Մոցարտի օրը՝ ներկայի մեջ․ Կամերային երեկո՝ մեծ լսողությամբ, համերգ, որ շարունակվեց զրույցով․ Լուսանկարներ

Մոցարտի օրը երբեմն գալիս է ոչ թե օրացույցով, այլ՝ լսողությամբ։ Երբ նրա ծննդյան թիվը մնում է ստվերում, իսկ ինքը՝ անսպասելիորեն ներկա է դառնում տարածքում, ինչպես մարդ, որ չի բարձրաձայնվում, բայց զգացվում է։

Երևանում երեկ երկոյան՝ Սինեջի IT կենտրոնում նշվեց Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտի 270 ամյակը։ Նրա երկրպագուները նախ վայելեցին, ցնծացին, թե ինչպես են հնչում այլ անկրկնելի անուններ՝ Գրիգ, Մենդելսոն, Հայդեն, Կոմիտաս։

Իսկ Մոցարտը երբեք չի պահանջում առաջնահերթություն․ նա պարզապես սպասում է, մինչև երաժշտությունը խոսի իր փոխարեն։ Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի կամերային կազմը՝ գեղարվեստական ղեկավար և գլխավոր դիրիժոր Էդուարդ Թոփչյանի գլխավորությամբ, նրա ներկայությունը հետզհետե ավելի շոշափելի էր դարձնում։ Ոչ զանգվածային հնչողություն, ոչ ցուցադրական պաթոս, այլ ճշգրիտ, լուսավոր, գրեթե մարդկային շնչառություն։ Այստեղ Մոցարտը այլևս հուշարձան չէր, այլ կենդանի համադրող ուժ՝ որն իր շուրջն էր հավաքում տարբեր դարեր ու լեզուներ։

Այդ երեկո Մոցարտի 270-ամյակն ընդամենը առիթ էր։ Իրական օրը տեղի էր ունենում հիմա,
երբ երաժշտությունը հնչում էր այնպես, կարծես Մոցարտը դեռ ժամանակ ուներ մեզ հետ նստելու։

Էդվարդ Գրիգի «Հոլբերգյան սյուիտը» այդ երեկո հնչեց ոչ թե որպես բացման համար նախատեսված ստեղծագործություն, այլ որպես հիշողության շարժում։ Երաժշտություն, որ հիշում է իր անցյալը, բայց չի վերարտադրում այն՝ այլ վերապրում է։ Գրիգը նայում է Բարոկկոյին ոչ թե ներքևից կամ վերևից, այլ կողքից՝ որպես ժամանակակից, որ գիտի՝ ավանդույթը չի ապրում կրկնությամբ։ Եվ հենց այդ ներքին լարվածությունն էր զգացվում ֆիլհարմոնիկի կամերային կազմի կատարման մեջ․ կարգապահություն՝ առանց սառնության, կարգ՝ առանց մեխանիկական ճշգրտության։ Սյուիտի յուրաքանչյուր մաս այստեղ ուներ իր քայլքը, ոչ շտապ, բայց հաստատ։ Պարը չէր դառնում ձևական, իսկ մեղեդայնությունը՝ քաղցր։ Այն հիշեցնում էր, որ դասական երաժշտությունը երբեմն ամենից առաջ շարժման մշակույթ է՝ ինչպես են հնչյունները քայլում միմյանց կողքով։ Այս կատարման մեջ Գրիգը չէր պատրաստում Մոցարտի ճանապարհը։ Նա պարզապես բացում էր լսողությունը՝ մաքրում տարածքը ավելորդ հուզական շեշտերից, որպեսզի հաջորդ երաժշտությունը չպահանջի ուշադրություն, այլ ընդունվի։ Եվ հենց այդ հանգիստ, ազնիվ շարժման մեջ դահլիճը սկսեց շնչել նույն տեմպով։

