Հայաստան-Ադրբեջան կարգավորումը առաջ է գնում, բայց պատերազմի թողած ամենածանր հարցերը դեռ բաց են։ Քննարկվում են ճանապարհներ, տնտեսական ծրագրեր, տարածաշրջանային նոր կապեր, մինչդեռ Բաքվում գերեվարված մեր հայրենակիցների հարցը, ի շարս շատ այլ հարցերի, շարունակում է մնալ չլուծված։
Սա միայն մարդասիրական խնդիր չէ։ Սա խաղաղության որակի հարց է։ Կարգավորումը դժվար է ամուր համարել, քանի դեռ մարդկանց ճակատագրերը մնում են անորոշ, իսկ պատերազմի իրավական ու մարդկային հետևանքները՝ չփակված։ Հենց այստեղ է երևում խաղաղության իրական խորությունը՝ որքանով են կողմերը պատրաստ ոչ միայն պայմանավորվել ապագայի մասին, այլև պատասխանատու ձևով լուծել անցյալից մնացած ամենացավոտ հարցերը։
ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 81-րդ նստաշրջանի Երրորդ կոմիտեում Հայաստանի մշտական ներկայացուցիչ Պարույր Հովհաննիսյանի ելույթն այդ պատճառով սովորական դիվանագիտական հայտարարություն չէր։ Նա ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների համակարգի ամրապնդման ընդհանուր օրակարգի մեջ հիշեցրեց 19 հայերի շարունակվող կալանքի, անհետ կորածների ճակատագրի և բռնի անհետացումների հարցերը։ Հայաստանի ներկայացուցիչը նաև այդ խնդիրների լուծումը կապեց խաղաղության, վստահության և հաշտեցման հետ։
Սա կարևոր շեշտադրում է։ Հարաբերությունների կարգավորումը չի վերացնում մարդու իրավունքների օրակարգը։ Խաղաղության փաստաթուղթը չի կարող ինքն իրեն փակել պատերազմի թողած մարդկային հարցերը։ Նոր հարաբերությունների վստահելիությունը չափվում է նաև նրանով, թե ինչ է կատարվում կալանավորների, անհետ կորածների, զոհվածների աճյունների և նրանց ընտանիքների հետ։
Եվրոպայի հետպատերազմյան փորձը ցույց տվեց, որ կայուն խաղաղությունը կառուցվում է նաև նման հարցերի լուծմամբ։ Մարդկանց վերադարձը, անհետ կորածների որոնումը, գերեզմանների բացահայտումը և ընտանիքներին ճշգրիտ տեղեկություն տալը պարզապես մարդասիրական քայլեր չէին։ Դրանք վստահության վերականգնման և նոր քաղաքական կարգի անհրաժեշտ հիմքերից էին։
Բաքվի բանտերից վերջին ամիսներին հասնող տեղեկությունները այս խնդրին մարդկային դեմք են տալիս։ Դավիթ Բաբայանը հոկտեմբերի 1-ին փոխանցված ձայնային հաղորդագրության մեջ հայտնել էր, որ կալանավորվածներին սեպտեմբերի 18-ին տրամադրվել է վերաքննիչ դատարանի որոշման էլեկտրոնային տարբերակը՝ ընդհանուր 47 հատորով։ Նրա խոսքով՝ փաստաթղթերում բացակայել են ստորագրություններն ու պաշտոնական նշումները։
Խնդիրը ծանրանում է Ադրբեջանի ներքին միջավայրի պատճառով։ Human Rights Watch-ը 2026-ին արձանագրում է անկախ լրատվամիջոցների, ընդդիմախոսների և քաղաքացիական հասարակության նկատմամբ ճնշումների խորացում։ Հուլիսին Toplum TV-ի գործով ինը լրագրողներ, մեդիա աշխատողներ և քաղաքացիական ակտիվիստներ դատապարտվեցին 12-ից 15 տարվա ազատազրկման։ Սեպտեմբերին ընտրությունների մոնիթորինգով զբաղվող հայտնի իրավապաշտպան Անար Մամեդլին դատապարտվեց 13 տարվա ազատազրկման այն դատավարությունից հետո, որը կազմակերպությունը բնութագրում է լուրջ ընթացակարգային խախտումներով։ Freedom House-ի 2026 թվականի զեկույցում Ադրբեջանը ստացել է 6 միավոր 100-ից և դասակարգվել է «Ոչ ազատ»։
Այս ընդհանուր միջավայրը անխուսափելիորեն ազդում է նաև գերեվարված մեր հայրենակիցների գործերի նկատմամբ վստահության վրա։ Այդ գործերը չեն քննվում իրավական չեզոք միջավայրում։ Դրանք ընթանում են մի համակարգում, որի դատական անկախության, խոսքի ազատության և քաղաքական զգայուն գործերի արդար քննության վերաբերյալ միջազգային կառույցները տարիներ շարունակ լուրջ հարցեր են բարձրացնում։
