Էդգար Հովհաննիսյան` քաղաք, որ դարձավ երաժշտություն․ Այստեղ հնչյունը քար է, իսկ լռությունը՝ հավանգ․ Այսօր մեծ կոմպոզիտորի ծննդյան օրն է

Էդգար Հովհաննիսյանի երաժշտությունը զուգորդվում է ոչ թե Հայաստանի արբեցնող գույների հետ, այլ նրա քարե տաճարների ուրվագծերի, հորիզոնում նշմարվող լեռների զուսպ խստության հետ։

Կոմպոզիտորի նպատակը մեկն է՝ հաստատել գեղեցիկի հավերժությունը, բարու, ջերմության, մարդկայինի հաղթանակը, սիրո հմայքը, կյանքի թրթիռը»։

Էդգար Հովհաննիսյանը այն հազվագյուտ հեղինակներից էր, ում երաժշտությունը ոչ թե նկարագրում էր քաղաքը, այլ ինքն էր դառնում քաղաք։ «Իմ Էրեբունի»-ն պարզապես երգ չէ․ դա Երևանի ինքնաճանաչման պահերից մեկն է՝ ոչ պաթետիկ քայլերգ, ոչ էլ սենտիմենտալ ռոմանս, այլ քաղաք, որ խոսում է իր ձայնով։ Երգը հնչում է ինչպես մայրաքաղաքի ներսի շունչը՝ լայն, արևոտ, բայց զուսպ արժանապատվությամբ։

Երիտասարդ տնօրեն՝ համակարգի ներսում. Քչերը գիտեն կամ գիտակցում են, թե որքան արտասովոր էր նրա նշանակումը՝ երիտասարդ տարիքում դառնալ Օպերայի և բալետի ակադեմիական թատրոնի տնօրեն։ Դա խորհրդային մշակութային համակարգում նշանակում էր երեք բան միաժամանակ՝ բարձր վստահություն, քաղաքական ու գեղարվեստական բալանսի պարտադրանք, և մշտական ներքին լարում։ Հովհաննիսյանը ոչ թե ադմինիստրատոր էր «պատահմամբ», այլ կոմպոզիտոր, որ ստիպված էր ղեկավարել բեմը՝ չկորցնելով երաժշտի լսողությունը։

Երաժշտական լեզուն. Նրա երաժշտությունը հաճախ սխալմամբ ընկալվում է որպես «հասարակ» կամ «մատչելի»։ Իրականում՝ նա չէր պարզեցնում, այլ մաքրում էր նյութը, ժողովրդական ինտոնացիան նրա մոտ չէր դառնում ֆոլկլորիզմ, եվրոպական սիմֆոնիզմը՝ չէր դառնում ակադեմիական ցուրտություն։ Սա մի լեզու էր, որտեղ` Կոմիտասի ստվերը կար, բայց ոչ պատճենը, Խաչատրյանի շունչը կար, բայց ոչ աղմուկը։

Թատրոն, բալետ, կինո. Հովհաննիսյանը կարևոր հետք է թողել նաև՝ բալետային երաժշտության մեջ, թատերական ներկայացումների համար գրված գործերում, կինոյի համար ստեղծված երաժշտություններում։ Նա լավ էր զգում տեսարան–ժամանակ–երաժշտություն հարաբերությունը։ Երաժշտությունը նրա մոտ չի ծածկում պատկերը, այլ պահում է այն՝ ինչպես լույսը պահում է ստվերը։

Մարդկային կերպարը. Ժամանակակիցների վկայությամբ՝ Էդգար Հովհաննիսյանը չէր սիրում բարձրաձայն ներկայանալ։ Նա ավելի շատ ներսում ապրող արվեստագետ էր, քան հրապարակային հերոս։ Գուցե հենց դրա համար էլ նրա ամենահայտնի երգը ոչ թե իր մասին է, այլ քաղաքի։ Այսօր նրա անունը հաճախ հիշվում է միայն մեկ ստեղծագործությամբ։ Բայց դա էլ ինքնին խոսուն է․ քչերին է տրված գրել մի գործ, որը կարող է փոխարինել կենսագրությանը։

