Երբ բեմն այլևս սահման չէր. «JAZZ Պոետիկա․ Պոետիկ թռիչք մեկ գործողությամբ». Լուսանկարներ

Երբ թատրոնը դադարում է պատմություն պատմելու վայր լինել և ինքն է դառնում պատմություն, երբ հանդիսատեսը չի նստում դահլիճում՝ դիտելու, այլ ներս է մտնում բեմ՝ դառնալով նույն ներկայացման շնչառությունը, ծնվում է այն հազվագյուտ տարածությունը, որտեղ արվեստը հրաժարվում է իր պայմանականություններից։ Հենց այդպիսի երեկո էր երեկ՝ Երևանի Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնում։

«JAZZ Պոետիկա․ Պոետիկ թռիչք մեկ գործողությամբ» անվանումն առաջին հայացքից խոստանում էր գրական ընթերցում՝ ջազային երաժշտության ուղեկցությամբ։ Այն ներկայացում չէր դասական իմաստով, համերգ էլ չէր, առավել ևս՝ պոեզիայի սովորական երեկո։ Սա տարածության, ձայնի, լռության, երաժշտության ու խոսքի միջև ծնված կենդանի օրգանիզմ էր, որտեղ յուրաքանչյուր տարր ապրում էր մյուսի շնչով։

Ամենակարևոր որոշումը, թերևս, հենց բեմի նկատմամբ վերաբերմունքի փոփոխությունն էր։ Դերակատարներն ու հանդիսատեսը նույն հարթության վրա էին։ Չկար այն անտեսանելի պատը, որը մշտապես բաժանել է բեմն ու դահլիճը։ Չկար հեռավորություն։ Մարդիկ նստած էին այնտեղ, որտեղ սովորաբար ապրում են կերպարները, իսկ դերասանները քայլում էին այն տարածքով, որն արդեն ոչ թե իրենց, այլ բոլորինն էր։

Այդ պահին Սունդուկյանի բեմն այլևս ճարտարապետական կառույց չէր։ Այն վերածվել էր հիշողության, ներաշխարհի, մարդկային ներկայության տարածքի։ Հանդիսատեսը անմիջական և շատ մոտ շփման մեջ էր դերասանների հետ՝ վայելելով գինի պտտվող բեմի վրա: Անգամ դերասանուհի Արաքսյա Մելիքյանը՝ կերպարի մեջ, պարի հրավիրեց զիս, սակայն առողջական վիճակովս պայմանավորված, ափսոս, մերժեցի, այլ իրավիճակում հաստատ միացող էի ․․․ անգամ գինի չվայելեցի ․․․

Պոեզիան երեկոյան գլխավոր հերոսն էր, բայց ոչ երբեք միայնակ։ Այն մշտապես զրուցում էր ջազի հետ։ Եվ այդ զրույցը չէր հիշեցնում երաժշտական ֆոն՝ ուղեկցող բառերին։ Ընդհակառակը՝ երբեմն թվում էր, թե հենց երաժշտությունն է արտասանում, իսկ բանաստեղծությունն ընդամենը լսում է նրան։ Ջազը, իր բնույթով ազատ լինելով, նաև՝ Վահագն Հայրապետյանի շնորհիվ, յուրաքանչյուր բանաստեղծական տողի ներսում գտնում էր նոր շեշտ, նոր շունչ, նոր լռություն ․․․

Որովհետև ջազը երբեք ամբողջությամբ չի գրվում նոտաների վրա։ Այն ծնվում է տվյալ պահին։ Նույնը երեկ կատարվում էր նաև խոսքի հետ։ Բանաստեղծությունները չէին արտասանվում որպես ավարտված ստեղծագործություններ։ Դրանք հենց հանդիսատեսի ներկայությամբ նորից էին ծնվում։

Ամեն ինչ կառուցված էր բացառիկ նրբանկատությամբ։ Չկային ավելորդ ժեստեր, փոքր-ինչ պաթետիկ բարձրաձայնումներ կամ ցուցադրական թատերականություն։ Թեև՝ յուրաքանչյուր շարժում, ևս թեև մշտապես հուշումներով՝ կարծես նախապես լսում էր երաժշտության շնչառությունը, իսկ յուրաքանչյուր դադար նույնքան արտահայտիչ էր, որքան արտասանված բառը։

Այդպիսի երեկոներում ամենամեծ վտանգը գեղեցիկ ձևի գերակայությունն է բովանդակության նկատմամբ։ «JAZZ Պոետիկա»-ն կարողացավ խուսափել այդ ծուղակից։ Այստեղ էսթետիկան երբեք ինքնանպատակ չէր։ Այն ծառայում էր մեկ նպատակի՝ մարդուն վերադարձնել իր ներքին լռությանը։