Միաժամանակ Ադրբեջանը հետևողականորեն միջազգային հարթակներ է տեղափոխում սեփական պատմաքաղաքական օրակարգը։ «Արևմտյան Ադրբեջան» կոչվող նախաձեռնությունը մշակել է «վերադարձի հայեցակարգ», որի փաստաթղթերում ներկայիս Հայաստանի տարածքից հեռացած ադրբեջանցիների և նրանց ժառանգների վերադարձի պահանջը ներկայացվում է միջազգային իրավունքի լեզվով։ Կազմակերպությունն իր նպատակների շարքում նշում է հարցի ներառումը միջազգային կառույցների օրակարգում և նույնիսկ ՄԱԿ-ի փախստականների հարցերով կառույցի ներգրավումը։ 2025-ին այդ թեմայով Անկարայում անցկացված համաժողովի փաստաթուղթը Ադրբեջանի ներկայացուցչության միջոցով շրջանառվել է նաև ՄԱԿ-ում։
Հայաստանի համար այստեղ կարևոր է դիվանագիտական հետևողականությունը։ Միջազգային հարթակներում նույնիսկ ծանր փաստերը ազդեցություն չեն ունենում, եթե չեն ներկայացվում շարունակաբար, իրավական հենքով և փաստաթղթավորված ձևով։ Լռության դեպքում խնդիրը աստիճանաբար դուրս է մղվում օրակարգից, իսկ ավելի ակտիվ ձևակերպված հակադիր պատմությունը սկսում է զբաղեցնել դրա տեղը։
ՄԱԿ-ի մարմինները և միջազգային իրավական մեխանիզմները աշխատում են ոչ միայն քաղաքական հայտարարություններով, այլ փաստերով, դիմումներով, ապացույցներով և երկարատև աշխատանքով։ Այդ պատճառով Հայաստանի խնդիրը միայն իր դիրքորոշումը հնչեցնելը չէ։ Պետք է ձևավորել շարունակական գործընթաց, որի շնորհիվ Բաքվում պահվող հայերի, անհետ կորածների և բռնի անհետացումների հարցերը չեն կորի նոր տարածաշրջանային օրակարգերի մեջ։
Պարույր Հովհաննիսյանի ելույթի կարևորությունն այն է, որ Բաքվում պահվող հայերի, անհետ կորածների և բռնի անհետացումների հարցերը տեղափոխվեցին միջազգային իրավական դաշտ։ Այս հարցերը չեն կարող մնալ միայն հայ հասարակության ցավոտ հիշողության մեջ։ Դրանք պետք է դառնան միջազգային իրավական և քաղաքական շարունակական աշխատանքի առարկա։
Դրանք պետք է ունենան փաստաթուղթ, իրավական ընթացք, միջազգային վերահսկողություն և մշտական դիվանագիտական ներկայություն։
Ժամանակը նման հարցերում արագ փոխում է առաջնահերթությունները։ Տարածաշրջանում նոր ճանապարհները, ներդրումները և քաղաքական համաձայնությունները բնականորեն գրավում են միջազգային ուշադրությունը։ Դրա հետևանքով չլուծված մարդկային խնդիրները կարող են աստիճանաբար մղվել լուսանցք։ Հայաստանի խնդիրն է անել ամեն ինչ, որ խաղաղության նոր օրակարգը չծածկի պատերազմի չփակված վերքերը։
Այս հարցերի լուծումը կարևոր է նաև Ադրբեջանի համար։ Հետպատերազմական իրականության նկատմամբ վստահությունը ձևավորվում է նաև կալանավորների, անհետ կորածների և վիճարկվող դատական գործերի նկատմամբ վերաբերմունքից։ Այդտեղ է երևում պետության պատրաստակամությունը երկարատև հակամարտությունից անցնելու կանխատեսելի հարաբերությունների։
Հայաստանի համար վճռորոշը հետևողականությունն է։ ՄԱԿ-ում հնչած այս հարցերը պետք է շարունակեն ապրել Նյու Յորքում, Ժնևում, եվրոպական կառույցներում և երկկողմ բանակցություններում։ Միջազգային օրակարգում տեղը պահպանվում է մշտական աշխատանքով։
Բաքվում պահվող մարդկանց ամենամեծ վտանգներից մեկը մոռացությունն է։ Նոր համաձայնագրերը, ճանապարհները և տնտեսական ծրագրերը կարող են արագ փոխել ուշադրության ուղղությունը, իսկ մարդկային ճակատագրերը՝ մնալ նախորդ պատերազմի հետին պլանում։ Պետության պարտականությունն է այդ մարդկանց ճակատագրերը պահել միջազգային ուշադրության և քաղաքական պատասխանատվության կենտրոնում։ Խաղաղությունը միայն ապագայի մասին համաձայնություն չէ։ Այն նաև անցյալից մնացած պարտավորությունները մինչև վերջ լուծելու պատասխանատվություն է։


Բաց մի թողեք
Այ Քաջ Նազար, գնա քո Ուստիաննայիդ դիմի, վայ թե քեզ մի հատ նորաձև կրթի. Լևոն Զուրաբյան
Ամեն ինչ սկսվեց մի պաստառից
Իսկ քո կառավարման արդյունքների մասին պատմությունը գրելու է առանց քո խմբագրումների