«ԱՄՆ-ում տեղի ունեցող ցանկացած իրադարձություն գլոբալ հետևանքներ է ունենում», — նշում է IDEA-ի ներկայացուցիչ Քևին Կասաս-Զամորան։
Երեքշաբթի օրը հրապարակված նոր զեկույցի համաձայն՝ Վաշինգտոնում ժողովրդավարական սկզբունքների նահանջը վնաս է հասցնում միջազգային կանոններին և դաշինքներին, որոնք հիմք են ծառայում Եվրոպայի անվտանգության համար, ինչպես նաև մեծացնում է ամբողջ աշխարհում հակամարտությունների վտանգը։
Ժողովրդավարության և ընտրական աջակցության միջազգային ինստիտուտի (IDEA) զեկույցի համաձայն՝ Միացյալ Նահանգներում զսպման մեխանիզմների և նորմերի թուլացումը ճնշում է գործադրում այն դաշինքների և միջազգային կանոնների վրա, որոնց վրա հենվում է աշխարհի մնացած մասը, միաժամանակ ազդակներ տալով կառավարություններին՝ հարձակվելու սեփական երկրներում գործող ինստիտուտների վրա։
«ԱՄՆ-ում տեղի ունեցող ցանկացած իրադարձություն գլոբալ հետևանքներ է ունենում, և կարծում եմ՝ սա այն կարևորագույն իրադարձություններից է, որոնք տեղի են ունենում ժամանակակից աշխարհում», — հարցազրույցի ընթացքում նշել է IDEA-ի գլխավոր քարտուղար Քևին Կասաս-Զամորան։
Համեմատելով 2025 և 2020 թվականները՝ IDEA-ն արձանագրել է ԱՄՆ-ում ժողովրդավարական ցուցանիշների վիճակագրորեն նշանակալի յոթ անկում, այդ թվում՝ դատական համակարգի անկախության, արդարադատության հասանելիության, խորհրդարանի արդյունավետության, մամուլի ազատության և խոսքի ազատության ոլորտներում։ Ամերիկյան ժողովրդավարությունը չափելու համար կիրառվող 30 ցուցանիշներից գրեթե կեսը նվազել է՝ հասնելով 1975 թվականից ի վեր ամենացածր մակարդակին։
Այս անկումը տեղի է ունենում խորը բևեռացվածության պայմաններում։ «Լոուի» ինստիտուտի (Lowy Institute) հուլիսյան վերլուծության մեջ ԱՄՆ քաղաքականությունը բնութագրվել է որպես գնալով ավելի «ցեղային» (բաժանված հակամարտող խմբերի)՝ մրցակից ճամբարներով, որոնք միմյանց սպառնալիք են համարում և արդարացնում հակաժողովրդավարական վարքագիծը, երբ դա իրենց ձեռնտու է։
Այս գործընթացը տեղի է ունենում խորը բևեռացվածության պայմաններում։ «Lowy» ինստիտուտի՝ հուլիսին հրապարակված վերլուծության մեջ ԱՄՆ քաղաքական կյանքը բնութագրվում է որպես գնալով ավելի «ցեղային» բնույթ ստացող. հակամարտող ճամբարները միմյանց որպես սպառնալիք են ընկալում և արդարացնում հակաժողովրդավարական գործելակերպը, երբ դա ձեռնտու է իրենց։
Զեկույցում նշվում է, որ 2025 թվականին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփն արագորեն կենտրոնացրել է իշխանությունը գործադիր մարմնի ձեռքում, ինչի հետևանքները եղել են «հեռահար՝ խաթարելով օրենքի գերակայությունը ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ միջազգային ասպարեզում, ինչպես նաև փորձության ենթարկելով երկարամյա դաշինքներն ու բազմակողմ համագործակցությունը»։
Այդ գնահատականն ունի նաև քաղաքականությանն առնչվող կոնկրետ հիմք։ 2025 թվականի փետրվարին արձակված գործադիր հրամանով ԱՄՆ արտաքին քաղաքականությունն իրականացնող պաշտոնյաներին հանձնարարվել էր գործել նախագահի լիազորությունների շրջանակում՝ նախազգուշացնելով, որ նրա քաղաքականությունը չիրականացնելը կարող է հանգեցնել կարգապահական պատասխանատվության։
Կասաս-Զամորան մանրամասնել է, որ այդ ազդեցությունը տեսանելի է այն հարցում, թե ինչպես են կառավարություններն արդարացնում ժողովրդավարական ինստիտուտների և քաղաքացիական հասարակության դեմ ուղղված հարձակումները։ «Մենք տեսնում ենք, որ բոլոր երկրները օրինակ են վերցնում վերջին շրջանում ԱՄՆ-ում տեղի ունեցած իրադարձություններից։ Մենք դա նկատում ենք շատ կոնկրետ դեպքերում», – ասել է նա։
«ԱՄՆ-ում USAID-ի գործունեության դադարեցման ժամանակ հնչեցված փաստարկներից շատերն ավելի ուշ կիրառվել են, օրինակ, Սերբիայում՝ կառավարության կողմից անցանկալի համարվող քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների գործունեությունը սահմանափակելու նպատակով», – նշել է նա։
Համաշխարհային անվտանգությանն առնչվող հետևանքներ
