Հուլիսի 21-ին աշխարհը հիշում է 20-րդ դարի ամենաազդեցիկ գրողներից մեկին՝ Էռնես Հեմինգուեյին։ Գրող, որի նախադասությունները կարճ էին, բայց դրանց լռությունը՝ անսահման։ Մարդ, որն իր հերոսներին սովորեցրեց չբողոքել, այլ կանգնել ճակատագրի դեմ՝ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ հաղթանակն այլևս անհնար էր։
Հեմինգուեյն ու Վիլյամ Սարոյանը երկու տարբեր մայրցամաքների, երկու տարբեր խառնվածքների, բայց նույն դարի գրական հսկաներն էին։ Նրանց հարաբերությունները երբեք պարզ ու հարթ չեն եղել։ Նրանք հիանում էին միմյանց տաղանդով, բայց չէին խնայում նաև սուր խոսքերը։
Հեմինգուեյին երբեմն նյարդայնացնում էր Սարոյանի անսպառ մարդասիրությունը, նրա զգացմունքային, արևոտ աշխարհը։ Իսկ Սարոյանը չէր թաքցնում, որ Հեմինգուեյի մշտական կոշտությունն ու հերոսական կեցվածքը երբեմն ավելի շատ կեցվածք է, քան կյանք։ Երկուսն էլ մեծ էին, և մեծերն ունեն մի առանձնահատկություն՝ նրանք վիճում են ոչ թե մանրուքների, այլ գրականության ապագայի շուրջ։
Սակայն կա մի բան, որի շուրջ նրանք, հավանաբար, երբեք չէին վիճի։ Գրականությունը չափվում է ոչ թե էջերի թվով, այլ այն լռությամբ, որը մնում է ընթերցողի ներսում վերջին բառից հետո։
Այդ լռության ամենահայտնի խորհրդանիշը դարձավ Հեմինգուեյին վերագրվող վեց բառից կազմված պատմվածքը. «Վաճառվում է երեխայի կոշիկներ՝ երբեք չհագած»։
Ընդամենը վեց բառ։ Բայց այդ վեց բառերում մի ամբողջ կյանք է։ Սպասում, հույս, ծնունդ, կորուստ, լռություն և անդառնալի ցավ։ Ոչ մի բացատրություն։ Ոչ մի նկարագրություն։ Միայն դատարկություն, որը յուրաքանչյուր ընթերցող լրացնում է սեփական ցավով։
Գրականագետները մինչ օրս վիճում են՝ իսկապե՞ս Հեմինգուեյն է այդ պատմվածքի հեղինակը, թե՞ այն պարզապես գեղեցիկ լեգենդ է, որը ժամանակի ընթացքում կապվել է նրա անվան հետ։ Սակայն երբեմն լեգենդներն ավելի ճշմարիտ են լինում, քան փաստերը։ Որովհետև այդ վեց բառերն իսկապես մարմնավորում են այն գրական սկզբունքը, որով ապրում էր Հեմինգուեյը՝ ասել այնքան քիչ, որ ընթերցողը զգա այնքան շատ։
Սարոյանը, թերևս, նույն պատմությունը կգրեր բոլորովին այլ կերպ։ Նա կավելացներ երեխայի ժպիտը, մոր ձեռքերի ջերմությունը, հարևանի խոսքը, արևի շողը պատուհանին։ Նրա պատմվածքը երկար կլիներ, բայց նույնքան մարդկային։
Հեմինգուեյը լռում էր, որպեսզի ընթերցողը լացի։
Սարոյանը խոսում էր, որպեսզի ընթերցողը հավատա։
Երկուսն էլ հաղթեցին ժամանակին։ Եվ այսօր, երբ հիշում ենք Էռնես Հեմինգուեյի ծննդյան օրը, հասկանում ենք, որ մեծ գրականությունը ո՛չ երկարության, ո՛չ ոճի, ո՛չ էլ մրցակցության մասին է։ Այն մարդու մասին է։
Եվ քանի դեռ աշխարհում կան մարդիկ, որոնք կանգ են առնում այդ վեց բառի առաջ, Հեմինգուեյը շարունակում է ապրել։
Իսկ քանի դեռ մարդիկ հավատում են բարությանը՝ Սարոյանն էլ երբեք չի հեռանա մեզանից։
Հեմինգուեյի կյանքի ամենահուզիչ և ամենամարդկային էջերից մեկը հենց կատուների հետ նրա ընկերությունն է։
Այս օրը՝ հուլիսի 21-ին ծնվեց մի մարդ, որը պատերազմների, որսի, ցլամարտերի, ծովի և մարդկային ողբերգությունների մասին էր գրում այնպես, ինչպես ուրիշները չեն համարձակվում նույնիսկ մտածել։ Սակայն նույն այդ կոպիտ, համառ, աշխարհին մարտահրավեր նետող Էռնես Հեմինգուեյն ամեն առավոտ կարող էր ժամերով նստել ու շոյել իր կատուներին։