Էդգար Հովհաննիսյանի երաժշտությունը չի փնտրում Հայաստանի արբեցնող գույները․ այն չի խտացնում արևը, չի բարձրացնում հույզերի ջերմաստիճանը։ Նրա երաժշտությունը կառուցվում է այնպես, ինչպես կառուցված են քարե տաճարները՝ լռության հաշվարկով, ծանրության գիտակցումով, ժամանակի դիմադրությամբ։ Այստեղ հնչյունը քար է, իսկ լռությունը՝ հավանգ։

Նրա ստեղծագործությունների ներսում քաղաքը չի աղմկում։ Երևանը նրա մոտ չի խոսում հրապարակներով, այլ քայլում է սառը առավոտյան՝ դատարկ փողոցով։ Հնչյունները կանգնում են ուղիղ, առանց զարդարանքի, ինչպես եկեղեցու սյուներ՝ ոչ ոքի չհամոզելու, միայն պահելու համար։ Այդ երաժշտության մեջ լեռները չեն գոչում, այլ սահմանում են հորիզոնը՝ հեռու, բայց մշտապես տեսանելի։

«Երևան դարձած իմ Էրեբունի»-ն այս իմաստով օրհներգ չէ, այլ ինքնագիտակցում։ Քաղաքը այստեղ իրեն չի գովաբանում, այլ ճանաչում է սեփական դիմագիծը՝ քարե, զուսպ, լուռ հպարտությամբ։ Դա երաժշտություն է, որտեղ հայրենասիրությունը բարձրաձայն չէ, այլ ներքին կարգապահություն։

Հովհաննիսյանը քաղաքը չի նկարագրում․ նա այն դարձնում է հնչող կառուցվածք։ Եվ այդ կառուցվածքում ամեն նոտա ունի իր տեղը, ինչպես յուրաքանչյուր քար՝ իր ճնշումը։ Այդ պատճառով էլ նրա երաժշտությունը չի հնանում․ քարե քաղաքները չեն ծերանում, նրանք պարզապես ավելի են ծավալվում։

Էդգար Հովհաննիսյանի երաժշտությունը հիշեցնում է, որ քաղաքները կարելի է ոչ միայն տեսնել, այլև լսել։ Իսկ երբ քաղաքը դառնում է երաժշտություն, այն այլևս չի պատկանում ժամանակին։

Էդգար Հովհաննիսյանի երաժշտությունը չի ծնվում գույնից, այլ ձևից։ Այն չի հմայում, այլ կանգնեցնում է։ Նրա հնչյունային մտածողությունը հիշեցնում է հայկական քարե տաճարների ուրվագիծը, որտեղ յուրաքանչյուր գիծ ունի ոչ թե զարդարանքի, այլ գոյության նշանակություն։ Այստեղ երաժշտությունը կառուցվում է ծանրությամբ, ինչպես քարն է դրվում քարին՝ առանց շտապելու, առանց ավելորդ շարժման։

Նրա ստեղծագործություններում լեռները չեն դառնում ռոմանտիկ տեսարան։ Դրանք հորիզոնի սահման են՝ հեռու, սառն, բայց անշարժ վստահությամբ ներկայ։ Այդ խստությունը չի ճնշում, այլ կարգավորում է լսողությունը, ստիպում է զգալ տարածքը և լռության արժեքը։ Հովհաննիսյանի մոտ հնչյունը երբեմն այնքան զուսպ է, որ թվում է՝ այն պարզապես պահում է լռությունը, ոչ թե խախտում։

Այս երաժշտության մեջ Հայաստանը չի ներկայանում որպես գունեղ պատում, այլ որպես ներքին կառուցվածք։ Դա հայրենիք է, որն ապրում է ոչ թե արտահայտման ուժգնությամբ, այլ ձևի հավատարմությամբ։ Եվ հենց այդ հավատարմությունն է Հովհաննիսյանի երաժշտությանը տալիս ժամանակից դուրս մնալու կարողություն՝ ինչպես քարե տաճարները, որոնք չեն պատմում, այլ պարզապես կանգնած են։

Սիմոն Սարգսյան