Երևանում վերսկսված հայ-վրացական սահմանազատման բանակցությունները կարևոր նշանակություն ունեն Հայաստանի անվտանգության, տնտեսական զարգացման և տարածաշրջանային դիրքերի ամրապնդման համար։ Վրաստանի հետ սահմանը Հայաստանի արտաքին աշխարհի հետ կապի հիմնական ուղղություններից է։
Այդ ճանապարհով է իրականացվում միջազգային բեռնափոխադրումների զգալի մասը, ապահովվում է ելքը դեպի Սև ծով և եվրոպական շուկաներ։ Տարածաշրջանային հաղորդակցությունների վերադասավորման և Հարավային Կովկասում ազդեցության համար աճող մրցակցության պայմաններում հայ-վրացական սահմանի վերջնական կարգավորումը ձեռք է բերում ռազմավարական նշանակություն։ Երևանն ու Թբիլիսին հնարավորություն ունեն ավարտելու մեկ դարից ավելի պատմություն ունեցող սահմանային վեճի իրավական կարգավորման գործընթացը՝ ամրապնդելով փոխադարձ վստահությունը և ստեղծելով տնտեսական ու քաղաքական համագործակցության ընդլայնման նոր հնարավորություններ։
Հայ-վրացական սահմանային խնդրի արմատները հասնում են Առաջին Հանրապետության ժամանակաշրջան։ 1918 թվականի դեկտեմբերին Լոռու և հարակից տարածքների շուրջ վեճը հանգեցրեց երկու նորանկախ հանրապետությունների միջև կարճատև պատերազմի։ Առաջին աշխարհամարտի ավարտից հետո, երբ տարածաշրջանում փլուզվում էին նախկին կայսերական կառավարման համակարգերը, Հայաստանն ու Վրաստանը սեփական պետականությունը ամրապնդելու փոխարեն ստիպված էին ուժեր վատնել փոխադարձ ռազմական բախման վրա։ Այդ հակամարտությունը չստացավ կայուն քաղաքական լուծում, իսկ 1921 թվականին սահմանների որոշման հարցում վճռորոշ դեր ստանձնեց բոլշևիկյան Ռուսաստանը։ Մեկ դար առաջ տեղի ունեցած իրադարձությունները ցույց են տալիս տարածաշրջանի փոքր պետությունների համար սահմանային վեճերի աշխարհաքաղաքական գինը։ Չլուծված հակասությունները թուլացնում են հարևանների համագործակցությունը և արտաքին ուժերին հնարավորություն տալիս միջամտելու նրանց հարաբերություններին։ Այս պատմական հանգամանքն առանձնահատուկ նշանակություն է տալիս այսօր վերսկսված բանակցություններին։
Անկախության վերականգնումից երեսունհինգ տարի անց Հայաստանն ու Վրաստանը հնարավորություն ունեն վերջնականապես կարգավորելու խորհրդային շրջանից ժառանգած սահմանային հարցերը։ Հայաստանի համար այս գործընթացն առանձնահատուկ քաղաքական նշանակություն ունի՝ հաշվի առնելով Ադրբեջանի հետ սահմանազատման բարդ ընթացքը և դրան ուղեկցող անվտանգության խնդիրները։ Վրաստանի հետ փոխադարձ համաձայնությամբ սահմանի իրավական ամրագրումը կարող է ամրապնդել Երևանի դիրքորոշումը, ըստ որի՝ միջպետական սահմանները պետք է որոշվեն միջազգային իրավունքի, իրավական ուժ ունեցող փաստաթղթերի և կողմերի համաձայնության հիման վրա։ Միաժամանակ այն կստեղծի տարածաշրջանային հարաբերությունների կարևոր նախադեպ՝ ցույց տալով, որ պատմականորեն վիճելի սահմանային հարցերը հնարավոր է լուծել երկու ինքնիշխան պետությունների անմիջական բանակցություններով՝ առանց արտաքին ուժերի միջնորդության կամ ճնշման։