ԱՄՆ-ի դիրքերի թուլացումը ժողովրդավարության համընդհանուր հետընթացի մի մասն է կազմում։
Ըստ զեկույցի՝ 2025 թվականին 173 երկրներից 98-ում (57 տոկոս) վերջին հինգ տարիների ընթացքում արձանագրվել է ժողովրդավարական ցուցանիշներից գոնե մեկի վատթարացում, մինչդեռ բարելավում է գրանցվել ընդամենը 55 երկրում։ Սա տասնմեկերորդ անընդմեջ տարին էր, երբ ավելի շատ երկրներում ժողովրդավարական ցուցանիշները վատթարացել են, քան բարելավվել։ ԱՄՆ-ի դեպքը եզակի չէ, սակայն երկրի մեծությունն ու ազդեցությունը դրա դիրքերի թուլացումը դարձնում են հատկապես կարևոր հետևանքներ ունեցող։
IDEA-ի հիմնական նախազգուշացումն այն է, որ ժողովրդավարության քայքայումը նաև անվտանգության խնդիր է։ 2025 թվականին աշխարհում գրանցվել է 65 բռնի հակամարտություն, ինչն ամենաբարձր ցուցանիշն է 1946 թվականից ի վեր, ընդ որում՝ դրանց թվում եղել է պետությունների միջև տեղի ունեցած ռեկորդային թվով՝ ութ հակամարտություն։ Զեկույցում նշվում է, որ հիբրիդային քաղաքական համակարգերը (որտեղ առկա են ժողովրդավարական ընթացակարգեր, սակայն քաղաքական մրցակցությունն ու իրավունքների պաշտպանության մեխանիզմները թույլ են) ավելի հաճախ են ներգրավված եղել հակամարտությունների մեջ, քան լիովին ավտորիտար համակարգերը կամ լավ գործող ժողովրդավարական երկրները։ «Հենց ցածր արդյունավետություն ունեցող ժողովրդավարական երկրներն են հայտնվել այդ բարդ իրավիճակում, որտեղ հակամարտությունների առաջացման պայմաններն ավելի հավանական են», — նշել է Կասաս-Զամորան։
Որպես ակնառու օրինակ՝ Կասաս-Զամորան մատնանշել է Ռուսաստանը։ «Կարծում եմ՝ լիովին ժողովրդավարական Ռուսաստանը՝ զսպումների ու հակակշիռների համակարգով, մամուլի ազատությամբ և քաղաքացիական հասարակության այնպիսի կազմակերպություններով, որոնք ունակ են ինքնակազմակերպվել և պաշտոնյաներին պատասխանատվության ենթարկել, չէր ներխուժի Ուկրաինա։ Ամեն ինչ շատ պարզ է», — հավելել է նա։
Եվրոպան դեռևս առաջատար դիրքեր է զբաղեցնում ժողովրդավարության վարկանիշային աղյուսակներում, սակայն 2020-ից 2025 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում այստեղ գրանցվել է հետընթացի 77 և առաջընթացի 42 դեպք։ Առավել մեծ ճնշման տակ հայտնված ոլորտների թվում էին քաղաքացիական ազատությունները, արդարադատության հասանելիությունը և վստահելի ընտրությունները։
Գերմանիան այդ լարվածության վերջին օրինակը ցույց տվեց այս ամսվա սկզբին, երբ ծայրահեղ աջ «Այլընտրանք Գերմանիայի համար» (AfD) կուսակցությունը Սաքսոնիա-Անհալթում ստացավ ձայների 43,8 տոկոսը՝ ավելի քան կրկնապատկելով 2021 թվականի իր արդյունքը։ Քրիստոնեա-դեմոկրատական միության (CDU) ցուցանիշը նվազեց մինչև 17,2 տոկոս՝ դառնալով կուսակցության պատմության մեջ ամենավատ արդյունքն այդ արևելյան երկրամասում, ինչը ստիպեց ավանդական կուսակցություններին ջանքեր գործադրել՝ հասկանալու AfD-ի վերելքի պատճառները և թույլ չտալու նրա իշխանության գալը։
Կասաս-Զամորան նշեց, որ պոպուլիստական-ավտորիտար կուսակցությունների հանդեպ հետաքրքրությունը չի կարելի բացատրել միայն ժողովրդավարության հանդեպ թշնամանքով։ «Անկախ նրանից՝ հավանում եք պոպուլիստական-ավտորիտար կուսակցություններն ու առաջնորդներին, թե ոչ, դրանք ինչ-որ բանի ախտանիշ են։ Դրանք վկայում են այն մասին, որ շատ ու շատ մարդիկ իրենց ներկայացված չեն զգում»։ Ընտրողների համար սահմանների անվտանգությունը, ավելի ապահով թաղամասերն ու արդարությունը կարող են ավելի կարևոր լինել, քան ժողովրդավարական ինստիտուտների վերաբերյալ ընթացակարգային քննարկումները։
Նրա խոսքով՝ լուծումը ժողովրդավարական կայունությունը որպես անվտանգության խնդիր դիտարկելն է. «Ժողովրդավարության պաշտպանությունը պետք է լինի անվտանգության օրակարգերի կիզակետում, այլ ոչ թե՝ երկրորդական նշանակություն ունեցող հավելում»։
Բաց մի թողեք
Մի՛ հարցրեք, թե ինչ վիճակում է Եվրոպան. հարցրեք՝ ինչ է պատրաստվում անել ԵՄ-ն
Միայն մեկ մարդ գիտի գաղտնիքը
Եվրոպան տատանվում է, քանի որ ռուսական հարձակումները սրվում են