Հայաստանի արտաքին քաղաքականության սնանկությունը՝ ամբողջ ծավալով

Ռուսաստանի Անվտանգության խորհրդի փոխնախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը Իրանի պետական հեռուստառադիոյին տված հարցազրույցում Հայաստանի արտաքին քաղաքական շրջադարձը ներկայացրել է որպես վտանգավոր ընթացք և այն համեմատել Ուկրաինայի անցած ճանապարհի հետ։

Մեդվեդևի գնահատմամբ՝ Հայաստանի ղեկավարությունը փոխել է երկրի արտաքին քաղաքական ընթացքը, և այդ շրջադարձը կարող է ծանր գին ունենալ։ Նրա ամենակոշտ զգուշացումն ուղղված էր հենց այդ ընտրության հետևանքներին՝ Հայաստանը, ըստ նրա, կարող է անցնել Ուկրաինայի ճանապարհով և հայտնվել նույնպիսի խոր ճգնաժամի մեջ։

Ուկրաինայի հիշատակումը այստեղ առանցքային է։ Դրանով Հայաստանի արտաքին քաղաքական փոփոխությունը ներկայացվում է որպես ռուսական ազդեցությունից հեռանալու այն նույն տրամաբանության շարունակություն, որը Մոսկվան տարիներ շարունակ կապել է Ուկրաինայի հետ։ Հետևաբար խոսքը միայն Հայաստանի արևմտյան շրջադարձից դժգոհության մասին չէ։ Ավելի խորքում Հայաստանի ինքնուրույն արտաքին քաղաքական ընտրության սահմանների հարցն է։

Ռուսաստանի քաղաքական բառարանում Ուկրաինան վաղուց ստացել է քաղաքական նախազգուշացման իմաստ։ Մոսկվայի ընկալմամբ Ուկրաինան ռուսական ազդեցությունից դուրս գալու, Արևմուտքին մերձենալու և անվտանգության այլ հենարաններ որոնելու ընտրության օրինակ է։ Այդ ճանապարհի պատմական արդյունքն այսօր բոլորին է հայտնի՝ ռուս-ուկրաինական հարաբերությունների փլուզում, Ղրիմի բռնակցում, Դոնբասի պատերազմ, 2022 թվականի լայնածավալ ներխուժում և Եվրոպայի ամենամեծ պատերազմը Երկրորդ համաշխարհայինից հետո։

Ռուսական քաղաքական մտածողության մեջ հետխորհրդային տարածքը երկար ժամանակ ընկալվել է որպես Մոսկվայի առանձնահատուկ կամ առանձնաշնորհյալ ազդեցության գոտի։ Խորհրդային շրջանում այս մտածողությունը ամրագրվեց Բրեժնևի դոկտրինով։ Այս դոկտրինի հիմքում մի պարզ սկզբունք էր՝ դաշնակից պետության ընտրության ազատությունը ենթակա էր Մոսկվայի ռազմավարական շահերին։

Խորհրդային համակարգը վերացավ, բայց այդ տրամաբանության հետքերը մնացին։ Դրանք հատկապես տեսանելի դարձան Վրաստանի և Ուկրաինայի դեպքում։ Երկու պետություններն էլ փորձեցին փոխել իրենց արտաքին քաղաքական կուրսը։ Երկուսի նկատմամբ էլ Ռուսաստանի վերաբերմունքը կտրուկ փոխվեց այն պահին, երբ այդ ընտրությունը սկսեց դուրս գալ ընդունելի սահմաններից։

Մեդվեդևը նույն հարցազրույցում հիշատակել է նաև Վրաստանի՝ ՆԱՏՕ-ին անդամակցելու նախկին ձգտումը։ Սա Մեդվեդևի խոսքին ավելի լայն իմաստ է տալիս․ Հայաստանը ներկայացվում է այն հետխորհրդային երկրների շարքում, որոնց արտաքին քաղաքական շրջադարձը Մոսկվան ընկալել է որպես սեփական ազդեցության կորուստ։

Այս համատեքստում «նոր Ուկրաինա» ձևակերպումը քաղաքական նախազգուշացում է։ Ուղիղ ռազմական սպառնալիք Մեդվեդևը չի հնչեցնում, սակայն Հայաստանի արտաքին քաղաքական ընտրությունը կապում է ծանր հետևանքների հնարավորության հետ։ Այս կերպ Մոսկվան փորձում է ազդել Երևանի ընտրության վրա՝ հիշեցնելով ռուսական ազդեցությունից հեռանալու հնարավոր գինը։

Հայաստանն իսկապես վերաձևում է իր արտաքին քաղաքական հենարանները։ ԱՄՆ-ի հետ կապերը խորանում են, Եվրոպական միության հետ հարաբերությունները ընդլայնվում են, անվտանգության ոլորտում ավելանում են նոր գործընկերները։ Միաժամանակ փոխվում է նաև հաղորդակցությունների տրամաբանությունը՝ Հայաստանը փորձում է իր ճանապարհներն ու տնտեսական կապերը ներառել ավելի լայն տարածաշրջանային համակարգերում։

