Թուրքիա – Լիբիա ծովային համաձայնագիրը շուտով փորձության կենթարկի ԵՄ-ին

ԵՄ-ն, հնարավոր է, շուտով ստիպված լինի «խոսքից անցնել գործի»՝ պաշտպանելու հունական էներգետիկ նախագիծը:

Եվրոպան կանգնած է Միջերկրական ծովի հարավարևելյան հատվածում ճգնաժամի շեմին, քանի որ Հունաստանի ծրագրերը՝ վերսկսելու Կիպրոսն ու Իսրայելը միացնող ստորջրյա մալուխի հետ կապված աշխատանքները, կարող են հանգեցնել բախման Թուրքիայի և Լիբիայի միջև կնքված ծովային համաձայնագրի հետ։

Նոյեմբերի սկզբին Հունաստանը նախատեսում է սկսել ծովային հատակի հետազոտությունները «Մեծ ծովային միակցիչի» (Great Sea Interconnector – GSI) համար։ Սա մասամբ ԵՄ-ի կողմից ֆինանսավորվող ստորջրյա էլեկտրական մալուխ է, որը նախատեսված է միացնելու Իսրայելի, Հունաստանի և Կիպրոսի էլեկտրացանցերը։

Թուրք դիվանագետներից մեկը վերջերս հայտարարել է, որ այդ մալուխը ոտնահարում է Թուրքիայի ինքնիշխան ծովային իրավունքները։ Դիվանագետը նաև զգուշացրել է, որ Անկարան վճռական է տրամադրված պաշտպանելու այն, ինչը համարում է իր օրինական իրավունքները՝ միջազգային իրավունքի շրջանակներում։

Լարվածությունը սրվեց անցյալ շաբաթ, երբ Լիբիայի արևելյան հատվածում՝ Տոբրուկ քաղաքում տեղակայված խորհրդարանը վավերացրեց Թուրքիայի հետ 2019 թվականին կնքված ծովային համաձայնագիրը։ Ի սկզբանե այդ համաձայնագիրը ստորագրվել էր Տրիպոլիում տեղակայված, միջազգային հանրության կողմից ճանաչված և Թուրքիայի աջակցությունը վայելող՝ Լիբիայի Ազգային համաձայնության կառավարության (GNA) կողմից։

Այս համաձայնագիրը, որն անտեսում է Կրետե կղզու առկայությունը, անցյալ շաբաթ ԵՄ-ի կողմից որակվեց որպես «անվավեր», իսկ հարևան Եգիպտոսն ու Իսրայելը դեմ արտահայտվեցին դրան։

ԱՄՆ-ն սկզբնական շրջանում չեզոք դիրք էր գրավում՝ կոչ անելով ՆԱՏՕ-ի անդամներ Հունաստանին և Թուրքիային լուծել տարաձայնությունները երկխոսության միջոցով։ Սակայն օրեր անց ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը փոխըմբռնման հուշագիրը (MoU) որակեց որպես «սադրիչ»։

Թուրքիան պնդում է, որ նախագծի համար պատասխանատու ֆրանսիական ընկերությունը աշխատանքները սկսելու համար պետք է ստանա Անկարայի թույլտվությունը։ Աթենքը, հակառակը, հայտարարում է, որ նախագծի իրականացման թույլտվություն տալու իրավասությունը պատկանում է Հունաստանին։

Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարար Հաքան Ֆիդանը անցյալ շաբաթ ակնարկեց դիվանագիտական ​​հնարավոր առաջընթացի մասին՝ նշելով, որ Անկարան դեմ չէ նախագծին, սակայն պահանջում է ոչ թե բանավոր, այլ գրավոր ծանուցում։

Աթենքը մտավախություն ունի, որ պաշտոնական ծանուցումը Անկարայի կողմից կարող է մեկնաբանվել որպես ծովային տարածքների նկատմամբ նրա հավակնությունների ճանաչում։

Միևնույն ժամանակ, երկուշաբթի օրը Հունաստանը, Եգիպտոսը, Կիպրոսը, Բահրեյնը, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները և ԵՄ-ն ՄԱԿ-ում համատեղ հայտարարություն տարածեցին՝ վերահաստատելով, որ Ծովային իրավունքի մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիան (UNCLOS) հանդիսանում է ծովային սահմանների իրավական հիմքը։