Ֆելիքս Մենդելսոնի ռե մինոր ջութակի կոնցերտը՝ վիրտուզ ջութակահար Անուշ Նիկողոսյանի կողմից՝ 1800-ական ջութակի ձայնով, այդ երեկո հնչեց ոչ թե որպես վիրտուոզության փորձություն, այլ որպես խոսքի ձև։ Երաժշտություն, որը չի ճնշում իր մենակատարին, այլ առաջարկում է նրան պատմել։ Անուշ Նիկողոսյանը բեմ դուրս եկավ ջութակի՝ 1800-ականների ձայնով, որ հնչում էր ոչ թե որպես հնություն, այլ որպես ժամանակի շունչ։ Այդ ձայնը չուներ փայլեցված կտրուկություն, փոխարենը ուներ խորություն, որ ծնվում է երկար ապրած լռություններից։

Նրա կատարումը չէր շտապում ապացուցել տեխնիկական կարողությունը։ Վիրտուոզությունը և ընդգծված էր, և գրեթե աննկատ, ինչպես ճիշտ ընտրված բառերը մի լավ պատմության մեջ։ Նոտաները հնչում էին ոչ թե մեկուսացված, այլ շաղկապված՝ միևնույն շնչառության մեջ։ Մենդելսոնի երաժշտությունն այս կատարման մեջ ոչ միայն չէր կորցնում էր իր սովորական ռոմանտիկական փայլը, այլև ձեռք էր բերում զուսպ ազնվություն։

Ջութակը խոսում էր մեղմ, բայց հաստատակամ, առանց ողբի, առանց ցուցադրական հուզմունքի,
մարդկային տոնով։ Այդ պահին դահլիճը կարծես լսում էր ոչ թե կոնցերտ, այլ մի ձայն, որը վստահ էր իր ասելիքին և չէր վախենում լռությունից։

Դիրիժոր Էդուարդ Թոփչյանը այդ երեկո բեմում չէր ձգտում տեսանելի դառնալ։ Նրա դիրիժորական շարժումները զուսպ էին, գրեթե տնտեսված, ինչպես մարդունը, որ վստահ է՝ երաժշտությունը չի սիրում ավելորդ բացատրություններ։ Նա չէր առաջնորդում նվագախումբը, այլ պահում էր միասին։ Չէր պարտադրում տեմպը, այլ լսում էր՝ թողնելով, որ հնչյունները իրար գտնեն։ Թոփչյանի ներկայությունը զգացվում էր հատկապես այն պահերին, երբ թվում էր՝ ամեն ինչ կարող էր մի փոքր դուրս գալ հավասարակշռությունից։ Այդտեղ նրա լռությունն էր գործում՝ ոչ որպես բացակայություն, այլ որպես կենտրոն։ Կամերային կազմի դեպքում դիրիժորը հաճախ դառնում է ավելորդ շեշտ։ Այստեղ՝ հակառակը։ Նա վերածվել էր ներքին առանցքի, որի շուրջ երաժշտությունը կարող էր ազատ շարժվել՝ չկորցնելով ձևը։ Այս լռակյաց վստահությունը միավորում էր Գրիգի կարգապահությունը, Մենդելսոնի խոսող ջութակը և Մոցարտի սպասվող թեթևությունը մեկ շնչառության մեջ։ Եվ երբ երաժշտությունը հնչում էր ամբողջական, դա հենց այն պատճառով էր, որ Էդուարդ Թոփչյանը չէր փորձում այն ղեկավարել բարձրաձայն։

Մոցարտի Սիմֆոնիա №29-ը հաճախ ընկալվում է որպես թեթև, գրեթե ժպտացող երաժշտություն։
Բայց այդ թեթևությունը խաբուսիկ է։ Այն պահում է իր ներսում խստություն, որ չի բարձրաձայնվում, այլ կառուցում է ամբողջ ձևը։ Այս կատարման մեջ սիմֆոնիան չէր փորձում հաճոյանալ լսողին։ Նոտաները հնչում էին մաքուր, առանց շեշտված ռուբատոյի, առանց ավելորդ շնչառության։ Յուրաքանչյուր թեմա կարծես գիտեր իր տեղը՝ ոչ մի քայլ ավել, ոչ մի զգացմունքային ճեղք։ Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի կամերային կազմը թույլ էր տալիս լսել Մոցարտի ճարտարապետությունը։ Ոչ զանգվածային ուժ, այլ կառուցվածքային թափանցիկություն։ Թեթևությունը այստեղ ծնվում էր ոչ թե հեշտությունից, այլ կարգապահությունից։