Այս փոփոխության պատճառները ձևավորվել են տարիների ընթացքում։ Հայաստանի անվտանգության, էներգետիկայի և տնտեսության կարևոր համակարգերը երկար ժամանակ կապված էին Ռուսաստանի հետ։ 2020 թվականից հետո այդ հարաբերությունների արդյունավետությունն ու հուսալիությունը Հայաստանում սկսեցին վերանայել։ Այդտեղից էլ ծնվեց արտաքին քաղաքական կապերն ու անվտանգության հենարանները լայնացնելու անհրաժեշտությունը։

Մոսկվան այս փոփոխությունը ընկալում է որպես Հայաստանի նկատմամբ իր ազդեցության թուլացում։ Մեծ տերությունների համար նման կորուստները սովորաբար միայն արտաքին քաղաքական անհարմարություն չեն, այլև դիրքերի նահանջ։ Մեդվեդևի խոսքի առանձնահատկությունն այն է, որ այդ նահանջը ներկայացվում է արդեն Հայաստանի համար հնարավոր վտանգի լեզվով։

Ուշագրավ է նաև հարցազրույցի հարթակը։ Այս հայտարարությունները հնչել են Իրանի պետական հեռուստառադիոյով։ Նույն հարցազրույցում Մեդվեդևը խոսել է Հարավային Կովկասում արտաքին ուժերի գործունեության մասին և հայտարարել, որ որոշ պետություններ փորձում են պառակտել տարածաշրջանը։ Նա նաև ընդգծել է Ռուսաստանի և Իրանի ռազմավարական գործընկերությունը։

Հոկտեմբերի 4-ին Հայաստանի արտգործնախարար Արարատ Միրզոյանի Թեհրան այցն էլ տեղի է ունենում Երևան-Թեհրան ակտիվ խորհրդակցությունների շրջանում։ Իրանի ԱԳՆ խոսնակը այցը ներկայացրել է երկկողմ հարաբերությունների ընդլայնման և տարածաշրջանային խաղաղության ու անվտանգության շուրջ շարունակական խորհրդակցությունների մաս։

Հայաստանի արտաքին քաղաքականության բարդությունը այստեղ է երևում ամբողջ ծավալով։ Երևանին անհրաժեշտ է խորացնել արևմտյան կապերը։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է պահպանել կայուն հարաբերություններ Իրանի հետ։ Ռուսաստանի հետ մնում են տնտեսական, էներգետիկ և հասարակական մեծածավալ կապեր։ Թուրքիան և Ադրբեջանը անմիջական հարևաններ են։ Հարավային Կովկասում արտաքին քաղաքականությունը ստիպված է հաշվի նստել աշխարհագրության հետ։

Աշխարհագրությունը պարտադրում է հաշվի նստել հարևանների հետ, բայց չի վերացնում Հայաստանի ինքնուրույն որոշումների իրավունքը։ Փոքր պետության ինքնուրույնությունը մեծապես կախված է իր արտաքին հենարանների բազմազանությունից։ Սահմանափակ կապերը մեծացնում են կախվածությունը, իսկ տնտեսական, անվտանգային և քաղաքական այլընտրանքները ընդարձակում են սեփական որոշումներ ընդունելու հնարավորությունը։

Հայաստանի արևմտյան ընտրության ռազմավարական իմաստը հենց այդ այլընտրանքների ընդլայնման մեջ է։ Այն արժեք կունենա, եթե բերի նոր տնտեսական հնարավորություններ, ներդրումներ, տեխնոլոգիաներ, ավելի լայն անվտանգային համագործակցություն և ամուր ենթակառուցվածքներ։ Նպատակը պետության ինքնուրույնության մեծացումն ու արտաքին ճնշումների նկատմամբ դիմադրողականության ամրապնդումն է։

Ինքնիշխան պետությունը պետք է ոչ միայն ընտրի իր ճանապարհը, այլև ունենա այդ ընտրությունը պաշտպանելու ռեսուրս։ Ուկրաինայի փորձը ցույց է տալիս արտաքին չափազանց մեծ կախվածության վտանգը։ Հայաստանի համար ավելի ամուր մոդելը սեփական կարողությունների, կայուն տնտեսության, արդյունավետ կառավարման և բազմակողմ արտաքին կապերի համադրությունն է։

Մեդվեդևի խոսքը, ի վերջո, բավական հստակ է դարձնում Մոսկվայի ուղերձը։ Ռուսաստանը Հայաստանի արտաքին քաղաքական վերադասավորումը ընկալում է որպես սեփական ազդեցության նվազում և «նոր Ուկրաինայի» պատկերով զգուշացնում դրա հնարավոր հետևանքների մասին։

Հայաստանի պատասխանը պետք է լինի ավելի ուժեղ պետականություն։ Այդպիսի պետությունը Ռուսաստանի հետ պահպանում է անհրաժեշտ հարաբերությունները, Արևմուտքի հետ ընդլայնում հնարավորությունները, Իրանի հետ աշխատում իր շահերի շրջանակում և արտաքին ճնշումների պայմաններում չի կորցնում սեփական որոշումների ազատությունը։ Վերջնական հարցը շատ պարզ է՝ Հայաստանի արտաքին քաղաքական ընտրության կենտրոնը պետք է մնա Երևանը։