2024 թվականի հունվարին Հայաստանը և Վրաստանը հարաբերությունները բարձրացրին ռազմավարական գործընկերության մակարդակի, սակայն այդ որոշման տնտեսական ներուժը դեռ ամբողջությամբ իրացված չէ։ Սահմանազատման ավարտը կարող է նոր հիմք ստեղծել գործնական համագործակցության համար՝ խթանելով սահմանային ենթակառուցվածքների արդիականացումը, երկաթուղային հաղորդակցության զարգացումը, էներգետիկ համակարգերի փոխկապակցումը և առևտրի դյուրացումը։ Հայաստանի համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի վրացական սևծովյան նավահանգիստների միջոցով միջազգային շուկաներ հուսալի ելքի ապահովումը։ Բեռնափոխադրումների ծախսերի նվազումը, սահմանային ընթացակարգերի արագացումը և հաղորդակցությունների անխափան աշխատանքը անմիջական ազդեցություն ունեն հայկական ապրանքների մրցունակության ու ներդրումային միջավայրի վրա։ Այս իմաստով սահմանազատման տնտեսական արժեքը որոշվելու է նաև նրան հաջորդող գործնական քայլերով։ Ռազմավարական գործընկերությունը պետք է արտահայտվի համատեղ ներդրումներով, զարգացած ենթակառուցվածքներով և երկու երկրների տնտեսական շահերի ավելի սերտ փոխկապակցմամբ։
Հարավային Կովկասում փոխվում են տնտեսական և աշխարհաքաղաքական ազդեցության ավանդական հարաբերակցությունները։ Ուկրաինական պատերազմը, Ռուսաստանի դեմ արևմտյան պատժամիջոցները և միջազգային առևտրի նոր պայմանները արագացրել են Եվրոպան ու Ասիան կապող հաղորդակցությունների վերադասավորումը։ Կասպից ծովով, Ադրբեջանով, Վրաստանով և Թուրքիայով անցնող Միջին միջանցքը դարձել է միջազգային տնտեսական մրցակցության կարևոր ուղղություններից մեկը։ Անկարան և Բաքուն մեծ ներդրումներ են կատարում տրանսպորտային ենթակառուցվածքներում՝ ձգտելով ամրապնդել իրենց դիրքերը եվրասիական առևտրում։ Եվրամիությունն ու Միացյալ Նահանգները նույնպես ընդլայնում են ներգրավվածությունը տարածաշրջանային հաղորդակցությունների զարգացման գործընթացում։ Այս պայմաններում Հայաստանի համար վճռորոշ նշանակություն է ստանում ձևավորվող տրանսպորտային համակարգում սեփական տնտեսական շահերի ապահովումը։ Վրաստանի հետ համագործակցության խորացումը կարող է մեծացնել Երևանի մասնակցության հնարավորությունները և ամրապնդել նրա դիրքերը տարածաշրջանային առևտրային ու ներդրումային հարաբերություններում։
Հայաստանի համար տարածաշրջանային հաղորդակցությունների վերադասավորումը տնտեսական և ռազմավարական նոր հնարավորություններ է ստեղծում։ Երկրի հարավով նախատեսվող ուղիների ապաշրջափակումը, Վրաստանի տարածքով գործող երկաթուղային և ավտոմոբիլային կապերի զարգացումը կարող են Հայաստանին ապահովել միջազգային առևտրին մասնակցելու լրացուցիչ ուղղություններով։ Հյուսիսային և հարավային հաղորդակցությունների փոխկապակցումը կմեծացնի տարանցիկ փոխադրումների հնարավորությունները, կնվազեցնի տնտեսական ռիսկերը և կամրապնդի Հայաստանի նշանակությունը տարածաշրջանային տրանսպորտային համակարգում։ Սակայն այս հեռանկարի իրականացումը պահանջում է հետևողական պետական քաղաքականություն, ենթակառուցվածքային ներդրումներ և հարևանների հետ կայուն համագործակցություն։ Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը տնտեսական ու քաղաքական առավելություն կդառնա այն դեպքում, երբ երկիրը կարողանա իր տարածքով անցնող հաղորդակցությունները ծառայեցնել սեփական զարգացմանը և միջազգային տնտեսական հարաբերություններում իր դերակատարության ընդլայնմանը։