Հենց այդ լռությունն էր, որ մի քանի անգամ զգացվում էր ամբողջ դահլիճում։ Այն հազվադեպ պահերից էր, երբ տասնյակ մարդիկ միասին լռում են ոչ թե այն պատճառով, որ ավարտվել է երաժշտությունը, այլ որովհետև բառերն այլևս բավարար չեն։

Եթե երեկոյի գաղափարական առանցքը պոեզիան էր, ապա դրա թատերական շնչառությունը, անկասկած, ձևավորել էր բեմադրիչ Վարդան Մկրտչյանը։ Որպես Մայր թատրոնի տնօրեն՝ նա վերջին տարիներին բազմիցս ընդգծել է, որ թատրոնը կենդանի հանդիպման արվեստ է, և «JAZZ Պոետիկա»-ում այդ համոզմունքը վերածվել էր բեմական իրականության։

Մկրտչյանի բեմադրական լուծման ամենաուժեղ կողմը հանդիսատեսի և դերասանի միջև եղած պայմանական սահմանների վերացումն էր։ Նա չէր փորձել ապշեցնել բարդ ռեժիսորական հնարքներով կամ ցուցադրական ձևամոլությամբ։ Ընդհակառակը՝ ստեղծել էր այնպիսի միջավայր, որտեղ յուրաքանչյուր հանդիսատես իրեն զգում էր ոչ թե դիտորդ, այլ ներկայացման ներքին մասնակից։ Այդ մոտեցումը լիովին ներդաշնակ էր ներկայացման գաղափարին, որի առանցքում սերն էր, պոեզիան, կենդանի երաժշտությունն ու մարդկային անմիջական հաղորդակցությունը։

Վարդան Մկրտչյանի ռեժիսորական մտածողության արժեքն առաջին հերթին նրա նրբանկատության մեջ է։ Նա գիտի, թե երբ պետք է խոսի բեմը, երբ՝ դերասանը, երբ՝ երաժշտությունը, և երբ ամենաուժեղ արտահայտչամիջոցը լռությունն է։ Այդ հավասարակշռության շնորհիվ ներկայացումը չէր բաժանվում առանձին համարների, այլ հոսում էր մեկ ամբողջական պոետիկ շնչով՝ կարծես ջազային իմպրովիզ, որը ծնվում է հենց հանդիսատեսի ներկայությամբ։

Հենց այդպիսի բեմադրություններն են վկայում, որ ժամանակակից թատրոնը կարող է նորարար լինել՝ չկորցնելով իր ոգին։ Մկրտչյանը չի քանդում թատրոնի ավանդույթները, այլ դրանք վերաիմաստավորում է՝ պահպանելով բեմի արժանապատվությունն ու հանդիսատեսի նկատմամբ խորին հարգանքը։ «JAZZ Պոետիկա»-ն այդ մտածողության համոզիչ դրսևորումներից մեկն է՝ նուրբ, ինտելեկտուալ և զգայական թատրոն, որը երկար ժամանակ շարունակում է ապրել ներկայացումից հետո։

Երեկոյի պոետիկ մթնոլորտի անբաժանելի մասն էր ջազային երաժշտությունը, որի կենդանի զարկերակը դաշնամուրի մոտ ձևավորում էր ջազային արվեստի վարպետ Վահագն Հայրապետյանը։ Նրա նվագը պարզապես երաժշտական ուղեկցություն չէր. այն ներկայացման լիիրավ կերպարներից մեկն էր։ Երբեմն դաշնամուրը խոսում էր դերասաններից առաջ, երբեմն՝ նրանց փոխարեն, իսկ երբեմն էլ բառերն ավարտելուց հետո շարունակում էր այն միտքը, որն այլևս հնարավոր չէր արտահայտել լեզվով։ Դաշնամուրային իմպրովիզացիաները նուրբ, խոհուն և ներքին լարվածությամբ հագեցած էին՝ ստեղծելով այն հազվադեպ զգացողությունը, երբ երաժշտությունն ու պոեզիան կորցնում են իրենց սահմանները և դառնում մեկ ամբողջություն։

Ներկայացման դերասանական կազմն իր հերթին դարձավ այդ ամբողջության կենդանի մարմինը։ Արաքսյա Մելիքյանը, Արմեն Քուշկյանը, Ռուզաննա Հախնազարյանը, Ալեքսան Թադևոսյանը, Լուսինե Կոստանյանը, Ռոման Բաբայանը, Տաթևիկ Միրզոյանը, Հայկ Իսրաելյանը, Հակոբ Հակոբյանը և Անահիտ Ենոքյանը բեմ չէին բարձրանում առանձին դերեր ներկայացնելու։ Նրանք ստեղծում էին միասնական շնչառություն, որտեղ յուրաքանչյուր ձայն, յուրաքանչյուր հայացք, յուրաքանչյուր դադար լրացնում էր մյուսին։

