«Դարձ ի շրջանս յուր»։ Էդգար Շաթիրյանի այս խոսքերն ամփոփում են Սահմանադրական դատարանի շուրջ վերջին վեցուկես տարիներին ծավալված քաղաքական գործընթացների հակասական ընթացքը։
Վլադիմիր Վարդանյանի՝ ՍԴ նախագահ ընտրվելուց հետո Շաթիրյանը հայտարարեց փոխնախագահի պաշտոնից հեռանալու մտադրության մասին՝ հիշեցնելով 2020 թվականի հունիսին իշխանության նախաձեռնությամբ իրականացված սահմանադրական փոփոխությունները։ Այդ ժամանակ Սահմանադրության 213-րդ հոդվածի փոփոխությամբ դադարեցվեցին Հրայր Թովմասյանի՝ ՍԴ նախագահի պաշտոնավարումը և երեք դատավորների լիազորությունները։ Իշխանությունն այդ քայլը հիմնավորում էր դատարանը նախկին քաղաքական ազդեցությունից ազատելու և սահմանադրական արդարադատության նկատմամբ հանրային վստահությունը վերականգնելու անհրաժեշտությամբ։
Վեցուկես տարի անց Սահմանադրական դատարանի նախագահ է ընտրվել գործող իշխանության նախկին պատգամավոր Վլադիմիր Վարդանյանը։ Այս հանգամանքը նոր նշանակություն է հաղորդում Շաթիրյանի հարցադրմանը՝ ստիպելով վերադառնալ 2020 թվականին հռչակված նպատակներին և գնահատել դրանց իրական արդյունքները։ Դատարանի կազմը փոխվեց, փոխվեցին նրա ղեկավարները, սակայն քաղաքական իշխանության հետ հարաբերությունների խնդիրը շարունակում է մնալ հանրային ուշադրության կենտրոնում։
Որքանո՞վ է հաջողվել ամրապնդել Սահմանադրական դատարանի անկախությունը, ի՞նչ երաշխիքներ են ստեղծվել քաղաքական ազդեցությունը բացառելու համար, և ինչո՞վ է այսօր չափվում այն հանրային վստահությունը, որի վերականգնման անհրաժեշտությամբ վեցուկես տարի առաջ հիմնավորվեց դատարանի վերակազմավորումը։ Այս հարցերի պատասխաններն են թույլ տալու գնահատել 2020 թվականի փոփոխությունների իրական նշանակությունն ու Հայաստանի սահմանադրական արդարադատության անցած ճանապարհը։
Վեցուկես տարի անց Սահմանադրական դատարանի նախագահ է ընտրվել «Քաղաքացիական պայմանագրի» նախկին պատգամավոր, Ազգային ժողովի պետական-իրավական հարցերի հանձնաժողովի նախկին նախագահ Վլադիմիր Վարդանյանը։ Դեռ ութ ամիս առաջ նա իշխող մեծամասնության ազդեցիկ ներկայացուցիչներից էր։ Նրա ընտրությունն առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում 2020 թվականի իրադարձությունների համատեքստում, երբ ՍԴ նախկին նախագահի քաղաքական կենսագրությունը դատարանի անկախության շուրջ ծավալված բանավեճի առանցքային հարցերից էր։ Այսօր նույն հարցը վերադառնում է արդեն գործող իշխանության քաղաքական անցյալ ունեցող ներկայացուցչի առնչությամբ։
Վարդանյանի մասնագիտական պատրաստվածությունն ու սահմանադրական իրավունքի ոլորտում երկարամյա գործունեությունը կասկածի տակ դնելու հիմքեր չկան։ Սակայն Սահմանադրական դատարանի նախագահի հեղինակությունը պայմանավորված է նաև քաղաքական իշխանությունից նրա անկախության նկատմամբ հանրային վստահությամբ։ Կուսակցությունից դուրս գալը դադարեցնում է պաշտոնական պատկանելությունը, իսկ քաղաքական կապերի ազդեցությունը բացառելու համար անհրաժեշտ են ինստիտուցիոնալ երաշխիքներ և դրանց գործնական կիրառումը։ Առանձնապես կարևոր են լինելու այն գործերը, որոնց քննության ընթացքում դատարանը ստիպված կլինի գնահատել գործող իշխանության որոշումների սահմանադրականությունը։ Հենց այդ որոշումներն էլ ցույց կտան, որքանով է Վարդանյանի ղեկավարությամբ ՍԴ-ն կարողանում իրականացնել իշխանությունը սահմանափակելու իր սահմանադրական առաքելությունը։
