվադեպ հնարավորություն։ Այդ հնարավորության արժեքը կախված է Հայաստանի պատրաստվածությունից։

Մաքսատուրքի նվազեցումը դեռ շուկա չի ստեղծում։ Եվրոպական սպառողին հասնելու համար հայկական արտադրանքը պետք է համապատասխանի ծագման, անվտանգության, հետագծելիության, հավաստագրման, փաթեթավորման և կայուն մատակարարման պահանջներին։ Կանոնակարգը նույնպես հստակ պայմաններ է սահմանում և պահպանում ԵՄ արտադրողների պաշտպանության մեխանիզմները։

Հենց այս պահանջներն են որոշմանը տալիս երկարաժամկետ տնտեսական նշանակություն։ Եվրոպական շուկան կարող է դառնալ հայկական արտադրության արդիականացման հզոր խթան։ Այդ շուկա մտնող ընկերությունը ստիպված է վերանայել արտադրության կազմակերպումը, որակի վերահսկողությունը, սերտիֆիկացումը, լոգիստիկան և ամբողջ մատակարարման շղթան։ Շուկայի մուտքը այսպիսով վերածվում է արտադրական մշակույթի փոփոխության գործոնի։

Արևելյան Եվրոպայի վերջին երեք տասնամյակների փորձը դրա լավագույն օրինակներից է։ Եվրոպական տնտեսական ինտեգրումը այդ երկրների արդյունաբերության մեջ մտավ տեխնիկական չափանիշներով, մրցակցության կանոններով և արտադրանքի որակի նոր պահանջներով։ Դրանց ազդեցությամբ փոխվեցին ընկերությունները, ներդրումային որոշումները, կառավարման մշակույթը և արտադրության ամբողջ տրամաբանությունը։

Հայաստանը այս ճանապարհի մեկնակետում է։ 2025-ին Եվրամիությանը բաժին էր ընկնում Հայաստանի ապրանքաշրջանառության 11.3 տոկոսը և արտահանման 7.9 տոկոսը։ Այս թվերը ցույց են տալիս եվրոպական ուղղության չօգտագործված ներուժը։

Առևտրային արտոնությունները հատկապես կարևոր են գյուղատնտեսության և սննդի արդյունաբերության համար։ Այդ ոլորտներում արտաքին շուկայի կորուստը անմիջապես հարվածում է գյուղացու եկամտին, վերամշակող ձեռնարկության շրջանառությանը և համայնքի զբաղվածությանը։ Ծիրանը, խաղողը, բանջարեղենը, գինին և վերամշակված սննդամթերքը նոր վաճառքի ուղիների կարիք ունեն։ Շուկաների բազմազանությունը այստեղ արդեն տնտեսական անվտանգության հարց է։

Երկու տարին կարճ ժամանակահատված է տնտեսական կառուցվածք փոխելու համար։ Այդ ժամանակը պետք է օգտագործել եվրոպական շուկային համապատասխան ենթակառուցվածք ստեղծելու համար՝ ժամանակակից լաբորատորիաներ, հավաստագրման համակարգեր, սառնարանային տնտեսություններ, տեսակավորման և փաթեթավորման կենտրոններ, արտահանման ֆինանսավորման ու ապահովագրության գործիքներ, կապեր եվրոպական մանրածախ ցանցերի հետ։ Մաքսային արտոնությունը ստեղծում է հնարավորություն։ Դրա տնտեսական արժեքը ձևավորվելու է Հայաստանում կատարվող աշխատանքի միջոցով։

Այս որոշումն ունի նաև հստակ աշխարհաքաղաքական բովանդակություն։ Բրյուսելը այն ընդունում է ռուսական առևտրային սահմանափակումներից հետո և կապում Հայաստանի տնտեսական դիմակայունության ամրապնդման ու ԵՄ-ի հետ հարաբերությունների խորացման հետ։ Առևտրային քաղաքականությունը այստեղ դառնում է արտաքին քաղաքական աջակցության գործիք։

Հայաստանի համար սա ավելի լայն փոփոխության մաս է։ Երկրի տնտեսական խոցելիությունը տասնամյակներ շարունակ սնվել է սահմանափակ ճանապարհներից, շուկաների նեղ աշխարհագրությունից և արտաքին կախվածություններից։ Դրանց թուլացումը պահանջում է նոր կապեր, նոր գնորդներ և արտահանման նոր ուղղություններ։ Եվրոպական շուկան կարող է դառնալ այդ վերափոխման կարևոր հենասյուներից մեկը։

Սեպտեմբերի 24-ի որոշումն ունի երկու տարվա ժամկետ, սակայն դրա ազդեցությունը կարող է պահպանվել շատ ավելի երկար։ Այդ ընթացքում եվրոպական շուկայում հաստատված հայկական ընկերությունները, ձեռք բերված գնորդները, ներդրված չափանիշներն ու ստեղծված մատակարարման շղթաները արդեն ժամանակավոր արտոնությունից անկախ արժեք կունենան։

Սրա մեջ է որոշման գլխավոր նշանակությունը: Հայաստանի տնտեսական ինքնուրույնությունը պահանջում է շուկաների լայն աշխարհագրություն և արտահանման բազմազան ուղղություններ։ Այդ կառուցվածքը նվազեցնում է արտաքին վարչական որոշումների ազդեցությունը ամբողջ ոլորտների վրա։ Դիմակայուն տնտեսությունը ձևավորվում է մրցունակ արտադրությամբ, բարձր չափանիշներով և հնարավորինս բազմակենտրոն արտաքին կապերով։

Եվրամիության որոշումը Հայաստանին տալիս է այդ աշխարհագրությունն ընդլայնելու հնարավորություն։ Հաջորդ քայլը այս հնարավորությունը կայուն արտահանման, նոր ներդրումների և ավելի բարձր արտադրական չափանիշների վերածելն է։