Այս ներկայացման գլխավոր արժանիքներից մեկն էլ հենց դերասանական անսամբլային մշակույթն էր։ Այստեղ անհատական փայլը չէր մրցում գործընկերոջ ներկայության հետ։ Ընդհակառակը՝ յուրաքանչյուր դերասան իր արտիստական անհատականությունը ներդնում էր ընդհանուր պոետիկ կառույցի մեջ՝ ստեղծելով հազվադեպ ներդաշնակություն։ Այդ պատճառով հանդիսատեսը չէր առանձնացնում գլխավոր և երկրորդական կատարողների. բոլորն իրենց ներկայությամբ կառուցում էին մեկ ամբողջական բեմական պատկեր, որտեղ յուրաքանչյուր արտիստ հավասարապես կարևոր էր ընդհանուր գաղափարի իրականացման համար։

Դա նաև Մայր թատրոնի ստեղծագործական ներուժի լավագույն վկայություններից էր։ Երբ դերասանները հրաժարվում են անհատական ինքնահաստատման գայթակղությունից և սկսում են ապրել մեկ ռիթմով, մեկ շնչով, մեկ գաղափարով, բեմում ծնվում է այն, ինչն ընդունված է անվանել իսկական թատերական անսամբլ։ Եվ հենց այդ զգացողությունն էր ուղեկցում ամբողջ երեկոյի ընթացքում՝ վերածելով «JAZZ Պոետիկա» ներկայացումը ոչ միայն գեղեցիկ մշակութային իրադարձության, այլև թատրոնի, երաժշտության և պոեզիայի իսկական համերաշխության տոնի։

«JAZZ Պոետիկա» ներկայացման ամենամեծ արժեքներից մեկն այն էր, որ այն չէր ձգտում պարզապես բեմադրել բանաստեղծություններ։ Այն փորձում էր բեմ բարձրացնել ինքնին պոեզիայի ոգին։ Այդ պատճառով էլ ներկայացման գրական հիմքում ընդգրկված հեղինակների ընտրությունը ոչ թե ժամանակագրական կամ ժանրային սկզբունքով էր պայմանավորված, այլ ներքին գաղափարական հարազատությամբ։ Թվում էր՝ տասնամյակների, աշխարհների և ճակատագրերի միջև որևէ հեռավորություն գոյություն չունի. բոլոր այդ ձայները երեկ միավորվել էին մեկ ընդհանրական մարդկային խոսքի մեջ։

Եղիշե Չարենցի անհանգիստ, անընդհատ որոնող ոգին, Ավետիք Իսահակյանի խոհական ու մեղմ քնարերգությունը, Շառլ Ազնավուրի քաղաքային միայնությունն ու սիրո նուրբ խոստովանությունները, Պարույր Սևակի խռովահույզ ճշմարտասիրությունը, Համո Սահյանի բնության ու մարդու անբաժանելիության զգացողությունը, Վահագն Դավթյանի խորապես մտավոր պոեզիան, Ալիսիա Կիրակոսյանի զգայական ու տիեզերական պատկերային աշխարհը, Ռազմիկ Դավոյանի ազգային ու համամարդկային ողբերգությունների փիլիսոփայական ընթերցումը, Հրաչյա Թամրազյանի մտքի խստությունն ու հոգևոր լույսը, Հովհաննես Գրիգորյանի համեստ, բայց կործանարար անկեղծությունը և Հուսիկ Արայի ժամանակակից մարդու ներքին դրաման՝ բոլորը երեկ հնչում էին ոչ թե որպես առանձին հեղինակներ, այլ որպես մեկ մեծ պոեմի տարբեր գլուխներ։

Դա, թերևս, ներկայացման ամենահամարձակ ստեղծագործական որոշումներից մեկն էր։ Բեմում չէր զգացվում հեղինակների միջև սահմանագիծ։ Չարենցի տողերը բնականորեն շարունակվում էին Սևակով, Սահյանի ներքին խաղաղությունը հանդիպում էր Հովհաննես Գրիգորյանի մեղմ հեգնանքին, Իսահակյանի հավերժական սերը երկխոսության մեջ էր մտնում Ազնավուրի քաղաքային ռոմանտիզմի հետ, իսկ Հուսիկ Արայի ժամանակակից մարդու մենությունը անսպասելիորեն արձագանքում էր մեկ դար առաջ գրված բանաստեղծություններին։ Այդ համադրությունը բացահայտում էր մի պարզ ճշմարտություն՝ մեծ պոեզիան ժամանակ չի ճանաչում։