2020 թվականի սահմանադրական փոփոխությունների շուրջ այսօր առաջացող գլխավոր հարցը վերաբերում է իշխանության որդեգրած սկզբունքների հետևողականությանը։ Վեցուկես տարի առաջ Հրայր Թովմասյանի քաղաքական անցյալը ներկայացվում էր որպես Սահմանադրական դատարանի անկախության նկատմամբ անվստահության լուրջ պատճառ։ Այսօր դատարանը ղեկավարելու է գործող իշխանության նախկին պատգամավորներից մեկը։ Այս երկու իրադարձությունների համադրությունը պահանջում է սկզբունքային բացատրություն։ Քաղաքական կենսագրության գնահատման չափանիշները չեն կարող փոխվել իշխանության պատկանելությանը զուգահեռ։ Հակառակ դեպքում կասկածի տակ է հայտնվում 2020 թվականի փոփոխությունների հիմնավորումը։ Սահմանադրական դատարանի անկախությունը պետք է ապահովվի այնպիսի կանոններով և երաշխիքներով, որոնք հավասարապես գործում են բոլոր իշխանությունների օրոք։ Դատարանի նկատմամբ վստահությունը հնարավոր է ամրապնդել միայն այդ սկզբունքների հետևողական կիրառմամբ։
Ուշադրության է արժանի նաև Սահմանադրական դատարանի նախագահի ընտրության ընթացքը։ Հոկտեմբերի 14-ին երկու թեկնածուներից ոչ մեկը չհավաքեց անհրաժեշտ ձայները։ Նոյեմբերի 6-ին առաջին փուլը կրկին անարդյունք ավարտվեց, և Վլադիմիր Վարդանյանն ընտրվեց միայն երկրորդ փուլում։ Դատարանը չհրապարակեց թեկնածուների ստացած ձայների թիվը՝ անպատասխան թողնելով դատավորների միջև աջակցության բաշխման վերաբերյալ հարցերը։ Շաթիրյանը հաստատել է, որ անձամբ ճնշումների չի ենթարկվել, իսկ Վարդանյանը հերքել է դատավորների նկատմամբ ազդեցության մասին ենթադրությունները։ Քաղաքական միջամտության վերաբերյալ որևէ եզրակացություն, հետևաբար, պահանջում է փաստական հիմնավորում։ Այդուհանդերձ, Շաթիրյանի՝ փոխնախագահի պաշտոնից հեռանալու որոշումն ու 2020 թվականի փոփոխություններին նրա անդրադարձը վկայում են դատարանի ներսում առկա սկզբունքային տարաձայնությունների մասին։ Խնդիրը դուրս է գալիս ընտրության ընթացակարգի շրջանակներից և առնչվում Սահմանադրական դատարանի կառավարման, ներքին վստահության ու անկախության այն երաշխիքներին, որոնց ամրապնդումը վեցուկես տարի առաջ հռչակվել էր պետական առաջնահերթություն։