Գուցե հենց այստեղ է նրա իրական գաղտնիքը։ Աշխարհը հիշում է Նոբելյան մրցանակակիր գրողին, «Ծերունին և ծովը», «Զինվոր, հրաժեշտ», «Ում համար է ղողանջում զանգը» վեպերի հեղինակին, բայց Քի Ուեսթի իր տանը նրան ավելի հաճախ կարելի էր տեսնել ոչ թե գրամեքենայի, այլ կատուների շրջապատում։
Ամեն ինչ սկսվեց մի փոքրիկ նվերից։ Ծովագնաց կապիտան Սթենլի Դեքսթերը Հեմինգուեյին նվիրեց մի սպիտակ կատու՝ Սնոուբոլ անունով։ Այդ կատուն սովորական չէր. նա ուներ վեց մատ թաթերին։ Հենց Սնոուբոլից էլ սկսվեց մի պատմություն, որը շարունակվում է մինչև այսօր։
Հեմինգուեյը երբեք չէր վերաբերվում կենդանիներին որպես տան զարդի։ Նա նրանց անուններ էր տալիս, խոսում էր նրանց հետ, հետևում նրանց բնավորությանը։ Նրա համար յուրաքանչյուր կատու անհատականություն էր՝ սեփական արժանապատվությամբ, սեփական լռությամբ ու սեփական ազատությամբ։ Թերևս այդ պատճառով էլ նրա գրականության հերոսներն այնքան շատ են հիշեցնում կատուներին. նրանք նույնպես միայնակ են, վիրավոր, բայց երբեք չկոտրված։
Այսօր էլ Քի Ուեսթում գտնվող Հեմինգուեյի տուն-թանգարանում ապրում են նրա կատուների բազմաթիվ սերունդները։ Նրանցից շատերը շարունակում են ունենալ վեց մատ՝ որպես կենդանի հիշողություն իրենց հայտնի նախնուց։ Նրանք ոչ միայն թանգարանի բնակիչներ են, այլև, կարծես, տան իրական տերերը։ Զբոսաշրջիկները հաճախ կատակում են, թե տունը պատկանում է ոչ թե Հեմինգուեյին, այլ նրա կատուներին։
Գուցե հենց կատուներն էին այն քիչ էակներից, որոնց ներկայությամբ Հեմինգուեյը պարտավոր չէր ուժեղ երևալ։ Նա կարող էր պարզապես լռել։ Այդ լռությունից էլ ծնվեց մի ամբողջ գրական փիլիսոփայություն։ Նրա նախադասությունները կարճ էին, բայց դրանց տակ թաքնված էր անասելի խորությունը։ Այդ պատճառով էլ աշխարհը մինչև այսօր կրկնում է նրան վերագրվող վեց բառանոց պատմվածքը. «Վաճառվում է երեխայի կոշիկներ՝ երբեք չհագած»։
Պատմաբանները դեռևս վիճում են՝ իսկապե՞ս Հեմինգուեյն է այդ վեց բառի հեղինակը, թե՞ ոչ։ Բայց գրեթե բոլորը համաձայն են մեկ հարցում. եթե որևէ գրող կարող էր այդպիսի լռություն ստեղծել ընդամենը վեց բառով, ապա դա Հեմինգուեյն էր։
Հետաքրքիր է, որ բոլորովին այլ ճանապարհով էր գնում մեկ այլ հանճար՝ մեր հայրենակից Վիլյամ Սարոյանը։ Եթե Հեմինգուեյը հավատում էր, որ պետք է գրել այնքան քիչ, որքան հնարավոր է, ապա Սարոյանը վստահ էր, որ մարդուն պետք է պատմել այնքան, մինչև նրա հոգին սկսի ժպտալ։ Հեմինգուեյի հերոսները հաղթում են լռությամբ, Սարոյանի հերոսները՝ սիրով։
Նրանք հաճախ էին վիճում գրականության մասին, երբեմն նաև միմյանց հասցեին սուր արտահայտություններ անում։ Բայց երկուսն էլ պաշտպանում էին նույն արժեքը՝ մարդուն։ Մեկը՝ ցավի միջոցով, մյուսը՝ բարության։
Գուցե հենց այդ պատճառով այսօր, Հեմինգուեյի ծննդյան օրը, արժե հիշել ոչ միայն Նոբելյան մրցանակակիր գրողին, ոչ միայն պատերազմի թղթակցին, ոչ միայն անզիջում տղամարդուն, այլև այն մարդուն, որի աշխատասենյակի շուրջը հանգիստ քայլում էին կատուները։
Որովհետև երբ աշխարհի ամենախիստ գրողը սիրում է կատուներին, հասկանում ես՝ մեծությունը երբեք աղմկոտ չէ։ Այն միշտ մի փոքր նման է կատվի քայլքին։ Լուռ։ Արժանապատիվ։ Եվ անմոռանալի։
Բաց մի թողեք
Ես գիտակցաբար բոյկոտեցի «Ոսկե Ծիրանը»․ Սիմոն Սարգսյան
Հայկական հոգու շունչը, Արսեն Պետրոսյանի քառյակով՝ Կամերային երաժշտության ամառային բեմում․ Լուսանկարներ
Երբ ամուսնական հավատարմությունը ժամադրության է գնում. «Տումաչ Ռոմանտիկ»՝ սիրո, վախի և մարդկային անհեթեթության կատակերգության պրեմիերան՝ Ստանիսլավկու թատրոնում․ Լուսանկարներ