Թուրքիան, որը UNCLOS-ի կողմ չէ, մերժեց քննադատությունը։ Նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը հայտարարեց, որ Թուրքիա-Լիբիա ծովային համաձայնագրի վերաբերյալ առարկությունները «իրավական հիմք չունեն»։

Եվրոպայի գործելու ժամանակն է

Հույն սոցիալիստ եվրախորհրդարանական Յանիս Մանիատիսը Rapporteur-ին ասել է, որ ԵՄ-ն պետք է անցնի աջակցության մասին հայտարարություններից այն կողմ։

«GSI-ի պաշտպանությունը վերաբերում է ԵՄ-ի հեղինակությանը, եվրոպական ենթակառուցվածքների անվտանգությանը և գործնականում ընդհանուր շահերը պաշտպանելու նրա կարողությանը», – ասաց նա՝ հավելելով, որ Եվրոպան արդեն ականատես է եղել Հյուսիսային ծովում ստորջրյա մալուխների վնասման դեպքերի։

Եթե Թուրքիան խոչընդոտի նախագծի իրականացումը, Մանիատիսը կոչ է անում Բրյուսելին՝ ԵՄ-Թուրքիա հարաբերություններում Ինչ է կատարվում Լիբիայում
Խալիֆա Հաֆթարը՝ Մոսկվայի կողմից աջակցվող ռազմական հրամանատարը, որը վերահսկում է արևելյան Լիբիայի մեծ մասը, նախկինում սերտ կապեր էր պահպանում Աթենքի հետ և դեմ էր Թուրքիայի հետ ծովային համաձայնագրին: Արևելյան խորհրդարանի որոշումը անակնկալի բերեց Հունաստանին՝ վարչապետ Կիրիակոս Միցոտակիսին կրկին ճնշման տակ դնելով։

Միևնույն ժամանակ, Թուրքիան վերջին երկու տարիների ընթացքում ընդլայնել է իր դիվանագիտական ​​​​գործակցությունը Լիբիայի մրցակից քաղաքական խմբակցությունների հետ՝ որոշակի հաջողությունների հասնելով, ասել է արտաքին քաղաքականության վերլուծաբան Ջորջ Ցոգոպուլոսը։

«Աթենքը կեղծորեն հույսը դնում էր Հաֆթարի կողմից համաձայնագիրը վավերացնելու մերժման վրա։ Հավասարակշռությունը փոխվել է, և Աթենքն այժմ ճնշման տակ է՝ միջոցներ ձեռնարկելու՝ կանխելու համար, որ Թուրքիան խոչընդոտի մալուխային երթուղու երկայնքով իրականացվող հետազոտություններին», – ասաց նա։

Հունաստանի իշխող պահպանողական «Նոր ժողովրդավարություն» կուսակցության պատգամավոր Անգելոս Սիրիգոսը նշեց, որ Թուրքիան Լիբիայում ունի մոտ 2500 զինվոր, հինգ անօդաչու թռչող սարքերի բազա և նավահանգիստ, որտեղ տեղակայված են երեքից հինգ թուրքական ռազմանավ։

«Մինչ օրս սննդի և զինամթերքի համար Եգիպտոսից հույսը դնելով՝ Հաֆթարի վերջնական ընտրությունը՝ միանալ Թուրքիային, թույլ է տալիս պատկերացում կազմել այն մասին, թե ինչ կարող է սպասվել ապագայում», – ասաց Սիրիգոսը՝ հավելելով, որ Թուրքիան նպատակ ունի առաջատար դեր խաղալ միասնական Լիբիայում։

Հարցին, թե արդյոք Ռուսաստանը դեր է խաղացել Հաֆթարի դիրքորոշման ակնհայտ փոփոխության մեջ՝ Ուկրաինայում պատերազմի պատճառով հույն-ռուսական հարաբերությունների վատթարացման ֆոնին, Աթենքում գտնվող հույն դիվանագետը պատասխանեց. «Մոսկվան անկասկած ակտիվ դեր չի խաղացել, բայց ՆԱՏՕ-ի հարավարևելյան թևում ցանկացած հնարավոր խռովություն, անշուշտ, կուրախացնի նրանց»։