Սահմանադրական դատարանի շուրջ զարգացումներն առանձնահատուկ նշանակություն են ստանում Հայաստանի առջև ծառացած սահմանադրական և արտաքին քաղաքական մարտահրավերների պայմաններում։ Ադրբեջանը շարունակում է խաղաղության պայմանագրի վերջնական ստորագրումը պայմանավորել Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխությամբ։ Միաժամանակ Երևանը քննարկում է սահմանադրական բարեփոխումների հեռանկարը, առաջ է տանում եվրոպական ինտեգրումը և վերանայում անվտանգության իր համակարգը։ Այս գործընթացներն անմիջականորեն առնչվում են պետության ինքնիշխանությանը և սահմանադրական կարգի կայունությանը։ Առաջիկայում Սահմանադրական դատարանի որոշումները կարող են ունենալ նաև արտաքին քաղաքական հետևանքներ։ Դատարանի անկախությունն այս պայմաններում ձեռք է բերում ռազմավարական նշանակություն։ Հայաստանի սահմանադրական ապագայի վերաբերյալ որոշումները պետք է հիմնվեն իրավունքի գերակայության և պետության ինքնիշխան կամարտահայտության վրա՝ անկախ արտաքին պահանջներից ու ներքաղաքական հաշվարկներից։
Սահմանադրությունը սահմանում է պետական իշխանության սահմանները և պաշտպանում քաղաքացու իրավունքները։ Դրա գերակայության ապահովումը Սահմանադրական դատարանի գլխավոր պարտականությունն է։ Առաջիկայում դատարանը կարող է քննել երկրի համար բացառիկ նշանակության հարցեր՝ խաղաղության համաձայնագրի սահմանադրականությունից մինչև պետական մարմինների լիազորություններ, ընտրական վեճեր և հիմնարար իրավունքների պաշտպանություն։ Այդ որոշումների հետևանքները կարող են ազդել Հայաստանի ներքաղաքական կայունության, միջազգային պարտավորությունների և ինքնիշխանության վրա։ Ուստի առանցքային նշանակություն է ստանում դատարանի անկախությունը՝ իշխանության քաղաքական շահերից և արտաքին ազդեցություններից։ Դատական որոշման հեղինակությունը ձևավորվում է դրա իրավական հիմնավորվածությամբ, անաչառությամբ և այն հանրային վստահությամբ, որ Սահմանադրությունը հավասարապես պարտադիր է բոլորի, այդ թվում՝ գործող իշխանության համար։
Սահմանադրական դատարանի անկախությունը կարևոր նշանակություն ունի նաև Հայաստանի եվրոպական ինտեգրման և տնտեսական զարգացման համար։ Եվրամիության հետ հարաբերությունների խորացումը ենթադրում է իրավունքի գերակայության ամրապնդում, դատական համակարգի նկատմամբ վստահություն և պետական իշխանության արդյունավետ սահմանափակում։ Նույն սկզբունքներն են ընկած ներդրումային գրավչության հիմքում։ Միջազգային կապիտալը երկարաժամկետ ծրագրեր է իրականացնում այն երկրներում, որոնց իրավական համակարգը երաշխավորում է սեփականության պաշտպանությունը, պայմանագրերի կատարումը և վեճերի անաչառ քննությունը։ Քաղաքական ազդեցության նկատմամբ խոցելի արդարադատությունը մեծացնում է ներդրումային ռիսկերը, սահմանափակում տնտեսական հնարավորությունները և թուլացնում պետության միջազգային հեղինակությունը։ Հայաստանի համար դատական անկախության ամրապնդումը, հետևաբար, ունի նաև աշխարհատնտեսական նշանակություն՝ անմիջականորեն առնչվելով երկրի մրցունակությանը, ներդրումային հեռանկարներին և տնտեսական ինքնիշխանությանը։
Հայաստանի սահմանադրական արդարադատության պատմությունն ուղեկցվել է քաղաքական ճգնաժամերով, դատարանների նկատմամբ իշխանության ազդեցության շուրջ վեճերով և յուրաքանչյուր իշխանափոխությունից հետո դատական համակարգը վերակազմակերպելու փորձերով։ Այդ տարիների գլխավոր դասը ինստիտուտների անկախության կարևորությունն է։ Դատարանի հեղինակությունը չի կարող մշտապես կախված մնալ նրա ղեկավարի քաղաքական կենսագրությունից կամ գործող իշխանության հետ հարաբերություններից։ Պետության համար անհրաժեշտ է սահմանադրական արդարադատության այնպիսի համակարգ, որի անկախությունն ապահովված է գործուն երաշխիքներով և հաստատվում է ընդունվող որոշումներով։
