Վիեննական ամանորյա գալա համերգը Երևանում․ ոճ, ավանդույթ, շունչ․ համեմատական Վիեննայի և Հայաստանի միջև

Անցած՝ 2023-2024 թթ․ նախաամանորյա տոներից մեկն ինձ համար եղել էր Վիեննայի ամանորյա համերգ – պարահանդեսին ներկա լինելը՝ տիկնոջս Օլիվիա Փիվզի հետ։ Իսկ ամեն տարի Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախումբի այս ոճի համերգը տեղի էր ունենում դեկտեմբերի 30-ին, երբ արդեն որերորդ տարին ես Հայաստանում չեմ, այլ Պրահայում՝ ընտանիքիս հետ։ Այս տարի բացառություն եղավ, որովհետև ամանորյա օրերին մեր ֆիլհարմոնիկը Չինաստանում հյուրախաղերի էր, իսկ Վիեննա Գալա համերգը կայացավ երեկ՝ հունվարի 11-ին, Արամ Խաչատրյանի անվան ֆիլհարմոնիկ մեծ համերգասրահում, հարազատ օջախում։

Վիեննայի ամանորյա գալա համերգը երաժշտական տոնի խորհրդանիշ է․ այն մարմնավորում է Եվրոպայի հին մայրաքաղաքի նրբագեղությունը, ժամանակի դանդաղ հոսքը և ուրախության մշակութային կարգապահությունը։ Վալսը, պոլկան, մազուրկան, մարշը այստեղ պարզապես ժանրեր չեն, այլ քաղաքային հիշողություն՝ ձյունոտ փողոցների, բալերի, սրահների և լուսավոր պատշգամբների արձագանք։

Այս ավանդույթը աշխարհում առավել հայտնի է Վիեննայի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի ամանորյա համերգ անունը, վաղուց դարձել է համաեվրոպական լեզու ու ոճ։ Եվ հենց այդ լեզվով է խոսում նաև Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը, երբ իր ամանորյա գալա համերգներում ընտրում է վիեննական ծրագրի այդ գրեթե նույն լեզուն ու ոճը։

Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը՝ վիեննական ոճի մեջ

Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի կատարմամբ՝ գլխավոր դիրիժոր Էդուարդ Թոփչյան /գլխավոր լուսանկարում/, վիեննական ամանորյա գալա համերգը հետաքրքիր հանդիպում է երկու մշակույթների միջև։ Շտրաուսների դինաստիայի վալսերը, պոլկաներն ու մարշերը հնչում են ոչ միայն ճշգրիտ, այլև զգացմունքային խորությամբ։ Նվագախումբը խուսափում է զուտ «տոնական մակերեսայնությունից» և ընդգծում է այդ երաժշտության ներսի թախիծը, նոստալգիան, երբեմն նույնիսկ հեգնանքը։

Տեմպային ճկունությունը, ֆրազավորման մշակվածությունը և դինամիկ հավասարակշռությունը ստեղծում են ոչ թե կրկնօրինակ, այլ ինքնուրույն մեկնաբանություն։ Հայ երաժիշտների ձեռքում վալսը դառնում է մի քիչ ավելի խոհական, պոլկան՝ ավելի դրամատուրգիական, իսկ մարշը՝ ոչ միայն քայլք, այլ պատմություն։

Այսպիսի գալա համերգը Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի կատարմամբ դարձել է ոչ միայն Ամանորի հանդիսավոր ընթացք, այլ նաև մշակութային կամուրջ՝ Վիեննայից մինչև Երևան։ Այստեղ Վիեննան այլևս միայն քաղաք չէ, այլ գաղափար՝ նրբագեղություն առանց գոռգոռալու, ուրախություն առանց թեթևամտության, և ժամանակ, որը մի պահ կանգ է առնում երաժշտության մեջ։

Իմ տպավորությունների համեմատականը Վիեննայի և Հայաստանի միջև․

Վիեննայի ֆիլհարմոնիկը Շտրաուսների երաժշտությունը չի «կատարում»․ այն ապրում է ներսից։ Տեմպը՝ բնական, գրեթե ժառանգական. վալսի փոքր «ձգված – թողնված» շարժումը արյան մեջ է։ Ռիթմը երբեք մեխանիկական չէ. երկրորդ և երրորդ հարվածների նուրբ շեշտադրումը ստեղծում է «լողացող» զգացողություն։ Տեմբրը՝ փափուկ, կլոր, երբեմն նույնիսկ մետաքսանման։ Պղնձայինները չեն ճնշում, փայտափողերը պատմում են։ Զգացողությունը տոն է, որը ծնվել է քաղաքային հիշողությունից։ Այստեղ կա թեթև հեգնանք, սեթևեթ խաղ, երբեմն՝ քաղցր թախիծ։ Վիեննայի ֆիլհարմոնիկի ամանորյա համերգում երաժշտությունը կարծես ասում է․ «Մենք սա միշտ ենք նվագել, և վաղը էլի կշարունակենք»։

Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկը Վիեննայի երաժշտությանը մոտենում է որպես գեղարվեստական տեքստի, ոչ թե ժառանգական խոսքի։ Տեմպը հաճախ ավելի վերահսկված է, կառուցվածքային․ երաժշտությունը «կառուցվում է», ոչ թե ինքնահոս շարժվում։ Ռիթմը ավելի հստակ է, երբեմն՝ մի քիչ ուղիղ, բայց դրա դիմաց ստացվում է դրամատուրգիական պարզություն։ Տեմբրը՝ հագեցած, ուժեղ լարային հնչողությամբ։ Երբեմն զգացվում է հայկական սիմֆոնիզմի ծանրությունը։ Զգացողությունը՝ ոչ այնքան սրահային խաղ, որքան բեմական պատմություն։ Վալսը այստեղ կարող է լինել ոչ միայն պար, այլ ներքին մենախոսություն։ Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկի կատարումներում երաժշտությունը կարծես ասում է․ «Մենք հասկացել ենք այս աշխարհը և հիմա պատմում ենք մեր լեզվով»։

Համեմատության մեջ ամենագեղեցիկը սա է․ Վիեննայի ֆիլհարմոնիկը ներկայացնում է հիշողությունը, Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկը՝ ըմբռնումը։ Եվ հենց այդ պատճառով, երբ Երևանում հնչում է վիեննական ամանորյա գալա համերգը, այն երբեք պարզապես «կրկնօրինակ» չէ։ Դա եվրոպական ժանրի հայկական ընթերցում է՝ մի քիչ ավելի խիստ, մի քիչ ավելի ներքին, բայց շատ ազնիվ։

Վիեննայում վալսը քայլում է՝ ինչպես քաղաքը․ դանդաղ, վստահ, հիշողությամբ լի։ Այն ծնվում է ոչ թե բեմում, այլ սրահների պատերի մեջ, ճաղավանդակների ստվերում, ձյան տակ կորած ձայների արձագանքում։ Այստեղ վալսը չի շտապում․ նա գիտի, որ իրեն սպասում են։ Յուրաքանչյուր երեքհարված շարժում ունի իր նախապատմությունը, իր ժպիտը, իր թաքուն թախիծը։

Վիեննայում վալսը քաղաքային բարեկրթություն է՝ երաժշտության վերածված։ Երևանում վալսը կանգ է առնում մի պահ, նայում շուրջը և նոր է սկսում շարժվել։ Նա արդեն հյուր է, բայց հյուր, որին լսում են լրջորեն։ Այստեղ վալսը կորցնում է իր սեթևեթ խաղը և ձեռք բերում ներքին ձայն։ Երաժշտությունը այլևս չի սահում միայն հատակով․ նա բարձրանում է դեպի հիշողություն, դեպի լռության մեջ պահված հարցերը։ Երևանում վալսը պար չէ միայն, այլ մտածում է՝ ինչպես մենախոսություն։

Վիեննայում երեք հարվածը շնչում է քաղաքի հետ միասին։ Երևանում երեք հարվածը հաշվում են՝ ոչ հաշվապահական ճշգրտությամբ։ Այստեղ ամեն նոտա կարծես ուզում է արդարացնել իր գոյությունը։ Եվ այդ խստության մեջ վալսը դառնում է ավելի ուղիղ, երբեմն՝ ավելի ծանր, բայց նաև՝ ավելի ազնիվ։

Երբ Վիեննայում վալսը ավարտվում է, մնում է ժպիտը։ Երբ Երևանում է ավարտվում՝ մնում է լռությունը։ Եվ հենց այդ լռության մեջ է պարզ դառնում, որ նույն երաժշտությունը կարող է լինել և հիշողություն, և խոստովանություն։

Վալսը Վիեննայում ապրում է ժամանակի մեջ։ Վալսը Երևանում՝ խղճի մեջ։ Եվ երկուսն էլ ճիշտ են։

Սիմոն Սարգսյան