Հայ-վրացական հարաբերությունների վրա նոր ազդեցություն է ունենում նաև երկու երկրների եվրոպական քաղաքականությունների տարբեր ընթացքը։ Վրաստանը 2023 թվականին ստացավ Եվրամիության անդամակցության թեկնածուի կարգավիճակ, սակայն նրա իշխանությունների քաղաքական որոշումները հանգեցրին Բրյուսելի հետ հարաբերությունների լուրջ վատթարացման և անդամակցության գործընթացի փաստացի կասեցման։ Հայաստանը, դեռ չունենալով թեկնածուի կարգավիճակ, աստիճանաբար ընդլայնում է Եվրամիության հետ քաղաքական և տնտեսական համագործակցությունը՝ եվրոպական ինտեգրումը դարձնելով արտաքին քաղաքականության կարևոր ուղղություններից մեկը։ Տարածաշրջանում ձևավորվող այս նոր իրողությունը փոխում է նաև Երևանի և Թբիլիսիի հարաբերությունների քաղաքական միջավայրը։ Երկու երկրների համար առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում եվրոպական օրակարգերի շուրջ համագործակցության պահպանումը՝ հաշվի առնելով Վրաստանի ներքաղաքական զարգացումները և Հայաստանի արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունները։
Վրաստանի ներքաղաքական լարվածությունը և Եվրամիության հետ հարաբերությունների վատթարացումը Հայաստանի համար ստեղծում են դիվանագիտական նոր խնդիրներ։ Երևանի առաջնահերթությունը պետք է լինի Թբիլիսիի հետ ռազմավարական գործընկերության պահպանումն ու խորացումը՝ անկախ հարևան երկրում քաղաքական զարգացումներից։ Վրաստանի կայունությունը Հայաստանի տնտեսական անվտանգության և արտաքին հաղորդակցությունների հուսալիության կարևոր պայմաններից է։ Միաժամանակ Երևանը շահագրգռված է Վրաստանի ինքնիշխանության ամրապնդմամբ, ժողովրդավարական զարգացմամբ և եվրոպական հեռանկարի պահպանմամբ։ Այս հարցերում անհրաժեշտ է հավասարակշռված քաղաքականություն՝ հարգելով հարևան երկրի ներքին գործընթացները և պահպանելով համագործակցությունը նրա պետական հաստատությունների հետ։ Հայաստանի համար սկզբունքային նշանակություն ունի հայ-վրացական հարաբերությունները ներքաղաքական փոփոխությունների և արտաքին ազդեցությունների հնարավոր հետևանքներից զերծ պահելը՝ ապահովելով երկու երկրների ռազմավարական շահերի շարունակականությունը։
Հայաստանի և Վրաստանի համագործակցությունն ունի նաև անվտանգության կարևոր նշանակություն։ Երկու երկրների նորագույն պատմությունը ցույց է տալիս Հարավային Կովկասում արտաքին ուժերի ազդեցության և չլուծված հակամարտությունների ծանր հետևանքները։ 2008 թվականին Վրաստանը ենթարկվեց ռուսական ռազմական ներխուժման, իսկ Հայաստանը 2020 թվականի պատերազմից և 2022 թվականի ադրբեջանական հարձակումներից հետո կանգնեց իր անվտանգության համակարգի արմատական վերանայման անհրաժեշտության առաջ։ Այս իրադարձությունները բացահայտեցին տարածաշրջանում