Մոսկվան փորձում է վերադարձնել 2020–2022 թվականների եռակողմ մեխանիզմը։ ՌԴ ԱԳՆ ներկայացուցիչ Միխայիլ Կալուգինը հայտարարել է, որ այդ տարիներին Ռուսաստանի աջակցությամբ ձևավորված «մշակումները» շարունակում են արդիական մնալ։
Գրեթե նույն քաղաքական գիծն է առաջ տանում Ադրբեջանի նախկին արտգործնախարար Թոֆիգ Զուլֆուգարովը՝ կրկին հղում անելով նոյեմբերի 9-ի հայտարարության 9-րդ կետին և Հայաստանին մեղադրելով այն չկատարելու մեջ։
Մոսկվան վերակենդանացնում է եռակողմ ձևաչափի լեզուն, Զուլֆուգարովը՝ դրա ամենազգայուն կետը։ Այդ կետով Ադրբեջանի արևմտյան շրջանների և Նախիջևանի միջև հաղորդակցության վերահսկողությունը վերապահվում էր Ռուսաստանի ԱԴԾ սահմանապահ ծառայությանը։
Եռակողմ մեխանիզմի նպատակը երբեք անորոշ չի եղել։ 2021 թվականի հունվարի 11-ի համատեղ հայտարարությամբ հատուկ աշխատանքային խումբը ստեղծվեց հենց նոյեմբերի 9-ի 9-րդ կետի իրագործման համար՝ առաջնահերթ համարելով երկաթուղային և ավտոմոբիլային հաղորդակցությունները։
Վերջին բարձր մակարդակի եռակողմ հանդիպումը կայացավ 2023 թվականի մայիսի 25-ին Մոսկվայում։ Կողմերը կրկին քննարկեցին տարածաշրջանային հաղորդուղիների ապաշրջափակումը և որոշեցին աշխատանքը շարունակել երեք փոխվարչապետների ձևաչափով։
Կալուգինի հայտարարությունը մատնանշում է Մոսկվայի ավելի լայն նպատակը՝ վերականգնել այն եռակողմ մեխանիզմը, որով Ռուսաստանը պահպանում էր տարածաշրջանային կարգավորման առանցքային դերակատարումը։ Խոսքը միայն անցած բանակցությունները հիշեցնելու մասին չէ։ Ռուսաստանը փորձում է վերականգնել մի մեխանիզմ, որը նրան տարածաշրջանի հաղորդուղիների և հետպատերազմյան պայմանավորվածությունների վրա քաղաքական ազդեցություն էր տալիս։
2020-ի այդ համակարգը ձևավորվեց Հայաստանի ծանր պարտությունից հետո ստեղծված ուժային նոր հարաբերակցությամբ։ Ռուսաստանը միաժամանակ դարձավ անվտանգության գլխավոր հենարանը, ռազմական ներկայության կրողը և հետպատերազմյան բանակցությունների կենտրոնական միջնորդը։ Նոյեմբերի 9-ի 9-րդ կետը այդ կառուցվածքի կարևոր բաղադրիչն էր՝ հաղորդուղիների վերահսկողության մեջ Ռուսաստանին հատուկ դեր հատկացնելով։
Այսօր Հարավային Կովկասում արդեն այլ ուժային և քաղաքական իրականություն է ձևավորվել։ TRIPP-ի հիմքում Հայաստանի լիարժեք իրավազորության պահպանումն է։ Սահմանը, մաքսային հսկողությունը, իրավապահ և վարչական գործառույթները մնում են հայկական պետության ձեռքում։
Սա է 2020-ի մոդելի հետ սկզբունքային տարբերությունը․ այն հաղորդակցության վերահսկողության մեջ հատուկ դեր էր տալիս Ռուսաստանին, իսկ TRIPP-ը այդ իշխանությունը պահում է Հայաստանի ներսում։ Այստեղ է Հայաստանի ընդդիմության համար ամենադժվար հարցը։
Ռուսաստանի և Ադրբեջանի հետ նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունը պաշտպանող Հայաստանի քաղաքական ուժերից այսօր պահանջվում է հստակեցում՝ ինչպե՞ս են վերաբերվում դրա 9-րդ կետին։ Ընդունո՞ւմ են Ռուսաստանի ФСБ-ի դերակատարությունը Հայաստանի տարածքով անցնող հաղորդակցության վերահսկողության մեջ։ Եթե այդ մոդելն այլևս ընդունելի չեն համարում, ապա պետք է բաց ասեն՝ նոյեմբերի 9-ի փաստաթղթից հատկապես ո՞ր քաղաքական հիմքն են շարունակում պաշտպանել։ Այս հարցերից փախչելն արդեն անհնար է։
Մոսկվան բաց հայտարարում է, որ 2020–2022-ի մեխանիզմները դեռ ուժը կորցրած չի համարում։ Զուլֆուգարովը նույն գիծը հասցնում է ամենազգայուն կետին՝ կրկին շրջանառության մեջ դնելով նոյեմբերի 9-ի 9-րդ կետը։
Հետևաբար Հայաստանի քաղաքական ուժերից այսօր պահանջվում է նույնքան հստակ պատասխան։ Խոսքը ամբողջ փաստաթղթի մասին ընդհանուր վերաբերմունքի մասին չէ։ Հարցը հենց 9-րդ կետն է՝ ընդունելի՞ է Հայաստանի տարածքով անցնող հաղորդակցության նկատմամբ ռուսական վերահսկողական դերակատարությունը, թե ոչ։


Բաց մի թողեք
Այ Քաջ Նազար, գնա քո Ուստիաննայիդ դիմի, վայ թե քեզ մի հատ նորաձև կրթի. Լևոն Զուրաբյան
Ամեն ինչ սկսվեց մի պաստառից
Իսկ քո կառավարման արդյունքների մասին պատմությունը գրելու է առանց քո խմբագրումների