Ֆոն դեր Լայենի՝ «Միության վիճակի մասին» ելույթները միտված են եվրոպացիներին՝ ընդհանուր առմամբ։ Սակայն դա նշանակում է բոլորովին բաց թողնել էությունը։
Ելույթ գրողի համար կարևոր ելույթը նման է «Ծերունին և ծովը» ստեղծագործության մեծ ձկանը։ Պատմություն գտնելը մի բան է, իսկ իրական մարտահրավերն այն է, որ այն ապահով հասցնես նավահանգիստ՝ շնաձկների հարձակումներից հետո։
Այս պահին Եվրոպական հանձնաժողովում և դրա շրջանակներում հարյուրավոր մարդիկ արդեն ներգրավված կլինեն «Միության վիճակի մասին» ելույթի նախապատրաստման գործում, և յուրաքանչյուրի ներդրումն անխուսափելիորեն ավելի կբարդացնի գործընթացը։
Ահա թե ինչպես է Չեխիայի նախագահ Վացլավ Հավելը շնորհակալություն հայտնել գործընկերներին՝ իր ելույթի նախագծի հարցում ցուցաբերած օգնության համար դեռևս 1995 թվականին.
«Ձեր մեկնաբանություններից շատերը կընդլայնեին տեքստը, թեև բոլորդ էլ խորհուրդ էիք տվել կրճատել այն… Ամեն ինչ, ինչն ավելի անձնական էր, գրական կամ նրբանկատորեն սադրիչ, դուք կրճատել եք։ Միևնույն ժամանակ, սակայն, խորհուրդ եք տվել ավելի թեթև, անձնական և սադրիչ տոն հաղորդել… (Ի վերջո, ո՞ւմ մտքով անցավ, որ ես պետք է գրեմ «Միության վիճակի մասին» ելույթ։ Մի՞թե ես էի նախաձեռնողը, հանուն Աստծո)»։
Ոչ ոք Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենին չի մեղադրի Հանձնաժողովը ղեկավարելիս չափազանց ժողովրդավարական մոտեցում ցուցաբերելու մեջ։ Զարմացած կլինեի, եթե հանձնակատարներից որևէ մեկը նախապես կարծիք հայտներ նրա ելույթի նախագծի վերաբերյալ, էլ չեմ խոսում բոլորի մասին։ Քաղաքական տեսանկյունից ես դա միշտ խիստ խնդրահարույց եմ համարել, սակայն հռետորաբանությունը պահանջում է որոշակի եսասիրություն։ Դու լսում ես բոլորին, բայց խոսում ես ինքդ քո անունից։
Բայց եթե ֆոն դեր Լայենը գիտի, թե ինչպես խոսել, ապա չի ընկալում, թե ով է ունկնդիրը։ Ելույթում ամեն ինչ կախված է «էթոսից»՝ խոսողի ինքնությունից, կամ, ինչպես ասում էր Բիլ Ուիզերսը. «Ո՞վ է նա, և ի՞նչ Նրանց դերակատարումը ժողովրդավարական առումով ավելի անուղղակի է. նրանք «նախագահում» են այն մարմինը, որին «հանձնարարված» է ղեկավարել Եվրամիությունը՝ իր ողջ էությամբ, իր ուժեղ կողմերով ու սահմանափակումներով հանդերձ։
Նրանք պետք է իրենց ելույթներին հենց այդ տեսանկյունից մոտենան։ Ի տարբերություն ԱՄՆ-ի՝ Եվրամիության վիճակի մասին զեկույցը (State of the Union) համազգային նշանակության իրադարձություն չէ, որին հետևում են ներգրավված քաղաքացիները։ Սա կարևոր պահ է քաղաքական տարվա սկզբին «Բրյուսելյան պղպջակի» (Բրյուսելի քաղաքական շրջանակների) համար օրակարգ ձևավորելու տեսանկյունից։ Ոչ ավելին, ոչ պակաս։
Նախագահ ֆոն դեր Լայենի՝ Եվրամիության վիճակի մասին ելույթներում այս մոտեցումը սխալ է ընտրված։ Դրանք ուղղված են ընդհանուր առմամբ եվրոպացիներին և համեմված են գործարանների ու աշխատողների, թարթող սարքավորումների ու պտտվող հողմաղացների տեսանյութերով, իսկ դրանից հետո տարածվում են սոցիալական ցանցերում՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով այդ շրջանակներից դուրս գտնվող ազդեցիկ անձանց (ինֆլյուենսերների) և լրագրողների վրա։ Մինչդեռ իրականում սա երբեք էլ այդպիսի միջոցառում չի եղել, քանի որ նախագահական պաշտոնն էլ այդպիսին չէ։