ուժերի անհավասար հարաբերակցության և միջազգային անվտանգության մեխանիզմների անարդյունավետության հետևանքները։ Երևանի և Թբիլիսիի համար ռազմավարական ընդհանուր շահ է ինքնիշխանության ամրապնդումը, արտաքին քաղաքական որոշումների ազատության ընդլայնումը և պետական դիմադրողականության բարձրացումը։ Երկու երկրների միջև վստահության խորացումը, սահմանային հարցերի կարգավորումը և տնտեսական համագործակցության զարգացումը կարող են նպաստել այդ նպատակներին՝ միաժամանակ նվազեցնելով տարածաշրջանի վրա արտաքին ճնշումների ազդեցությունը։
Հայ-վրացական սահմանազատման հաջողությունը կարող է ամրապնդել երկու երկրների փոխադարձ վստահությունը և նոր հնարավորություններ ստեղծել տնտեսական ու անվտանգային համագործակցության համար։ Սակայն գործընթացի երկարաժամկետ արդյունքը մեծապես որոշվելու է ընդունվող որոշումների իրավական հիմնավորվածությամբ և հանրային վստահությամբ։ Անհրաժեշտ է մանրակրկիտ ուսումնասիրել պատմական քարտեզներն ու իրավական փաստաթղթերը, հաշվի առնել սահմանամերձ բնակավայրերի բնակիչների իրավունքները, տնտեսական շահերն ու առօրյա կյանքի պայմանները։ Սահմանային յուրաքանչյուր որոշում պետք է ունենա ամուր իրավական հիմք և հասկանալի լինի երկու հասարակություններին։ Տասնամյակներ շարունակ չկարգավորված հարցի լուծումը պետք է բացառի ապագա տարաձայնությունների նոր հիմքերը և ապահովի հայ-վրացական հարաբերությունների կայուն զարգացումը։
1918 թվականին Հայաստանն ու Վրաստանը պատերազմում էին սահմանային տարածքների համար։ Երեք տարի անց այդ սահմանների որոշման գործում վճռորոշ դեր ստանձնեց բոլշևիկյան Ռուսաստանը։ Ավելի քան մեկ դար անց Երևանն ու Թբիլիսին հնարավորություն ունեն սեփական համաձայնությամբ կարգավորելու պատմական այդ խնդիրը՝ ամրապնդելով երկու պետությունների ինքնիշխանությունն ու փոխադարձ վստահությունը։
Հարավային Կովկասում ընթացող աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները նոր նշանակություն են տալիս այս հնարավորությանը։ Տարածաշրջանի ապագան մեծապես պայմանավորված է լինելու նրա պետությունների՝ սեփական շահերը պաշտպանելու, փոխադարձ հակասությունները լուծելու և արտաքին ճնշումների պայմաններում ինքնուրույն որոշումներ կայացնելու կարողությամբ։ Հայաստանի համար հայ-վրացական սահմանազատման կարևորագույն արդյունքը պետք է լինի իրավականորեն ամրագրված սահմանը, դեպի Սև ծով և եվրոպական շուկաներ հուսալի հաղորդակցությունը, Վրաստանի հետ ամուր ռազմավարական գործընկերությունը։ Այս համաձայնության նշանակությունը դուրս է գալիս երկու երկրների հարաբերությունների շրջանակից։ Այն կարող է ցույց տալ, որ Հարավային Կովկասի պետություններն ի վիճակի են սեփական համաձայնությամբ լուծելու պատմական խնդիրները և ավելի մեծ դեր ստանձնելու տարածաշրջանի քաղաքական ու տնտեսական ապագայի ձևավորման գործում։
Բաց մի թողեք
Մենք՝ որպես իրավաբաններ, փաստաբաններ, չենք կարող լռել
Հայերիս անհրաժեշտ է վերադարձի հեղափոխություն
Պարտությունից հետո Էդգար Շաթիրյանը խորհրդավոր գրառում է արել. Լուսանկար