Թոփչյանի ձեռքի տակ սիմֆոնիան կորցնում էր իր սալոնային ընկալումը և դառնում էր մտքի երաժշտություն։ Երաժշտություն, որ չի բացվում անմիջապես, այլ պահանջում է լսել մինչև վերջ։ Այս Մոցարտը չէր փայլում։ Նա կանգնած էր ուղիղ, գրեթե խիստ, և հենց այդ պատճառով էր լուսավոր։ Երբ վերջին ակորդը հնչեց, պարզ դարձավ, որ թեթևությունը երբեմն պարզապես խստության ճիշտ չափն է։

Այսքանով չբավարարվեց իսկապես որակյալ ու պահանջկոտ հանդիսատեսը։ Ծափողջույններով պահանջվեց ու ստացավ իրենը։ Ի դեպ, բիսերը այդ երեկո պարզապես հավելում չէր ծրագրին։ Այն դարձավ փոփոխություն՝ դասական հստակությունից դեպի մարդկային մտերմություն։ Հայդենի սերենադը հնչեց առանց ծանրության, Ոչ որպես մեծ ձևի շարունակություն, այլ որպես ժպիտ՝ երաժշտությունից հետո։ Պարզ, հավասարակշռված, այն հիշեցնում էր, թե որքան անմիջական կարող է լինել դասականը, երբ նա չի փորձում տպավորել։

Եվ համերգի վերջում՝ Կոմիտաս։ Այստեղ երաժշտությունն այլևս չի բացատրվում։ Այստեղ այն ճանաչվում է։ Կոմիտասը հնչեցին ոչ որպես ազգային շեշտադրում, այլ որպես բնական վերադարձ։ Ոչ անցում Եվրոպայից Հայաստան, այլ հաստատում, որ տունը միշտ ներկա է եղել ճանապարհի ամբողջ ընթացքում։ Այդ պահին դահլիճում զգացվեց փոփոխություն։ Լսողությունը դարձավ ավելի հանգիստ, շնչառությունը՝ ավելի դանդաղ։ Երաժշտությունը դադարեց լինել համերգ և դարձավ հիշողություն։ Հայդենից մինչև Կոմիտաս այդ ճանապարհը ոչ թե պատմական էր, այլ ներքին։ Եվ հենց այդ ներքին վերադարձն էր, որ համերգը փակեց առանց ավարտելու։

Երբ վերջին հնչյունը արդեն լռել էր, իսկ ծափահարությունները՝ մարել, համերգը չավարտվեց։ Այն պարզապես փոխեց լեզուն։ Սիներջի կենտրոնի տնօրեն Աշոտ Հովհաննիսյանի վարած զրույցը
սկսվեց առանց հանդիսավորության։ Ոչ հարցազրույցի ձևով, ոչ վերևից ներքև, այլ որպես հանդիպում՝ նույն տարածքում, նույն շնչառության մեջ։ Գլխավոր դիրիժոր Էդուարդ Թոփչյանը և նրա տիկինը՝ ջութակահարուհի Անուշ Նիկողոսյանը խոսում էին այնպես, ինչպես երաժիշտները խոսում են միայն այն ժամանակ, երբ չեն պարտավորվում ներկայացնել իրենց դերը։ Այստեղ չկային պատրաստի պատասխաններ, կային մտքեր, որ ծնվում էին հենց այդ պահին, որոնք զարմանալիորեն անկեղծ էին, դիպուկ ու տեղին։ Զրույցը չէր բացատրում երաժշտությունը։ Այն թույլ էր տալիս նրան մնալ բաց։ Լսողը դառնում էր մասնակից, հարցեր էր տալիս և հիշողություն բերում։

Այդ մտերմիկ խոսակցության մեջ կամերային համերգի իմաստը ամբողջացավ։ Երաժշտությունը դուրս եկավ բեմից և մնաց մարդկանց մեջ։ Եվ երբ մարդիկ վերջապես սկսեցին հեռանալ, դա այլևս հրաժեշտ չէր։ Դա վստահություն էր, որ այդ երեկոյի երաժշտությունը կշարունակվի առանց հնչյունների։

Սիմոն Սարգսյան