Ավելին՝ փորձելով հանդես գալ նախագահին վայել ոճով՝ այդ ելույթները չեն կարողանում կապ հաստատել այն մարդկանց հետ, ում ֆոն դեր Լայենն իրականում դիմում է՝ Եվրոպական խորհրդարանի անդամների։ Պատասխանելով Հավելի հարցին՝ նշենք, որ հենց նրանց գաղափարն էր, որ Հանձնաժողովի նախագահը պետք է հանդես գա «Եվրամիության վիճակի մասին» զեկույցով։ Այն պետք է ծառայի որպես խորհրդարանական քաղաքականության գործիք, որը հնարավորություն կտա նախագահին՝ առաջնորդելու, պատգամավորներին՝ վերահսկողություն իրականացնելու, և բոլորին՝ կիսելու եվրոպական նախագծի պատասխանատվությունը, այլ ոչ թե լինի ազգին ուղղված հեռուստատեսային ելույթ։
Այս տարվա հրավիրյալի ներկայությունը պետք է կենտրոնացնի թե՛ զեկուցողի, թե՛ լսարանի ուշադրությունը՝ չմոռանալով նաև ելույթի տեքստի հեղինակներին։ Մարկ Քարնին փայլուն հռետոր է. նրա վերլուծությունները սուր են, պատկերավոր արտահայտամիջոցները՝ համոզիչ, իսկ խոսելաոճը՝ հավասարակշռված։ Նրա հեղինակությունն ու վստահելիությունը (ethos) ակնհայտ են՝ թե՛ որպես Եվրոպայի դաշնակցի, թե՛ որպես եվրոպացի քաղաքական գործիչների համար օրինակելի կերպարի։ Այժմ ֆոն դեր Լայենն ունի մեկ ունկնդիր, ով կարող է օգնել իրեն լուծելու երկու խնդիրն էլ, կամ էլ՝ դառնալ հռետորական մրցակից, եթե նա չկարողանա դա անել։
ԵՄ-Կանադա հարաբերությունների վրա կենտրոնանալը թույլ կտա խուսափել «տոնածառի» սկզբունքից՝ միմյանց հետ կապ չունեցող քաղաքական նախաձեռնությունների ծանրաբեռնվածությունից։ Այս հարաբերություններն իսկապես դարձել են «առանձնահատուկ», և նրա ելույթի հիմնական ուղերձը պետք է լինի այն, թե ինչպես կարելի է ամրապնդել գործընկերությունը առևտրի, ժողովրդավարական կայունության, ինչպես նաև պաշտպանության և անվտանգության ոլորտներում համագործակցության տեսանկյունից։
Դա բավականին բարդ խնդիր է։ Չնայած աշխարհի «միջին հզորության տերությունների»՝ միավորվելու և Թրամփին միասնաբար դիմակայելու մասին բազմաթիվ խոսակցություններին՝ ԵՄ-ին մինչ այժմ չի հաջողվել վավերացնել Կանադայի հետ առկա առևտրային համաձայնագիրը՝ CETA-ն։ Անիմաստ է մեծ-մեծ խոսքեր հնչեցնել, եթե չես կարողանում հաստատել մանրամասն պայմանավորվածությունները։
Թրամփի ոճի քաղաքականության կործանարար ազդեցության վրա կենտրոնանալը կօգնի նաև կարգավորել խաթարված հարաբերությունները ֆոն դեր Լայենի և Եվրոպական խորհրդարանի միջև։ Մինչ այժմ նրան չի հաջողվել կառուցողական օրակարգի շուրջ իրական կոալիցիա ձևավորել, և նա չի ցանկացել խոչընդոտել Մանֆրեդ Վեբերի՝ ծայրահեղ աջերի հետ այլընտրանքային կոալիցիա ստեղծելու ձգտմանը։
Մարկ Քարնիի աչքերի մեջ նայելիս ավելի դժվար կլինի անտեսել ակնհայտ ու կարևորագույն խնդիրը. Եվրոպայի խնդիրը ոչ թե քաղաքականության վերաբերյալ առաջարկների, այլ հենց քաղաքականության մեջ է։ Եվ անիմաստ է նախազգուշացումներ հնչեցնել ժողովրդավարական նահանջի և ազգայնականության անպատասխանատվության մասին, եթե սեփական կուսակցությունդ սիրաշահում է բոլոր կործանարար ուժերին։
Ելույթների մրցավազքն սկսված է։ Եթե ֆոն դեր Լայենի ելույթը հաջողություն չունենա, ապա Քարնիի ելույթը կկատարի այն դերը, որի համար իրականում նախատեսված է «Միության վիճակի մասին» ուղերձը. մի՛ հարցրեք, թե ինչ վիճակում է ԵՄ-ն, այլ հարցրեք՝ ի՞նչ ենք մենք միասին պատրաստվում անել դրա համար։
Բաց մի թողեք
Միայն մեկ մարդ գիտի գաղտնիքը
Եվրոպան տատանվում է, քանի որ ռուսական հարձակումները սրվում են
Նոր զեկույցի համաձայն՝ ԱՄՆ-ում ժողովրդավարության անկումը դառնում է Եվրոպայի խնդիրը