Եվ հենց այստեղ է Վարդան Մկրտչյանի բեմադրական մտածողության ևս մեկ կարևոր ձեռքբերումը։ Նա ընդամենը մեկժամյա մերձեցման մեջ չի կառուցել գրական կոմպոզիցիա բառերի հերթականությամբ, այլ ստեղծել է հուզական և գաղափարական ճանապարհորդություն, որի ընթացքում յուրաքանչյուր հեղինակ դառնում է նախորդի շարունակությունն ու հաջորդի նախերգանքը։ Բանաստեղծությունները չեն ավարտվում վերջին տողով. դրանք շարունակվում են երաժշտության մեջ, դերասանի հայացքում, լռության մեջ և հանդիսատեսի ներքին արձագանքում։

Այս գրական բազմաձայնությունը հիշեցնում է ջազային իմպրովիզացիա։ Ջազում յուրաքանչյուր երաժիշտ պահպանում է իր անհատական ձեռագիրը, բայց բոլորը միասին ստեղծում են մեկ երաժշտություն։ Նույն կերպ երեկ բեմում յուրաքանչյուր բանաստեղծ պահպանում էր իր ինքնությունը, իր լեզուն, իր աշխարհայացքը, բայց այդ բոլոր աշխարհները միավորվում էին մեկ ընդհանուր պոետիկ տիեզերքում։ Արդյունքում հանդիսատեսը չէր հետևում հեղինակների հերթին. այլ պարզապես ապրում էր մարդու մասին, սիրո մասին, հայրենիքի, կարոտի, հիշողության, կորստի, լույսի և հույսի մասին պատմող մի մեծ ու անընդհատ հնչող խոսքի ներսում։

Թատրոնի պատմության մեջ կան ներկայացումներ, որոնք հիշվում են իրենց բեմանկարչությամբ, կան այնպիսիք, որոնք ապրում են դերասանական փայլուն կատարումներով, իսկ կան նաև բացառիկ երեկոներ, որոնց գլխավոր հերոսը հենց Բառն է։ «JAZZ Պոետիկա»-ն հենց այդ հազվադեպ ներկայացումներից էր։ Այստեղ պոեզիան չէր ծառայում թատրոնին, և թատրոնն էլ չէր փորձում գերիշխել պոեզիայի նկատմամբ։ Նրանք հանդիպել էին հավասարի իրավունքով՝ ապացուցելով, որ իսկական արվեստը սկսվում է այնտեղ, որտեղ տարբեր արվեստներ դադարում են մրցակցել և սկսում են լսել միմյանց։

Թատրոնը սովորաբար գործողության արվեստ է։ Սակայն երեկ գործողությունը հաճախ տեղի էր ունենում մարդու ներսում։ Դերասանը չէր ստիպում զգալ։ Նա պարզապես բացում էր դուռը, և հանդիսատեսն ինքն էր որոշում՝ մտնել այդ աշխարհ, թե ոչ։ Ահա թե ինչու երեկոն հիշվում է ոչ այնքան առանձին բանաստեղծություններով կամ երաժշտական համարներով, որքան իր ընդհանուր մթնոլորտով։ Այն զգացողությամբ, որ արվեստը կարող է լինել նաև համատեղ ներկայություն՝ առանց աղմուկի, առանց էֆեկտների, առանց պարտադրանքի։

Սունդուկյանի բեմը երեկ վերածվել էր մի վայրի, որտեղ պոեզիան չէր պահանջում բացատրություններ, երաժշտությունը չէր ձգտում տպավորել, իսկ թատրոնը չէր փորձում ապացուցել իր գոյության անհրաժեշտությունը։ Այն պարզապես ապրում էր։ Եվ գուցե հենց դա էր երեկոյի ամենամեծ ձեռքբերումը։ Մեկ գործողությամբ ստեղծվեց մի աշխարհ, որն ավարտվեց վերջին հնչյունի հետ, բայց չավարտվեց հանդիսատեսի ներսում։ Որովհետև իսկական թատրոնը վարագույրի իջնելու պահին չի ավարտվում։ Այն սկսում է ապրել այն մարդու մեջ, ով տուն է վերադառնում դեռևս իր հետ տանելով մի մեղեդի, մի տող, մի լռություն կամ պարզապես այն զգացողությունը, որ մի քանի ժամ շարունակ եղել է արվեստի ոչ թե դիտորդը, այլ նրա լիիրավ մասնակիցը։

Սիմոն Սարգսյան