Վլադիմիր Վարդանյանի նախագահության գլխավոր քննությունն առջևում է։ Առաջիկա վեց տարիներին Սահմանադրական դատարանը կարող է կանգնել որոշումների առջև, որոնք կազդեն Հայաստանի սահմանադրական կարգի, իշխանության սահմանների և պետության քաղաքական ապագայի վրա։ Առանձնապես կարևոր կլինեն այն գործերը, որոնց քննության ընթացքում դատարանը պարտավոր կլինի գնահատել գործող իշխանության քայլերի սահմանադրականությունը։
Այդ որոշումների իրավական հիմնավորվածությունը, դատավորների անկախ դիրքորոշումն ու քաղաքական ազդեցություններից զերծ գործելակերպը կձևավորեն Վարդանյանի նախագահության իրական գնահատականը։ Հենց այստեղ է որոշվելու նաև 2020 թվականին խոստացված սահմանադրական արդարադատության անկախության նկատմամբ հանրային վստահության հետագա ճակատագիրը։
Էդգար Շաթիրյանի հարցադրումն առնչվում է Հայաստանի սահմանադրական արդարադատության վերջին վեցուկես տարիների գլխավոր խնդրին։ 2020 թվականին իշխանությունը Սահմանադրական դատարանի վերակազմավորումը հիմնավորում էր քաղաքական ազդեցությունը վերացնելու և հանրային վստահությունը վերականգնելու անհրաժեշտությամբ։ Այսօր այդ խոստման արդյունքները գնահատելու ժամանակն է։ Դատարանի կազմի և ղեկավարության փոփոխություններն արդեն պատմության մաս են։ Առանցքային հարցը Սահմանադրական դատարանի ձեռք բերած անկախությունն է, դատավորների ազատությունը և քաղաքական իշխանության նկատմամբ սահմանադրական վերահսկողության արդյունավետությունը։ Հայաստանի անցած ճանապարհը ցույց է տվել՝ յուրաքանչյուր իշխանափոխությունից հետո դատական համակարգի վերակազմավորումը չի կարող ապահովել ինստիտուտների կայունությունն ու հեղինակությունը։ Դրա համար անհրաժեշտ են բոլոր իշխանությունների նկատմամբ հավասարապես գործող իրավական սկզբունքներ։
Վլադիմիր Վարդանյանի նախագահության գլխավոր քննությունն առջևում է։ Առանձնապես կարևոր են լինելու այն որոշումները, որոնք կշոշափեն նրա նախկին քաղաքական թիմի շահերը։ Սահմանադրական դատարանի անկախությունն իր իրական արժեքը ստանում է հենց այդպիսի իրավիճակներում։ Սահմանադրությունը սահմանափակում է պետական իշխանությունը, իսկ դատարանի պարտականությունն այդ սահմանների պահպանումն ապահովելն է։ Հայաստանի սահմանադրական պետության կայացման կարևոր չափանիշներից մեկը լինելու է Սահմանադրական դատարանի կարողությունը՝ իրավունքի ուժով սահմանափակելու նաև այն իշխանությանը, որի քաղաքական շարքերից եկել է իր նախագահը։
Բաց մի թողեք
Անկարայի գործի առանցքային հարցը մնում է միլիարդավոր լիրաների ֆինանսական ճանապարհը
Սպիտակ տան հաջորդ տերը ինչպիսի երկիր է ժառանգելու Պուտինից
Ի՞նչ է Խամենեին խնդրել Պուտինից